અગ્નિપુરાણમ્

લિઙ્ગમાનાદિકથનમ્ ભગવાનુવાચ વક્ષ્યામ્યન્યપ્રકારેણ લિઙ્ગમાનાદિકં શ્રૃણુ। વક્ષ્યે લવણજં લિઙ્ગં ઘૃતજં બુદ્ધિવર્દ્ધનમ્

ભગવાને કહ્યું: હવે હું લિંગની શરૂઆતથી બીજી રીતે વાત સમજાવું છું, સાંભળો. હું મીઠાથી બનેલું લિંગ અને ઘીથી બનેલું, જે બુદ્ધિ વધારતું હોય, તેનું વર્ણન કરીશ.

ભૂતયે વસ્ત્રલિઙ્ગન્તુ લિઙ્ગન્તાત્‌કાલિકં વિદુઃ। પક્કાપક્વં મૃણ્મયં સ્યાદપક્કાત્ પક્ક્જં વરમ્

સંપત્તિ માટે કપડાંથી બનેલું લિંગ તાત્કાલિક ગણાય છે; પકાવેલું અને કાચું માટીનું લિંગ હોય છે, જેમાં કાચા કરતાં પકાવેલું સારું છે.

તતો દારુમયં પુણ્યં દારુજાત્ શૈલજં વરમ્। શૈલાદ્વરં તુ મુક્તાજં તતો લૌહં સુવર્ણજમ્

પછી લાકડાનું લિંગ પુણ્યદાયક છે; લાકડામાં પથ્થરનું શ્રેષ્ઠ છે; પથ્થર કરતાં મુક્તાનું સારું છે, પછી લોખંડ અને સોનાનું.

રાજતં કીર્ત્તિતં તામ્રં પૈત્તલં ભુક્તિમુક્તિદમ્। રઙ્ગજં રસલિઙ્ગઞ્ચ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં વરમ્

ચાંદીનું લિંગ પ્રશંસનીય છે; તાંબું અને કાંસ્યનું ભોગ અને મોક્ષ આપે છે; રંગેલું અને પારદનું લિંગ પણ ભોગ અને મોક્ષ માટે ઉત્તમ છે.

રસજં રસલોહાદિરત્નગર્ભન્તુ વર્ધયેત્। માનાદિ નેષ્ટં સિદ્ધાદિ સ્થાપિતેથ સ્વયમ્ભુવિ

પારદનું, મિશ્ર ધાતુઓ અને રત્નોથી બનેલું લિંગ વધારવું જોઈએ; માપથી બનેલું લિંગ પસંદ નથી, સિદ્ધ થયેલું પણ નહીં, પણ સ્વયંભૂ લિંગ સ્થાપવું જોઈએ.

વામે ચ સ્વેચ્છયા તેષાં પીઠપ્રાસાદકલ્પના। પૂજયેત્ સૂર્ય્યવિમ્બસ્થં દર્પણે પ્રતિવિમ્બિતમ્

ડાબી બાજુએ, પોતાની ઈચ્છાથી પીઠ અને મંદિરની રચના કરી શકાય છે; સૂર્યના ચક્રમાં કાચમાં પડછાયામાં દેખાતા લિંગની પૂજા કરવી.

પૂજ્યો હરસ્તુ સર્વત્ર લિઙ્ગે પૂર્ણાર્ચ્ચનં ભવેત્। હસ્તોત્તરવિધં શૈલં દારુજં તદ્વદેવ હિ

હરિની સર્વત્ર પૂજા કરવી; લિંગની સંપૂર્ણ આરાધના થવી જોઈએ; પથ્થરનું લિંગ હાથથી માપવું અને લાકડાનું પણ એ જ રીતે.

ચલમઙ્ગુલમાનેન દ્વારગર્ભકરૈઃ સ્થિતમ્ । અઙ્ગુલાદ્ ગૃહલિઙ્ગં સ્યાદ્યાવત્ પઞ્ચદશાઙ્ગુલમ્

ચાલતું લિંગ આંગળીના માપથી માપી, દરવાજા કે આંતરિક ઓરડામાં મૂકાય છે; ઘરેલું લિંગ એક આંગળીથી પંદર આંગળી સુધી હોય છે.

દ્વારમાનાત્ ત્રિસઙ્ખ્યાકં નવધા ગર્ભમાનતઃ। નવધા ગર્ભમાનેન લિઙ્ગન્ધામ્નિ ચ પૂજયેત્

દરવાજાના માપથી ત્રણ ગણું, આંતરિક ઓરડાના માપથી નવ ગણું; નવ ગણાં માપથી ધામમાં લિંગની પૂજા કરવી.

એવં લિઙ્ગાનિ ષટ્‌ત્રિંશત્ જ્ઞેયાનિ જ્યેષ્ઠમાનતઃ। મધ્યમાનેન ષટ્‌ત્રિંશત્ ષટ્‌ત્રિશદધમેન ચ

આ રીતે, ઊંચા માપથી છત્રીસ લિંગ જાણી શકાય; મધ્યમ માપથી છત્રીસ અને નાનામાં પણ છત્રીસ.

