અગ્નિપુરાણમ્

પવિત્રતા અને શ્રદ્ધા સાથે પૂજા શરૂ કરવી હોય, તો પ્રથમ અગમર્ષણ વિધિ કરીને, સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરવા જોઈએ. પછી, હાથમાં પાણી રાખીને, મંત્રોચ્ચારથી બે વખત તેને શુદ્ધ કરવું જરૂરી છે. નારાયણ મંત્રથી શ્વાસ નિયંત્રિત કરીને, શ્વાસ અંદર ખેંચીને બહાર છોડવું અને પાણીમાં હરિનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ, બાર અક્ષરી મંત્રથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. યોગાસન પર બેસીને, દિશાઓના રક્ષક, ઋષિગણ અને પિતૃસમૂહ માટે અનેક મંત્રો ક્રમશઃ જપવા જોઈએ. તમામ માનવ, જીવો અને સ્થાવર જીવો માટે અંગોનું વિધાન કરીને, મંત્રો દ્વારા પૂજાસ્થળમાં પ્રવેશ કરવો. અન્ય પૂજા વિધિઓમાં પણ, મૂળમંત્ર અને અન્ય મંત્રોથી સ્નાન વિધિ કરવી. નારદજી કહે છે: “હું હવે એ પૂજા વિધિ સમજાવું છું, જેને કરીને સર્વે બ્રાહ્મણો સર્વ ઇચ્છિત ફળ પામે છે.” પ્રથમ પગ ધોઈ, આચમન કરીને, વાણી પર નિયંત્રણ રાખવું અને રક્ષણ કરવું. પૂર્વ દિશા તરફ મોખરું કરીને, સ્વસ્તિક અને કમળ અથવા અન્ય યંત્ર રચવું. નાભિના મધ્યમાં ધૂમ્રવર્ણ, પ્રચંડ વાયુ સ્વરૂપ બીજનું ધ્યાન કરવું. શરીરમાં impurity દૂર કરવા માટે ધ્યાન કરવું, હૃદયકમળમાં ‘ક્ષૌં’ બીજ સ્મરણ કરીને તેને યોનિનું મૂળ માનવું. નીચે, ઉપર અને ચારેય બાજુથી જ્વાળાઓ ઉગાડીને, એ અશુદ્ધિને દહન કરવું; પછી ચંદ્રરૂપે આકાશમાં અમૃતધારાવાળી કલ્પના કરવી. હૃદયકમળમાંથી કિરણો પ્રસરીને, સુષુમ્ના માર્ગે સમગ્ર શરીરમાં વહેતા, તેને flood કરવું. શુદ્ધિ પછી તત્વનો વિધાન કરવું, હાથો શુદ્ધ કરીને આસ્ત્ર મુદ્રા કરવી; પ્રથમ જમણા અંગૂઠાથી શરૂ કરીને, હાથો પર વિધાન કરવું. શરીરમાં મૂળ અને બાર અંગો, મંત્રોના જોડીમાં છ-છ કરીને, હૃદય, મસ્તક, શિખા, કવચ, શસ્ત્ર અને આંખોનું વિધાન કરવું. પેટ, પીઠ, હાથ, ઘૂંટણ અને પગને સ્પર્શ કરીને, મુદ્રા રચવી, વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું, આઠ અક્ષરી મંત્ર જપવું અને પછી પૂજા કરવી. વર્ધની (વૃદ્ધિદાયિ) ડાબી બાજુ, પૂજાસામગ્રી જમણી બાજુ રાખવી; શસ્ત્રમંત્ર અને સુગંધ-ફૂલોવાળી અર્ઘ્યથી તેને શુદ્ધ કરીને, સ્થિર કરવી. આઠગણી મંત્રજપ અને ‘ફટ’ અક્ષરથી પાણી સંસ્કારિત કરીને, સામગ્રી પર છાંટવું; હાથમાં પરમ હરિનું ધ્યાન કરવું, જે સર્વવ્યાપી ચેતન અને પ્રકાશ રૂપ છે. ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્યને અગ્નિ વગેરે દિશાઓમાં વિધાન કરવું; અધર્મ અને અન્ય તત્વોને પૂર્વથી શરૂ કરીને યોગાસન પર અંગોમાં વિધાન કરવું. આસન પર કચ્છપ (કાચબો), અનંત, યમ, સૂર્યમંડળ વગેરે, શુદ્ધ અને કલ્યાણકારી દેવતાઓને યંત્રના તंतु અને પરિકર પર સ્થાપિત કરવું. પ્રથમ પોતાના હૃદયમાં ધ્યાન કરીને, પછી મંડળમાં દેવતાને આવાહન અને પૂજા કરવી; અર્ઘ્ય, પાદ્ય, આચમન અને મધુપર્ક અર્પણ કરવું, અને ફરી એ જ વિધિ કરવી. સ્નાન, વસ્ત્ર, યજ્ઞોપવીત, આભૂષણ, સુગંધ, ફૂલો, ધૂપ, દીપ અને ભોજન—all Puṇḍarīkākṣa (કમળ-નેત્ર ભગવાન)ના