અગ્નિપુરાણમ્

અગ્નિરુવાચ વિષ્ણુઃ કાલાગ્નિરુદ્રોઽહં વિદ્યાસારં વદામિ તે। વિદ્યાસારં પુરાણં યત્સર્વં સર્વસ્ય કારણમ્

અગ્નિ બોલ્યા: વિષ્ણુ, કાળ, અગ્નિ અને રુદ્ર—હું એ બધું છું; હવે હું તને વિદ્યા નો સાર કહું છું, જે પુરાણ છે અને સર્વનું કારણ છે.

સર્ગસ્ય પ્રતિસર્ગસ્ય વંશમન્વન્તરસ્ય ચ। વંશાનુચરિતાદેશ્ચ, મત્સ્યકૂર્મ્માદિરૂપધૃક્

સર્જન, પ્રલય, વંશાવળી, મન્વંતર, વંશોની કથાઓ અને મત્સ્ય, કૂર્મ વગેરે રૂપોની વાત છે.

દ્વે વિદ્યે ભગવાન્ વિષ્ણુઃ પરા ચૈવાપરા ચ હ। ઋગ્યજુઃ સામાથર્વાખ્યા વેદાઙ્ગાનિ ચ ષડ્ દ્વિજ

ભગવાન વિષ્ણુ સ્વરૂપે બે વિદ્યા છે: પરા અને અપરા; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ અને છ વેદાંગો, હે દ્વિજ.

શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં જ્યોતિષાઙ્ગતિઃ। છન્દોઽભિધાનં મીમાંસા ધર્મ્મશાસ્ત્રં પુરાણકમ્

શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, જ્યોતિષ, છંદ, અભિધાન, મીમાંસા, ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ.

ન્યાયવૈદ્યકગાન્ધર્વં ધનુર્વેદોઽર્થશાસ્ત્રકમ્। અપરેયં પરા વિદ્યા યયા બ્રહ્માભિગમ્યતે

ન્યાય, વૈદ્યક, ગાંધર્વ, ધનુર્વેદ અને અર્થશાસ્ત્ર—આ બધું અપરા વિદ્યા છે; અને પરા વિદ્યા એ છે, જેના દ્વારા બ્રહ્મ પ્રાપ્ત થાય છે.

યત્તદદૃશ્યયમગ્રાહ્યમગોત્રચરણં ધ્રુવમ્। વિષ્ણુનોક્તં યથા મહ્યં દેવેભ્યો બ્રહ્મણા પુરા

જે અદૃશ્ય, અગ્રાહ્ય, ગોત્ર અને વર્ણથી પર છે અને શાશ્વત છે, તે વિષ્ણુએ મને કહ્યું હતું, જેમ બ્રહ્માએ પ્રાચીનકાળે દેવોને કહ્યું હતું.

તથા તે કથયિષ્યામિ હેતું મત્સ્યાદિરૂપિણમ્

એ જ રીતે, હું તને મત્સ્ય વગેરે રૂપોનું કારણ કહું છું.

ઇત્યદિમહાપુરાણે આગ્નેયે પ્રશ્નો નામ પ્રથમોધ્યાયઃ

આ રીતે મહાપુરાણોમાં અગ્નિ પુરાણના પ્રથમ અધ્યાય 'પ્રશ્ન'નું સમાપન થાય છે.

વસિષ્ઠ ઉવાચ મત્સ્યાદિરૂપિણં વિષ્ણું બ્રૂહિ સર્ગાદિકારણમ્ । પુરાણં બ્રહ્મ ચાગ્નેયં યથા વિષ્ણોઃ પુરા શ્રુતમ્

વશિષ્ઠે કહ્યું: હે બ્રહ્મા, કૃપા કરીને મને માછલી વગેરે રૂપ ધારણ કરનાર વિષ્ણુ વિશે કહો, અને સર્જનાદિનું કારણ પણ સમજાવો. અગ્નિ પુરાણ તમે વિષ્ણુ પાસેથી જે રીતે સાંભળ્યું હતું, એ રીતે કહો.

અગ્નિરુવાચ મત્સ્યાવતારં વક્ષ્યેઽહં વસિષ્ઠ શ્રૃણુ વૈ હરેઃ । અવતારક્રિયા દુષ્ટનષ્ટ્યૈ સત્પાલનાય હિ

અગ્નિએ કહ્યું: હે વશિષ્ઠ, હવે હું હરિનો માછલી અવતાર વર્ણવીશ, તમે ધ્યાનથી સાંભળો. ભગવાન અવતાર લે છે તો દુષ્ટોના વિનાશ અને સજ્જનોની રક્ષા માટે.

