અગ્નિપુરાણમ્

नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन्

નૈમિષારણ્યમાં, શૌનક અને અન્ય ઋષિઓ તીર્થયાત્રામાં લાગેલા હતા; તેમણે સૂતને આવકાર્યો અને વાત કરી.

ऋषय ऊचुः सूत त्वं पूजितोऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः । येन विज्ञानमात्रेणसर्व्वज्ञत्वं प्रजायते

ઋષિઓએ કહ્યું: સૂત, અમે તને સન્માન આપ્યો છે; અમને એ બધાની સારાંશ કહો, જેને જાણવાથી સર્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

सूत उवाच सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः । ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्व्वज्ञात्वं प्रजायते

સૂત બોલ્યા: સર્વ સારોનો સાર તો ભગવાન વિષ્ણુ છે, જે સર્જન વગેરેના કર્તા છે; તેમને બ્રહ્મરૂપે જાણીને હું સર્વજ્ઞ થયો છું.

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्। द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः

બે પ્રકારના બ્રહ્મ જાણવા યોગ્ય છે: એક શબ્દરૂપ બ્રહ્મ અને બીજું પરમ; એ જ રીતે બે પ્રકારની વિદ્યા જાણવી જોઈએ, એમ અથર્વણ શાસ્ત્ર કહે છે.

अहं शुक्रश्च पैलाद्या गत्वा वदरिकाश्रमम् । व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सोऽस्मान् सारमथाब्रवीत्

હું, શુક્ર અને પૈલાદિ ઋષિઓ બદરિકાશ્રમ ગયા, ત્યાં વ્યાસજીને વંદન કરીને પ્રશ્ન કર્યો; તેમણે અમને સાર કહ્યો.

व्यास उवाच शुकाद्यैः श्रृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथाऽब्रवीत्। ब्रह्मसारं हि पृच्छन्तं मुनिभिश्च परात्परम्

વ્યાસજી બોલ્યા: સૂત, હું અને શુકાદિ ઋષિઓએ જ્યારે પરમ બ્રહ્મના સાર વિશે પુછ્યું, ત્યારે વશિષ્ઠજી મને જે રીતે કહેલું, તે તું સાંભળ.

वसिष्ठ उवाच द्वैविध्यं ब्रह्मा वक्ष्यामि श्रृणु व्यासाखिलानुगम्। यथाऽग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह

વશિષ્ઠજી બોલ્યા: હે વ્યાસ, હું તને બ્રહ્મના બે સ્વરૂપ સમજાવું છું, જેમ અગ્નિએ મને ઋષિ અને દેવતાઓની હાજરીમાં કહ્યું હતું.

पुराणं परमाग्नेयं ब्रह्मविद्याक्षरं परम् । ऋग्वेदाद्यपरं ब्रह्म सर्वदेवसुखावहम्

અગ્નિ પુરાણ સર્વોચ્ચ અને અવિનાશી બ્રહ્મવિદ્યા છે; બીજું બ્રહ્મ તો ઋગ્વેદ અને અન્ય વેદ છે, જે સર્વ દેવોને સુખ આપે છે.

अग्निनोक्तं पुराणं यदाग्नेयं ब्रह्मसम्मितम् भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं पठतां श्रृण्वतां नृणाम्

અગ્નિએ જે પુરાણ કહ્યું છે, જેને અગ્નિ પુરાણ કહે છે અને જે બ્રહ્મ સમાન છે, તે જે વાંચે અને સાંભળે, તેને ભોગ અને મોક્ષ મળે છે.

वसिष्ठ उवाच संसारसागरोत्तारनावं ब्रह्मेश्वरं वेद। विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः

વશિષ્ઠજી બોલ્યા: વેદ, જે બ્રહ્મ અને ઈશ્વર છે, એ સંસારના સાગર પાર કરાવનાર નાવ છે; તેની સાર જાણીને મનુષ્ય સર્વજ્ઞ બને છે.

अग्निरुवाच विष्णुः कालाग्निरुद्रोऽहं विद्यासारं वदामि ते। विद्यासारं पुराणं यत्सर्वं सर्वस्य कारणम्

અગ્નિ બોલ્યા: વિષ્ણુ, કાળ, અગ્નિ અને રુદ્ર—હું એ બધું છું; હવે હું તને વિદ્યા નો સાર કહું છું, જે પુરાણ છે અને સર્વનું કારણ છે.

सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च। वंशानुचरितादेश्च, मत्स्यकूर्म्मादिरूपधृक्

સર્જન, પ્રલય, વંશાવળી, મન્વંતર, વંશોની કથાઓ અને મત્સ્ય, કૂર્મ વગેરે રૂપોની વાત છે.

द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह। ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज

ભગવાન વિષ્ણુ સ્વરૂપે બે વિદ્યા છે: પરા અને અપરા; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ અને છ વેદાંગો, હે દ્વિજ.

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः। छन्दोऽभिधानं मीमांसा धर्म्मशास्त्रं पुराणकम्

શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, જ્યોતિષ, છંદ, અભિધાન, મીમાંસા, ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ.