મંત્રથી અર્પણ કરવું. અંગોની પૂજા પૂર્વથી શરૂ કરવી; પૂર્વ દ્વાર પર પક્ષીશ્રેષ્ઠ, દક્ષિણમાં ચક્ર, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં ગદા, ઉત્તર-પશ્ચિમમાં શંખ અને ધનુષ સ્થિર કરવું. દેવતા ની જમણી બાજુ તીર અને તલવાર, ડાબી બાજુ કવચ, શ્રી અને પુષ્ટિ, ડાબી બાજુ આગળ રાખવી. વનફૂલોની માળા, શ્રીવત્સ, કૌસ્તુભ અને દિશાના રક્ષક—all ને તેમને અનુરૂપ મંત્રથી પૂજવું, અને અંતે અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને વિષ્ણુની પૂજા કરવી. અંગોને અલગ-અલગ કે સાથે, બીજમંત્રથી પૂજા કરવી; જપ, પરિક્રમા, સ્તુતિ અને અર્ઘ્ય અર્પણ પછી. હૃદયમાં ધ્યાન કરીને, ‘હું બ્રહ્મા છું, હરી તમે છો’ એમ સ્થાપિત કરવું; આવાહન સમયે ‘આવો’, વિદાય સમયે ‘ક્ષમા કરો’ એમ કહેવું. આ રીતે, આઠ અક્ષરી અને અન્ય મંત્રોથી પૂજા કરીને, મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. એક રૂપની પૂજા સમજાવવામાં આવી; હવે નવ રૂપોની પૂજા સાંભળો. વાસુદેવ અને અન્ય દેવતાઓને બંને અંગૂઠા, પછી તર્જની અને અન્ય આંગળીઓ, શરીર, મસ્તક, કપાળ અને મુખ પર સ્થાપિત કરવું. હૃદય, નાભિ, યોનિ, ઘૂંટણ અને પગમાં, પૂર્વથી શરૂ કરીને, એક આસન, નવ રૂપ અને નવ આસન—as before. નવ કમળપાંખમાં, નવમ રૂપ અને નવ અવતારો—as before—મધ્યમાં વાસુદેવની પૂજા કરવી. નારદ કહે છે: “હવે હું અગ્નિ વિધિ સમજાવું છું, જેને કરીને સર્વ ઇચ્છિત ફળ મળે છે.” જગ્યા ચોરસ, ચોવીસ અંગૂઠા અને ચાર જેટલી માપ, દોરથી માપીને જમીન ખોદવી. નારદ પુછે છે: “મને વાસુદેવથી શરૂ થતા મંત્રોથી પૂજાતા દેવતાઓના લક્ષણો કહો: વાસુદેવ, સંકર્શણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ.” શરૂઆતમાં ભગવાનને નમસ્કાર, બીજ અક્ષરો—અ, આ, અં, અઃ—અને ઓમથી શરૂ, નમઃથી અંત—પછી નારાયણને નમસ્કાર. ઓમ, તત, સત, અને બ્રહ્મને; ઓમ, વિષ્ણુને નમસ્કાર; ઓમ, ક્ષૌં, ઓમ, ભગવાન નરસિંહને નમસ્કાર; ઓમ ભૂઃ, ભગવાન વરાહને નમસ્કાર—મનુષ્ય અધિકારીઓ, સ્વિફ્ટ, લાલ, પીળા, શ્યામ, કાળા અને લાલ રૂપ. વૃષ્ટિ-વર્ણ, અગ્નિ-વર્ણ, મધુ-સwarn, પ્રિય, નવ નેતા; સ્વયં નામના અંતે, સ્વયં ક્રમમાં, બીજ અક્ષરનાં અંગો. હૃદય અને અન્ય અંગો તંત્રજ્ઞ દ્વારા વિભાજિત; વ્યંજન બીજ અક્ષરોના અલગ લક્ષણ. નમઃથી અંત, લાંબા સ્વર સાથે જોડાયેલા, અંગો કહેવાય; ટૂંકો સ્વર સાથે, ઉપાંગ કહેવાય. નામ અને અક્ષરનાં અંતે સ્થિત, શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; લાંબા અને ટૂંકો સ્વર સાથે, મુખ્ય અને ઉપાંગ ક્રમમાં ગોઠવાય છે. હૃદય અને અન્ય અંગો સ્થાપિત કરવા માટે વ્યંજન ક્રમ; સ્વયં બીજ અને નામ દ્વારા વિભાજિત, મુખ્ય અને ઉપાંગ સાથે. હૃદય અને અન્ય અંગો, મુખ્ય અને ઉપાંગ સાથે, બાર અંત અને પાંચથી, સ્થાપિત કરીને, ઇચ્છિત સિદ્ધિ માટે જપ કરવો. હૃદય, મસ્તક, શિખા, કવચ, આંખ અને મુકુટ—આ બીજ અક્ષરોના છ અંગો; મૂળમાં બાર અંગો. આ રીતે, શાસ્ત્રોક્ત વિધાન અનુસાર, શ્રદ્ધા અને પવિત્રતાથી, દૈવી પૂજાનું સૌમ્ય અને ગહન વિધિ પૂર્ણ થાય છે.