આસીદતીતકલ્પાન્તે બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો લયઃ । સમુદ્રોપપ્લુતાસ્તત્ર લોકા ભૂરાદિકા મુને

પહેલા કલ્પના અંતે બ્રહ્માનું યાદૃચ્છિક લય થયું. એ સમયે, મુનિ, ભૂલોકથી શરૂ કરીને બધા લોકોએ સમુદ્રમાં ડૂબી ગયા હતા.

મનુર્વૈવસ્વતસ્તેપે તપો વૈ ભુક્તિમુક્તયે। એકદા કૃતમાલાયાં કુર્વતો જલતર્પણમ્

વૈવસ્વત મનુએ ભોગ અને મુક્તિ માટે તપ કર્યું. એક વખત, કૃતમાળા નદીમાં તેઓ જળ તર્પણ કરી રહ્યા હતા.

તસ્યાઞ્ચલ્યુદકે મત્સ્યઃ સ્વલ્પ એકોઽભ્યપદ્યત। ક્ષેપ્તુકામં જલે પ્રાહ ન માં ક્ષિપ નરોત્તમ

એ જળમાં, મનુના હાથમાં એક નાનકડી માછલી આવી. જ્યારે મનુ એને પાછું પાણીમાં નાખવા લાગ્યા, ત્યારે માછલીએ કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, મને ન ફેંકો.'

ગ્રાહાદિભ્યો ભયં મેઽદ્યતચ્છ્રુત્વા કલશેઽક્ષિપત્। સ તુ વૃદ્ધઃ પુનર્મત્સ્યઃ પ્રાહ તં દેહિ મે બૃહત્

'આજે મને ઘાયલ અને અન્ય જળચરોથી ડર છે.' આવું સાંભળીને મનુએ એને એક કળશમાં મૂક્યો. પણ માછલી મોટી થઈ ગઈ અને ફરી મનુને કહ્યું: 'મને વધુ વિશાળ સ્થાન આપો.'

સ્થાનમેતદ્વચઃ શ્રુત્વા રાજાઽથોદઞ્ચનેઽક્ષિપત્। તત્ર વૃદ્ધોઽબ્રવીદ્ ભૂપં પૃથુ દેહિ પદં મનો

માછલીએ આવું કહ્યું ત્યારે રાજાએ એને ઉદંચનામાં મૂક્યો. ત્યાં પણ માછલી મોટી થઈ અને રાજાને કહ્યું: 'હે રાજા, મને વિશાળ જગ્યા આપો.'

સરોવરે પુનઃ ક્ષિપ્તો વવૃધે તત્પ્રમાણવાન્ । ઊચે દેહિ બૃહત્ સ્થાનપ્રાક્ષિપચ્ચામ્બુધૌ તતઃ

પછી એને સરોવર માં મૂકવામાં આવી, ત્યાં પણ એ સરોવર જેટલી મોટી થઈ. એ પછી પણ માછલીએ કહ્યું: 'મને વધુ મોટું સ્થાન આપો', તો મનુએ એને સમુદ્રમાં મૂક્યું.

લક્ષયોજનવિસ્તીર્ણઃ ક્ષણમાત્રેણ સોઽભવત્। મત્સ્યં તમદ્‌ભુતં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ પ્રાવ્રવીન્‌ મનુઃ

થોડી જ વારમાં એ માછલી લાખ યોજન જેટલી વિશાળ થઈ ગઈ. એ અદ્ભુત માછલીને જોઈને મનુ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને બોલ્યા:

કો ભવાન્નનુ વૈ વિષ્ણુઃ નારાયણ નમોઽસ્તુતે। માયયા મોહયસિ માં કિમર્થં ત્વં જનાર્દન

'તમે કોણ છો? નિશ્ચયે તમે વિષ્ણુ છો, હે નારાયણ, તમને વંદન. હે જનાર્દન, તમે તમારી માયાથી મને કેમ ભ્રમિત કરો છો?'

મનુનોક્તોઽબ્રવીન્મત્સ્યો મનું વૈ પાલને રતમ્। અવતીર્ણો ભવાયાસ્ય જગતો દુષ્ટનષ્ટયે

મનુએ પૂછ્યું ત્યારે માછલીએ મનુને કહ્યું, જે સંરક્ષણમાં તત્પર હતા: 'હું આ જગતના કલ્યાણ માટે અને દુષ્ટોના નાશ માટે અવતાર લીધો છે.'

સપ્તમે દિવસે ત્વવ્ધિઃ પ્લાવયિપ્યતિ વૈ જગત્ । ઉપસ્થિતાયાં નાવિ ત્વં બીજાદીનિ વિધાય ચ

'સાતમા દિવસે સમુદ્ર આખું જગત વહેતી જશે. ત્યારે જ્યારે નૌકા આવી જાય, ત્યારે તું બીજ વગેરે એકત્ર કરી લે.'