न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदोऽर्थशास्त्रकम्। अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते

ન્યાય, વૈદ્યક, ગાંધર્વ, ધનુર્વેદ અને અર્થશાસ્ત્ર—આ બધું અપરા વિદ્યા છે; અને પરા વિદ્યા એ છે, જેના દ્વારા બ્રહ્મ પ્રાપ્ત થાય છે.

यत्तददृश्ययमग्राह्यमगोत्रचरणं ध्रुवम्। विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा

જે અદૃશ્ય, અગ્રાહ્ય, ગોત્ર અને વર્ણથી પર છે અને શાશ્વત છે, તે વિષ્ણુએ મને કહ્યું હતું, જેમ બ્રહ્માએ પ્રાચીનકાળે દેવોને કહ્યું હતું.

तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम्

એ જ રીતે, હું તને મત્સ્ય વગેરે રૂપોનું કારણ કહું છું.

इत्यदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः

આ રીતે મહાપુરાણોમાં અગ્નિ પુરાણના પ્રથમ અધ્યાય 'પ્રશ્ન'નું સમાપન થાય છે.

वसिष्ठ उवाच मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् । पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्

વશિષ્ઠે કહ્યું: હે બ્રહ્મા, કૃપા કરીને મને માછલી વગેરે રૂપ ધારણ કરનાર વિષ્ણુ વિશે કહો, અને સર્જનાદિનું કારણ પણ સમજાવો. અગ્નિ પુરાણ તમે વિષ્ણુ પાસેથી જે રીતે સાંભળ્યું હતું, એ રીતે કહો.

अग्निरुवाच मत्स्यावतारं वक्ष्येऽहं वसिष्ठ श्रृणु वै हरेः । अवतारक्रिया दुष्टनष्ट्यै सत्पालनाय हि

અગ્નિએ કહ્યું: હે વશિષ્ઠ, હવે હું હરિનો માછલી અવતાર વર્ણવીશ, તમે ધ્યાનથી સાંભળો. ભગવાન અવતાર લે છે તો દુષ્ટોના વિનાશ અને સજ્જનોની રક્ષા માટે.

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने

પહેલા કલ્પના અંતે બ્રહ્માનું યાદૃચ્છિક લય થયું. એ સમયે, મુનિ, ભૂલોકથી શરૂ કરીને બધા લોકોએ સમુદ્રમાં ડૂબી ગયા હતા.

मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये। एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम्

વૈવસ્વત મનુએ ભોગ અને મુક્તિ માટે તપ કર્યું. એક વખત, કૃતમાળા નદીમાં તેઓ જળ તર્પણ કરી રહ્યા હતા.

तस्याञ्चल्युदके मत्स्यः स्वल्प एकोऽभ्यपद्यत। क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम

એ જળમાં, મનુના હાથમાં એક નાનકડી માછલી આવી. જ્યારે મનુ એને પાછું પાણીમાં નાખવા લાગ્યા, ત્યારે માછલીએ કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, મને ન ફેંકો.'

ग्राहादिभ्यो भयं मेऽद्यतच्छ्रुत्वा कलशेऽक्षिपत्। स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे बृहत्

'આજે મને ઘાયલ અને અન્ય જળચરોથી ડર છે.' આવું સાંભળીને મનુએ એને એક કળશમાં મૂક્યો. પણ માછલી મોટી થઈ ગઈ અને ફરી મનુને કહ્યું: 'મને વધુ વિશાળ સ્થાન આપો.'

स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाऽथोदञ्चनेऽक्षिपत्। तत्र वृद्धोऽब्रवीद् भूपं पृथु देहि पदं मनो

માછલીએ આવું કહ્યું ત્યારે રાજાએ એને ઉદંચનામાં મૂક્યો. ત્યાં પણ માછલી મોટી થઈ અને રાજાને કહ્યું: 'હે રાજા, મને વિશાળ જગ્યા આપો.'

सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् । ऊचे देहि बृहत् स्थानप्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः

પછી એને સરોવર માં મૂકવામાં આવી, ત્યાં પણ એ સરોવર જેટલી મોટી થઈ. એ પછી પણ માછલીએ કહ્યું: 'મને વધુ મોટું સ્થાન આપો', તો મનુએ એને સમુદ્રમાં મૂક્યું.

लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सोऽभवत्। मत्स्यं तमद्‌भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राव्रवीन्‌ मनुः

થોડી જ વારમાં એ માછલી લાખ યોજન જેટલી વિશાળ થઈ ગઈ. એ અદ્ભુત માછલીને જોઈને મનુ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને બોલ્યા:

को भवान्ननु वै विष्णुः नारायण नमोऽस्तुते। मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन

'તમે કોણ છો? નિશ્ચયે તમે વિષ્ણુ છો, હે નારાયણ, તમને વંદન. હે જનાર્દન, તમે તમારી માયાથી મને કેમ ભ્રમિત કરો છો?'

मनुनोक्तोऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम्। अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये

મનુએ પૂછ્યું ત્યારે માછલીએ મનુને કહ્યું, જે સંરક્ષણમાં તત્પર હતા: 'હું આ જગતના કલ્યાણ માટે અને દુષ્ટોના નાશ માટે અવતાર લીધો છે.'