અગ્નિપુરાણમ્

અગ્નિપુરાણના આ પવિત્ર શ્લોકોમાં દર્શાવાયેલી વિધિ અનુસાર, પૂજા અને યજ્ઞમાં વિવિધ પદાર્થો અર્પણ કરવાની રીત જણાવવામાં આવી છે. ઘી માટે ‘તેજોસી’, દીવટા માટે ‘શુક્રં’, મધુપર્ક માટે ‘મધુપર્કં’, અને દહીં માટે ‘દધીતિ’ મંત્રનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. હિરણ્યગર્ભના આઠ મંત્રો પણ અર્પણ માટે નિર્ધારિત છે. ભોજન, સુગંધિત પાન, પંખો, ચામર, પગરખાં, છત્રી, વાહન અને આસન—આ તમામ વસ્તુઓ પણ અર્પણ કરવા માટે યોગ્ય છે. આવા તમામ અર્પણો સાવિત્રી મંત્ર સાથે કરવી જોઈએ; અને જે વસ્તુ અર્પણ કરવી હોય, એનું નામ લઈને મંત્રોચ્ચાર સાથે અર્પણ કરવું. જો મૂર્તિ હાજર ન હોય, તો યજ્ઞવેદી, જોડેલી હથેળીઓ, પૂર્ણ જળપાત્ર, નદીકાંઠો અથવા કમળ પણ અર્પણ માટે ઉપયોગી છે. વિષ્ણુની પૂજા દ્વારા શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે. પછી, જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત હોય, ત્યારે શुद्ध કરી, છાંટા મારી અને નિર્ધારિત સામગ્રીથી યજ્ઞ કરવો. શુદ્ધ ભાવથી, દરેક ભોજનમાંથી શ્રેષ્ઠ ભાગ લઈને, વાસુદેવ ભગવાનને અર્પણ કરવું—જે અવિનાશી અને સર્વાધિક છે. આ સાથે, અગ્નિ, સોમ, મિત્ર, વરુણ, ઈન્દ્ર તથા ઈન્દ્ર-અગ્નિ સંયુક્તને પણ અર્પણ કરવું. તમામ દેવતાઓ, પ્રજાપતિ, અનુમતિ, રામ અને ધન્વંતરીને પણ અર્પણ કરવું. પછી વાસ્તોષપતિ, દેવી, અને યજ્ઞકર્તા અગ્નિને—પ્રત્યેકના નામે અર્પણ કરવું. Carpenter અને તેના સહાયક, અગ્નિની પૂર્વ દિશામાં ઘોડા અને ધાડા (શીપ)ને પણ અર્પણ કરવું. નિરુંધી, ધૂમૃણિકા, અશ્વપંતી અને મેઘપત્ની—આ તમામના નામે અર્પણ કરવું. પછી, આગ્નેયીથી આરંભ કરીને દેવતાઓને શસ્ત્રો પર અર્પણ કરવું; નંદિની, સુભાગ્યા અને સુમંગલ્યા માટે પણ. પછી, ભદ્રકાળી, યજ્ઞપોસ્ટ, શ્રી, હિરણ્યકેશી અને વનવૃક્ષો માટે પણ અર્પણ કરવું. બે દ્વારો પર—ધર્મ અને અધર્મને, ઘર વચ્ચે ધ્રુવને, બહાર મૃત્યુને, અને જળસ્થાન પર વરુણને અર્પણ કરવું. બહાર, ભૂતોને, આશ્રયસ્થાન પર ધનદાને, ઈન્દ્ર અને ઈન્દ્રગણોને પૂર્વ દિશામાં અર્પણ કરવું. યમ અને યમગણોને દક્ષિણમાં, વરુણ અને વરુણગણોને પશ્ચિમમાં, સોમ અને સોમગણોને ઉત્તર દિશામાં, બ્રહ્મા અને બ્રહ્મગણોને મધ્યમાં. આકાશમાં અને ઉપર, પૃથ્વી પર સ્થંડિલાને, દિવસમાં દિવસ-વિહાર કરનાર જીવોને, રાત્રે રાત-વિહાર કરનાર જીવોને અર્પણ કરવું. દરરોજ સાંજે અને સવારે બહાર અર્પણ કરવું; પિંડનું અર્પણ સવારે કરવું, સાંજે નહીં. પહેલાં પિતાને, પછી પિતામહને, મહાપિતામહ, માતાના પિતાને અને પછી માતાના માતાને અર્પણ કરવું. આ રીતે, કૂશના દક્ષિણ ભાગે પૂર્વજોને—ઈન્દ્ર, વરુણ, વાયુ, યમ અથવા નૈરૃતિના—અર્પણ કરવું. કાગડા માટે