સપ્તર્ષિભિઃ પરિવૃતો નિશાં બ્રાહ્મીં ચરિષ્યસિ। ઉપસ્થિતસ્ય મે શ્રૃઙ્ગે નિબધ્નીહિ મહાહિના

'સાત ઋષિઓ સાથે તું બ્રહ્માની રાત્રિમાં વિહાર કરશો. જ્યારે હું આવી જઉં, ત્યારે મારી શીંગ પર મહાન સાપથી નૌકાને બાંધી દેજે.'

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દૃધે મત્સ્યો મનુઃ કાલપ્રતીક્ષકઃ । સ્થિતઃ સમુદ્ર ઉદ્વેલે નાવમારુરુહે તદા

આ રીતે કહીને માછલી અદૃશ્ય થઈ ગઈ. મનુ સમયની રાહ જોતા રહ્યા. જ્યારે સમુદ્ર ઉછળી ઊઠ્યો, ત્યારે મનુ નૌકામાં ચઢ્યા.

એકશ્રૃઙ્ગધરો મત્સ્યો હૈમો નિયુતયોજનઃ। નાલમ્બબન્ધ તચ્છૃઙ્ગે મત્સ્યાખ્યં ચ પુરાણકમ્

એક શીંગ ધરાવતી, સુવર્ણ જેવી અને લાખો યોજન જેટલી મોટી માછલી હતી. એની શીંગે દોરી બાંધવામાં આવી હતી. એ કથા 'મત્સ્ય પુરાણ' તરીકે જાણીતી છે.

શુશ્રાવ મત્સ્યાત્પાપઘ્નં સંસ્તુવન્ સ્તુતિભિશ્ચ તમ્ । બ્રહ્મવેદપ્રહર્ત્તારં હયગ્રીવઞ્ચ દાનવમ્

મનુએ પાપ નાશક માછલી પાસેથી સ્તુતિ કરતા કરતા, વેદો ચોરી ગયેલા દાનવ હયગ્રીવ વિશે સાંભળ્યું.

અવધીદ્ વેદમન્ત્નાદ્યાન્ પાલયામાસ કેશવઃ। પ્રાપ્તે કલ્પેઽથ બારાહે કૂર્મ્મરૂપોઽભવદ્ધરિઃ

કેશવે વેદો ચોરનાર દાનવને માર્યો અને વેદોનું રક્ષણ કર્યું. પછી નવા કલ્પના આરંભે હરિએ વારાહ અને પછી કચ્છપ રૂપ ધારણ કર્યું.

અગ્નિરુવાચ અવતારં વરાહસ્ય વક્ષ્યેઽહં પાપનાશનમ્ । હિરણ્યાક્ષોઽસુરેશોઽભૂદ્ દેવાન્ જિત્વા દિવિ સ્થિતઃ

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું વરાહ અવતારની વાત કહું છું, જે પાપોનો નાશ કરે છે. હિરણ્યાક્ષ નામનો અસુરોનો રાજા દેવતાઓને હરાવીને સ્વર્ગમાં ઊભો રહ્યો હતો.

દેવૈર્ગત્વા સ્તુતો વિષ્ણુર્યજ્ઞરૂપો વરાહકઃ । અભૂત્ તં દાનવં હત્વા દૈત્યૈઃ સાકઞ્ચ કણ્ટકમ્

દેવતાઓએ જઈને વિષ્ણુની પ્રાર્થના કરી, જે યજ્ઞરૂપ વરાહ બની આવ્યા. તેમણે એ દાનવને અને દૈત્યોએ ઉભો કરેલો કંટક પણ નાશ કર્યો.

ધર્મદેવાદિરક્ષાકૃતં તતઃ સોઽન્તર્દ્દધે હરિઃ। હિરણ્યાક્ષસ્ય વૈ ભ્રાતા હિરણ્યકશિપુસ્તથા

ધર્મદેવ અને બીજા દેવતાઓની રક્ષા કર્યા પછી હરિ અદૃશ્ય થઈ ગયા. હિરણ્યાક્ષનો ભાઈ હિરણ્યકશિપુ હતો.

જિતદેવયજ્ઞભાગઃ સર્વદેવાધિકારકૃત્। નારસિંહવપુઃ કૃત્વા તં જઘાન સુરૈઃ સહ

તે હિરણ્યકશિપુએ દેવતાઓના યજ્ઞભાગ કબજે કર્યા અને બધા દેવતાઓ પર અધિકાર જમાવ્યો. પછી નરસિંહ રૂપ ધારણ કરીને, દેવતાઓ સાથે મળીને તેને મારી નાખ્યો.