અગ્નિપુરાણમ્

નૈમિષે હરિમીજાના ઋષયઃ શૌનકાદયઃ । તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન સ્વાગતં સૂતમબ્રુવન્

નૈમિષારણ્યમાં, શૌનક અને અન્ય ઋષિઓ તીર્થયાત્રામાં લાગેલા હતા; તેમણે સૂતને આવકાર્યો અને વાત કરી.

ઋષય ઊચુઃ સૂત ત્વં પૂજિતોઽસ્માભિઃ સારાત્સારં વદસ્વ નઃ । યેન વિજ્ઞાનમાત્રેણસર્વ્વજ્ઞત્વં પ્રજાયતે

ઋષિઓએ કહ્યું: સૂત, અમે તને સન્માન આપ્યો છે; અમને એ બધાની સારાંશ કહો, જેને જાણવાથી સર્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

સૂત ઉવાચ સારાત્સારો હિ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્ગાદિકૃદ્વિભુઃ । બ્રહ્માહમસ્મિ તં જ્ઞાત્વા સર્વ્વજ્ઞાત્વં પ્રજાયતે

સૂત બોલ્યા: સર્વ સારોનો સાર તો ભગવાન વિષ્ણુ છે, જે સર્જન વગેરેના કર્તા છે; તેમને બ્રહ્મરૂપે જાણીને હું સર્વજ્ઞ થયો છું.

દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે શબ્દબ્રહ્મ પરં ચ યત્। દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે હિ ઇતિ ચાથર્વણી શ્રુતિઃ

બે પ્રકારના બ્રહ્મ જાણવા યોગ્ય છે: એક શબ્દરૂપ બ્રહ્મ અને બીજું પરમ; એ જ રીતે બે પ્રકારની વિદ્યા જાણવી જોઈએ, એમ અથર્વણ શાસ્ત્ર કહે છે.

અહં શુક્રશ્ચ પૈલાદ્યા ગત્વા વદરિકાશ્રમમ્ । વ્યાસં નત્વા પૃષ્ટવન્તઃ સોઽસ્માન્ સારમથાબ્રવીત્

હું, શુક્ર અને પૈલાદિ ઋષિઓ બદરિકાશ્રમ ગયા, ત્યાં વ્યાસજીને વંદન કરીને પ્રશ્ન કર્યો; તેમણે અમને સાર કહ્યો.

વ્યાસ ઉવાચ શુકાદ્યૈઃ શ્રૃણુ સૂત ત્વં વશિષ્ઠો માં યથાઽબ્રવીત્। બ્રહ્મસારં હિ પૃચ્છન્તં મુનિભિશ્ચ પરાત્પરમ્

વ્યાસજી બોલ્યા: સૂત, હું અને શુકાદિ ઋષિઓએ જ્યારે પરમ બ્રહ્મના સાર વિશે પુછ્યું, ત્યારે વશિષ્ઠજી મને જે રીતે કહેલું, તે તું સાંભળ.

વસિષ્ઠ ઉવાચ દ્વૈવિધ્યં બ્રહ્મા વક્ષ્યામિ શ્રૃણુ વ્યાસાખિલાનુગમ્। યથાઽગ્નિર્માં પુરા પ્રાહ મુનિભિર્દૈવતૈઃ સહ

વશિષ્ઠજી બોલ્યા: હે વ્યાસ, હું તને બ્રહ્મના બે સ્વરૂપ સમજાવું છું, જેમ અગ્નિએ મને ઋષિ અને દેવતાઓની હાજરીમાં કહ્યું હતું.

પુરાણં પરમાગ્નેયં બ્રહ્મવિદ્યાક્ષરં પરમ્ । ઋગ્વેદાદ્યપરં બ્રહ્મ સર્વદેવસુખાવહમ્

અગ્નિ પુરાણ સર્વોચ્ચ અને અવિનાશી બ્રહ્મવિદ્યા છે; બીજું બ્રહ્મ તો ઋગ્વેદ અને અન્ય વેદ છે, જે સર્વ દેવોને સુખ આપે છે.

અગ્નિનોક્તં પુરાણં યદાગ્નેયં બ્રહ્મસમ્મિતમ્ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં દિવ્યં પઠતાં શ્રૃણ્વતાં નૃણામ્

અગ્નિએ જે પુરાણ કહ્યું છે, જેને અગ્નિ પુરાણ કહે છે અને જે બ્રહ્મ સમાન છે, તે જે વાંચે અને સાંભળે, તેને ભોગ અને મોક્ષ મળે છે.