પિંડ અર્પણ કરવું; કાગડા માટેના મંત્ર સાથે, કૂતરાઓ માટે પણ પિંડ અર્પણ કરવું. વિવસ્વતના કુટુંબમાં બે કૂતરા જન્મે છે—એક કાળો અને એક ચિતકબરા; તેમને પિંડ અર્પણ કરવું, જેથી તેઓ માર્ગમાં હંમેશા રક્ષા કરે. ગાયો—ત્રણ લોકની માતાઓ—મારું અર્પણ સ્વીકારે. ગાયોને શુભતા માટે અર્પણ કર્યા પછી, ભિક્ષા આપવી; મહેમાન અને ગરીબોની સેવા કરી, પછી ગૃહસ્થ પોતે ભોજન કરી શકે. અગ્નિ કહે છે: હું એ સ્નાન સમજાવું છું, જે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે અને શાંતિ આપે. જ્ઞાનીઓએ નદીકાંઠે ગ્રહો અને વિષ્ણુનું સ્નાન કરવું. મંદિરમાં, જ્યારેએ તાવ, રોગ, વિનાયક અથવા ગ્રહદોષ હોય; વિદ્યાર્થીએ ઘરનાં તળાવમાં સ્નાન કરવું; વિજય ઈચ્છનાર પવિત્ર તીર્થમાં સ્નાન કરવું. સ્ત્રી, જેણે ગર્ભશુદ્ધિ કરવી હોય, તેને કમળના તળાવમાં સ્નાન કરવું; આશોક વૃક્ષ પાસે, બાળક ગુમાવનાર સ્ત્રીને સ્નાન કરવું. પુષ્પ ઈચ્છનાર, જ્યાં પુષ્પો હોય ત્યાં; પુત્ર ઈચ્છનાર, સમુદ્રમાં; અને ગૃહસંપત્તિ ઈચ્છનાર, વિષ્ણુની હાજરીમાં સ્નાન કરવું. સૌ માટે શ્રેષ્ઠ સ્નાન વૈશાખ માસમાં રેવતી કે પુષ્યના દિવસે છે; સ્નાન ઈચ્છનાર માટે સાત દિવસ પૂર્વે શુદ્ધિ કરવી જરૂરી છે. પુનર્નવા, રોચન, શતાંગ, ગુરુણી છાલ, મધુકા, બે પ્રકારની હળદર, ટાગર, નાગકેશર—આ તમામ ઉપયોગ કરવું. એમ્બર, મંજીષ્ઠા, મામસી, યાસક, પ્રિયંગુ, રાઈ, કુષ્ઠ, અંબાલા, બ્રાહ્મી અને કેસર પણ. પાંચ ગૌ ઉત્પાદનો અને લોટના મિશ્રણથી શરીર પર ઉઠાડી, પછી સ્નાન કરવું; સ્નાનકુટમાં વિષ્ણુ અને બ્રાહ્મણની પૂજા કરવી. દિશાઓ અને મધ્ય દિશાઓમાં સ્નાનકુટ બનાવવી; વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, શિવ, ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓના શસ્ત્રરૂપે અર્પણ કરવું. પ્રત્યેક માટે ૧૦૮ પવિત્ર લાકડાં, તલ અને ઘીનો ઉપયોગ કરવો; ભદ્ર, સુભદ્ર, સિદ્ધાર્થ, કલશ અને સંપત્તિ વધારનાર. અમોઘ, ચિત્રબાનુ, પાર્જન્ય અને સુદર્શન—આ કલશો સ્થાપિત કરવું, અશ્વિની, રુદ્ર અને મારુત સાથે. સર્વ દેવતાઓ, દાનવ, વસુ અને ઋષિ—આમાં આનંદથી પ્રવેશ કરે, અને અન્ય દેવતાઓ પણ. કલશમાં જયંતી, વિજય, જય, શતાવરી, શતપુષ્પા, વિષ્ણુક્રાંતા અને અપરાજિતા જેવા ઔષધીઓ મૂકવી. પ્રભાસમય, શક્તિવાન ચંદન, ઉસીર, કેસર, કસ્તૂરી, કપૂર, બાલકા, પત્ર અને છાલ. જાતી ફળ, લવિંગ, માટી અને પાંચ ગૌ ઉત્પાદનો; શુભ આસન પર રાખી, આ તૈયાર કરવી; પછી દ્વિજોએ પુરુષને જોરથી સ્નાન કરાવવું. આ રીતે, શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે, અર્પણ, પૂજા અને સ્નાન દ્વારા ગૃહસ્થ જીવન, પૂર્વજોની પૂજા અને દેવતાઓની કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.