ઇત્થમૈક્યેન લિઙ્ગાનાં શતમષ્ટોત્તરં ભવેત્। એકાઙ્ગુલાદિપઞ્ચાન્તં કન્યસઞ્ચલમુચ્યતે

આ રીતે, કુલ મળીને એકસો આઠ લિંગ થાય છે; એક આંગળીથી પાંચ સુધીનું નાનું ચાલતું લિંગ કહેવાય છે.

ષડાદિદશપર્યન્તઞ્ચલં લિઙ્ગઞ્ચ મધ્યમમ્। એકાદશાઙ્ગુલાદિ સ્યાત્ જ્યેષ્ઠં પઞ્ચદશાન્તકમ્

છથી દસ આંગળી સુધીનું ચાલતું લિંગ મધ્યમ છે; અગિયારથી પંદર આંગળી સુધીનું શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

ષડઙ્ગુલં મહારત્નૈ રત્નૈરન્યૈર્ન્નવાઙ્ગુલમ્। રવિભિર્હેમભારોત્થં લિઙ્ગં શેષૈસ્ત્રિપઞ્ચભિઃ

મોટું રત્નલિંગ છ આંગળીનું હોય છે; અન્ય રત્નોથી નવ આંગળીનું; સૂર્યકિરણોથી બનેલું સોનાનું લિંગ બાકી ત્રણ અને પાંચ આંગળીનું ગણાય છે.

ષોડશાંશે ચ વેદાંશે યુગં લુપ્ત્વોર્ધ્વદેશતઃ। દ્વાત્રિંશત્‌ષોડશાંશાંશ્ચ કોણયોસ્તુ વિલોપયેત્

સોળમા ભાગ અને વેદના ભાગમાં, ઉપરના ભાગમાંથી એક યુગ કાઢીને, કોણે પર બત્રીસ સોળમા ભાગ દૂર કરવા.

ચતુર્નિવેશનાત્ કણ્ઠો વિંશતિસ્ત્રિયુગૈસ્તથા। પાર્શ્વાભ્યાં તુ વિલુપ્તાભ્યાં ચલલિઙ્ગં ભવેદ્વરમ્

ચાર ગોઠવણીથી કાંઠો વિસ્, વીસ ત્રણ યુગથી માપવો. બાજુના બે ભાગ કાઢી નાખીએ તો, ચાલતું લિંગ શ્રેષ્ઠ ગણાય.

ધામ્નો યુગર્ત્તુનાગાંશૈર્દ્વારં હીનાદિતઃ ક્રમાત્। લિઙ્ગદ્વારોચ્છયાદર્વાગ્ ભવેત્ પાદોનતઃ ક્રમાત્

ધામના યુગ, ઋતુ અને નાગના ભાગથી દરવાજો ધીરે ધીરે નીચે તરફ નાપવો. લિંગ અને દરવાજાની ઊંચાઈ પ્રમાણે પગ જેટલું ઓછું રાખવું.

ગર્ભાર્દ્ધેનાધમ લિઙ્ગં ભૂતાંશૈઃ સ્યાત્ ત્રિભિર્વરમ્। તયોર્મધ્યે ચ સૂત્રાણિ સપ્ત સમ્પાતયેત્ સમમ્

નિચું લિંગ ગર્ભના અડધા જેટલું હોય છે, શ્રેષ્ઠ લિંગ તત્વના ત્રણ ભાગ જેટલું. આ બંને વચ્ચે સાત દોરા સરખા પાડવા.

એવં સ્યુર્નવ સૂત્રાણિ ભૂતસૂત્રૈશ્ચ મધ્યમમ્। દ્વ્યન્તરો વામવામશ્ચ લિઙ્ગનાં દીર્ઘતા નવ

આ રીતે નવ દોરા થાય છે, તત્વના દોરા સાથે મધ્યમ લિંગ. બે અંતર, ડાબી અને વધુ ડાબી બાજુએ, લિંગની લંબાઈ નવ થાય છે.

હસ્તાદ્વિવર્દ્ધતે હસ્તો યાવત્સ્યુર્ન્નવ પાણયઃ। હીનમધ્યોત્તમં લિઙ્ગં ત્રિવિધં ત્રિવિધાત્મકમ્

હાથથી હાથ વધે ત્યાં સુધી, નવ હથેળી જેટલું માપ થાય. લિંગ ત્રણ પ્રકારનું હોય છે—નિચું, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ—પ્રત્યેકમાં ત્રણ ગુણ.

એકૈકલિઙ્ગમદ્યેષુ ત્રીણી ચ પાદશઃ। લિઙ્ગાનિ ઘટયેદ્ધીમાન્ ષટસુ ચાશ્ટોત્તરેષુ ચ

પ્રથમમાં એક લિંગ હોય છે, પગમાં ત્રણ-ત્રણ. વિદ્વાનને લિંગ છ અને એકસો આઠમાં ગોઠવવા.