વસિષ્ઠ ઉવાચ સંસારસાગરોત્તારનાવં બ્રહ્મેશ્વરં વેદ। વિદ્યાસારં યદ્વિદિત્વા સર્વજ્ઞો જાયતે નરઃ

વશિષ્ઠજી બોલ્યા: વેદ, જે બ્રહ્મ અને ઈશ્વર છે, એ સંસારના સાગર પાર કરાવનાર નાવ છે; તેની સાર જાણીને મનુષ્ય સર્વજ્ઞ બને છે.

અગ્નિરુવાચ વિષ્ણુઃ કાલાગ્નિરુદ્રોઽહં વિદ્યાસારં વદામિ તે। વિદ્યાસારં પુરાણં યત્સર્વં સર્વસ્ય કારણમ્

અગ્નિ બોલ્યા: વિષ્ણુ, કાળ, અગ્નિ અને રુદ્ર—હું એ બધું છું; હવે હું તને વિદ્યા નો સાર કહું છું, જે પુરાણ છે અને સર્વનું કારણ છે.

સર્ગસ્ય પ્રતિસર્ગસ્ય વંશમન્વન્તરસ્ય ચ। વંશાનુચરિતાદેશ્ચ, મત્સ્યકૂર્મ્માદિરૂપધૃક્

સર્જન, પ્રલય, વંશાવળી, મન્વંતર, વંશોની કથાઓ અને મત્સ્ય, કૂર્મ વગેરે રૂપોની વાત છે.

દ્વે વિદ્યે ભગવાન્ વિષ્ણુઃ પરા ચૈવાપરા ચ હ। ઋગ્યજુઃ સામાથર્વાખ્યા વેદાઙ્ગાનિ ચ ષડ્ દ્વિજ

ભગવાન વિષ્ણુ સ્વરૂપે બે વિદ્યા છે: પરા અને અપરા; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ અને છ વેદાંગો, હે દ્વિજ.

શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં જ્યોતિષાઙ્ગતિઃ। છન્દોઽભિધાનં મીમાંસા ધર્મ્મશાસ્ત્રં પુરાણકમ્

શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, જ્યોતિષ, છંદ, અભિધાન, મીમાંસા, ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ.

ન્યાયવૈદ્યકગાન્ધર્વં ધનુર્વેદોઽર્થશાસ્ત્રકમ્। અપરેયં પરા વિદ્યા યયા બ્રહ્માભિગમ્યતે

ન્યાય, વૈદ્યક, ગાંધર્વ, ધનુર્વેદ અને અર્થશાસ્ત્ર—આ બધું અપરા વિદ્યા છે; અને પરા વિદ્યા એ છે, જેના દ્વારા બ્રહ્મ પ્રાપ્ત થાય છે.

યત્તદદૃશ્યયમગ્રાહ્યમગોત્રચરણં ધ્રુવમ્। વિષ્ણુનોક્તં યથા મહ્યં દેવેભ્યો બ્રહ્મણા પુરા

જે અદૃશ્ય, અગ્રાહ્ય, ગોત્ર અને વર્ણથી પર છે અને શાશ્વત છે, તે વિષ્ણુએ મને કહ્યું હતું, જેમ બ્રહ્માએ પ્રાચીનકાળે દેવોને કહ્યું હતું.

તથા તે કથયિષ્યામિ હેતું મત્સ્યાદિરૂપિણમ્

એ જ રીતે, હું તને મત્સ્ય વગેરે રૂપોનું કારણ કહું છું.

ઇત્યદિમહાપુરાણે આગ્નેયે પ્રશ્નો નામ પ્રથમોધ્યાયઃ

આ રીતે મહાપુરાણોમાં અગ્નિ પુરાણના પ્રથમ અધ્યાય 'પ્રશ્ન'નું સમાપન થાય છે.

વસિષ્ઠ ઉવાચ મત્સ્યાદિરૂપિણં વિષ્ણું બ્રૂહિ સર્ગાદિકારણમ્ । પુરાણં બ્રહ્મ ચાગ્નેયં યથા વિષ્ણોઃ પુરા શ્રુતમ્

વશિષ્ઠે કહ્યું: હે બ્રહ્મા, કૃપા કરીને મને માછલી વગેરે રૂપ ધારણ કરનાર વિષ્ણુ વિશે કહો, અને સર્જનાદિનું કારણ પણ સમજાવો. અગ્નિ પુરાણ તમે વિષ્ણુ પાસેથી જે રીતે સાંભળ્યું હતું, એ રીતે કહો.

અગ્નિરુવાચ મત્સ્યાવતારં વક્ષ્યેઽહં વસિષ્ઠ શ્રૃણુ વૈ હરેઃ । અવતારક્રિયા દુષ્ટનષ્ટ્યૈ સત્પાલનાય હિ

અગ્નિએ કહ્યું: હે વશિષ્ઠ, હવે હું હરિનો માછલી અવતાર વર્ણવીશ, તમે ધ્યાનથી સાંભળો. ભગવાન અવતાર લે છે તો દુષ્ટોના વિનાશ અને સજ્જનોની રક્ષા માટે.

આસીદતીતકલ્પાન્તે બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો લયઃ । સમુદ્રોપપ્લુતાસ્તત્ર લોકા ભૂરાદિકા મુને

પહેલા કલ્પના અંતે બ્રહ્માનું યાદૃચ્છિક લય થયું. એ સમયે, મુનિ, ભૂલોકથી શરૂ કરીને બધા લોકોએ સમુદ્રમાં ડૂબી ગયા હતા.

મનુર્વૈવસ્વતસ્તેપે તપો વૈ ભુક્તિમુક્તયે। એકદા કૃતમાલાયાં કુર્વતો જલતર્પણમ્

વૈવસ્વત મનુએ ભોગ અને મુક્તિ માટે તપ કર્યું. એક વખત, કૃતમાળા નદીમાં તેઓ જળ તર્પણ કરી રહ્યા હતા.

તસ્યાઞ્ચલ્યુદકે મત્સ્યઃ સ્વલ્પ એકોઽભ્યપદ્યત। ક્ષેપ્તુકામં જલે પ્રાહ ન માં ક્ષિપ નરોત્તમ

એ જળમાં, મનુના હાથમાં એક નાનકડી માછલી આવી. જ્યારે મનુ એને પાછું પાણીમાં નાખવા લાગ્યા, ત્યારે માછલીએ કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, મને ન ફેંકો.'

ગ્રાહાદિભ્યો ભયં મેઽદ્યતચ્છ્રુત્વા કલશેઽક્ષિપત્। સ તુ વૃદ્ધઃ પુનર્મત્સ્યઃ પ્રાહ તં દેહિ મે બૃહત્

'આજે મને ઘાયલ અને અન્ય જળચરોથી ડર છે.' આવું સાંભળીને મનુએ એને એક કળશમાં મૂક્યો. પણ માછલી મોટી થઈ ગઈ અને ફરી મનુને કહ્યું: 'મને વધુ વિશાળ સ્થાન આપો.'

સ્થાનમેતદ્વચઃ શ્રુત્વા રાજાઽથોદઞ્ચનેઽક્ષિપત્। તત્ર વૃદ્ધોઽબ્રવીદ્ ભૂપં પૃથુ દેહિ પદં મનો

માછલીએ આવું કહ્યું ત્યારે રાજાએ એને ઉદંચનામાં મૂક્યો. ત્યાં પણ માછલી મોટી થઈ અને રાજાને કહ્યું: 'હે રાજા, મને વિશાળ જગ્યા આપો.'

સરોવરે પુનઃ ક્ષિપ્તો વવૃધે તત્પ્રમાણવાન્ । ઊચે દેહિ બૃહત્ સ્થાનપ્રાક્ષિપચ્ચામ્બુધૌ તતઃ

પછી એને સરોવર માં મૂકવામાં આવી, ત્યાં પણ એ સરોવર જેટલી મોટી થઈ. એ પછી પણ માછલીએ કહ્યું: 'મને વધુ મોટું સ્થાન આપો', તો મનુએ એને સમુદ્રમાં મૂક્યું.

લક્ષયોજનવિસ્તીર્ણઃ ક્ષણમાત્રેણ સોઽભવત્। મત્સ્યં તમદ્‌ભુતં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ પ્રાવ્રવીન્‌ મનુઃ

થોડી જ વારમાં એ માછલી લાખ યોજન જેટલી વિશાળ થઈ ગઈ. એ અદ્ભુત માછલીને જોઈને મનુ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને બોલ્યા:

કો ભવાન્નનુ વૈ વિષ્ણુઃ નારાયણ નમોઽસ્તુતે। માયયા મોહયસિ માં કિમર્થં ત્વં જનાર્દન

'તમે કોણ છો? નિશ્ચયે તમે વિષ્ણુ છો, હે નારાયણ, તમને વંદન. હે જનાર્દન, તમે તમારી માયાથી મને કેમ ભ્રમિત કરો છો?'

મનુનોક્તોઽબ્રવીન્મત્સ્યો મનું વૈ પાલને રતમ્। અવતીર્ણો ભવાયાસ્ય જગતો દુષ્ટનષ્ટયે

મનુએ પૂછ્યું ત્યારે માછલીએ મનુને કહ્યું, જે સંરક્ષણમાં તત્પર હતા: 'હું આ જગતના કલ્યાણ માટે અને દુષ્ટોના નાશ માટે અવતાર લીધો છે.'