સ્થિરદીર્ઘપ્રમેયાત્તુ દ્વારગર્ભકરાત્મિકા। ભાગેશઞ્ચાપ્યમીશઞ્ચ દેવેજ્યન્તુલ્યસંજ્ઞિતમ્

સ્થિર, લાંબું અને માપી શકાય એવું, દરવાજો, ગર્ભ અને હાથના સ્વરૂપવાળું; ભગવાનના ભાગ અને ભગવાન સાથે, તે પૂજ્ય દેવતાને સમાન કહેવાય છે.

ચત્વારિ લિઙ્ગરુપાણિ વિષ્કમ્બેણ તુ લક્ષયેત્। દીર્ઘમાયાન્વિતં કૃત્વા લિઙ્ગં કુર્ય્યાત્ ત્રિરૂપકમ્

લિંગના વ્યાસથી ચાર રૂપ ઓળખવા, લાંબાઈ સાથે લિંગને ત્રણ રૂપમાં બનાવવું.

ચતુરષ્ટાષ્ટવૃત્તઞ્ચ તત્તવત્રયગુણાત્મકમ્ । લિઙ્ગાનામીપ્સિતં દૈર્ધ્યં તેન કૃત્વા ઙ્ગુલાનિ વૈ

ચાર, આઠ અને આઠ વર્તુળો સાથે, ત્રણ તત્વના ગુણવાળું; લિંગની ઇચ્છિત લંબાઈ આ રીતે આંગળીઓમાં માપવી.

ધ્વજાદ્યાયૈઃ સુરૈર્ભૂતૈઃ શિખિભિર્વ્વા હરેત્ કૃતિમ્। તાન્યઙ્ગુલાનિ ચચ્છેષં લક્ષયેચ્ચ શુભાશુભમ્

ધ્વજથી શરૂ કરીને દેવો, ભૂતો કે મોરથી માપવું; બાકી રહેલી આંગળીઓ શુભ કે અશુભ ગણવી.

ધ્વજાદ્યા ધ્વજસિંહેભવૃષા શ્રેષ્ઠાઃ પરે શુભાઃ। ખરેષુ ષડ્‌જગાન્ધારપઞ્ચમાઃ શુભદાયકાઃ

ધ્વજથી શરૂ કરેલા ધ્વજ, સિંહ અને વૃષભ શ્રેષ્ઠ અને શુભ છે; ગધેડામાં ષડ્જ, ગાંધાર અને પંચમ શુભ ફળ આપનાર છે.

ભૂતેષુ ચ શૂબા ભૂઃ સ્યાદગ્નિષ્વાહવનીયકઃ। ઉત્તાયામસ્ય ચાર્દ્ધાશે નાગાંશૈર્ભાજિતે ક્રમાત્

ભૂતોમાં ભૂ શુભ છે અને અગ્નિમાં આહવનીય શુભ છે; ઊંચા માપના અડધા ભાગમાં, નાગના ભાગથી ક્રમશઃ વહેંચવું.

રસભૂતાં શષષ્ઠાંશત્ર્યંશાધિકશરૈર્ભવેત્। આઢ્યાનાધ્યસુરેજ્યાર્કતુલ્યાનાઞ્ચતુરસ્રતા

રસ અને તત્વના ભાગો અને ત્રેસઠ ભાગ વધારે તીરો સાથે, ધનિક, નીચા, પૂજ્ય અને સૂર્ય સમાનમાં ચતુરસ્ર સ્વરૂપ મળે છે.

પઞ્ચમં વર્દ્ધમાનાખ્યં વ્યાસાન્નાહપ્રવૃદ્ધિતઃ। દ્વિધા ભેદા બહૂન્યત્ર વક્ષ્યન્તે વિશ્વકર્મ્મતઃ

પાંચમું વધતું કહેવાય છે, વ્યાસ અને દિવસથી વધે છે; બે ભાગ અને અનેક પ્રકારના વિભાજન વિશ્વકર્મા પ્રમાણે અહીં સમજાવાશે.

આઢ્યાદીનાં ત્રિધા સ્થૌલ્યાદ્યવધૂતં તદષ્યથ । ત્રિધા હસ્તાકજ્જિનાખ્યઞ્ચ યુક્તં સર્વસમેન ચ ।। ૨૯ પઞ્ચવિંશતિલિઙ્ગાનિ નાદ્યે દેવાર્ચ્ચિતે તથા। પઞ્ચસપ્તભિરેકત્વાજ્જિનૈર્ભક્તૈર્ભવન્તિ

ધનિક અને બીજાના ત્રણ પ્રકારના જાડાઈ નિર્ધારિત થાય છે; હાથ, એડી વગેરે ત્રણ ભાગ અને બધું સરખું જોડાય છે. પ્રથમમાં પચ્ચીસ લિંગ દેવો દ્વારા પૂજાય છે; પાંચ, સાત અને એકથી ભક્તો બનાવે છે.