અગ્નિપુરાણમ્

રાજા પાસે એક દિવસ મહાન વિદ્વાનોએ રાજ્યની નીતિ અને માનવ સ્વભાવ અંગેના શુદ્ધ શાસ્ત્રોક્ત ઉપાયોની ચર્ચા શરૂ કરી. તેઓએ કહ્યું, “રાજા, કોઈ પણ કાર્ય સિદ્ધ કરવા માટે સાત પ્રકારની નીતિઓ અપનાવવી જોઈએ—સામ, દાન, ભેદ, દંડ, અવગણના, માયા અને છલ. દરેકની યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે.” પહેલાં, સામની વાત આવી. સામ ચાર પ્રકારનું હોય છે: ભૂતકાળની કૃપા યાદ કરવી, પરસ્પર સંબંધોની વાત કરવી, અને શરૂઆતમાં મૃદુ વાણી બોલવી. જ્યારે કોઈ તમારી પાસે આવે, ત્યારે તેને ‘હું તમારો છું’ કહીને સન્માન આપવું, અને ભેટ પણ આપવી. સંપાદિત સંપત્તિ ત્રણ પ્રકારની હોય છે—શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ. ત્યારે, જે કંઈ પ્રાપ્ત થાય છે તેનું સ્વીકાર કરવું, નવી ભેટ આપવી અને સ્વયં લઈ લેવું, reciprocity બતાવવી. દાન, મુક્તિ અને દાનપુનઃપાંચ પ્રકારનું છે: મમતા અને આસક્તિ દૂર કરવી, અને આનંદ ઉત્પન્ન કરવો. ભેદની વાત જાણકારો કહે છે—તે ત્રણ પ્રકારનું છે: અલગાવ કરવું, સંપત્તિ છીનવી લેવી, અને દુ:ખ આપવું, જે દંડના ત્રણ સ્વરૂપ છે. કેટલાક કાર્યો ખુલ્લા અને કેટલાક ગુપ્ત હોય છે. જે લોકોને પ્રજા ઘૃણા કરે છે, તેમને ખુલ્લા દંડથી કાબૂમાં લેવું જોઈએ. જો કોઈને દંડ આપવામાં આવે, તો લોકોમાં ભય જાગે છે, અને એવા સમયે પુરસ્કાર પણ પ્રસંશનીય છે. ખાસ કરીને દુશ્મનને ગુપ્ત રીતે અથવા શસ્ત્રથી મારવું જોઈએ, પણ દ્વિજને માત્ર જન્મના કારણે ન મારવો—તેને સામથી શાંત કરવું જોઈએ. મૃદુ અને મનને શાંત કરનાર વાણી, જેમ કે તિલનું મલણ, અમૃત પાન અથવા ગળી જવું, હંમેશા આનંદદાયી વાણી ઉપયોગ કરવી. જે વ્યક્તિ પર ખોટો આરોપ લગાવવામાં આવે, જે સમૃદ્ધિ ઈચ્છે, બોલાવાય પણ સન્માન ન મળે, રાજાને ઘૃણા કરે, અયોગ્ય વર્તન કરે, અથવા પોતાને મહાન માને—એવી વ્યક્તિને પણ સામથી શાંત કરવી. જેની ધર્મ, કામ અથવા સંપત્તિ છીનવી લેવામાં આવે, જે ગુસ્સે છે, ગર્વીલા છે, અપમાનિત છે, કારણ વિના ત્યજી દેવામાં આવ્યા છે, અથવા દુશ્મન બની ગયા છે—એવી વ્યક્તિને પણ સામથી શાંત કરવું. જેમની સંપત્તિ અથવા પત્ની લઈ લેવાઈ છે, જે સન્માન પાત્ર છે પણ સન્માન મળતું નથી—એવા લોકો હંમેશા ચિંતિત રહે છે, અને તેમને દુશ્મનમાંથી અલગ કરવું જોઈએ. જે લોકો આવ્યા છે, તેમને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી સન્માન આપવું, અને પોતાના લોકોને શાંત કરવું. ખાસ કરીને ભયની પરિસ્થિતિમાં સામનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. દાન અને સન્માનના મુખ્ય સ્વરૂપો, અને ભેદના ઉપાય, વિગતવાર સમજાવવામાં આવ્યા. મિત્ર જે નષ્ટ થાય છે, તે કીડા ખાવેલી લાકડીની જેમ તૂટી જાય છે. જે વ્યક્તિ ત્રણ શક્તિ, સ્થાન અને સમય જાણે છે, તે દુશ્મનને દંડથી કાબૂમાં લઈ શકે છે; અને જે મિત્ર છે, શુભ ઈચ્છાવાળો છે, તેને સામથી જીતવું જોઈએ. લોભી અને દુર્બળને દાનથી જીતવું; શંકાસ્પદ મિત્ર, દુષ્ટ પુત્ર કે ભાઈ—એને દંડની ધમકી અથવા સામથી કાબૂમાં લેવું. દાન અને ભેદથી મુખ્ય સેનાપતિ, યોદ્ધા, પ્રજા, સરહદના વડા અને વનવાસી—જ્યારે તેઓ નિયમો ભંગ કરે, ત્યારે ભેદ અને દંડથી પ્રભાવિત કરવું જોઈએ. દેવતાઓની મૂર્તિઓનું પૂજન, પુરુષો છુપાઈને, સ્ત્રીના વસ્ત્રમાં રાત્રે અદભુત દર્શન આપે. વેતાલ, ઘુવડ, પિશાચ અને શિવના રૂપ ધારણ કરી શકાય છે, અને શસ્ત્ર, અગ્નિ, પથ્થર, પાણીની વરસાદ પણ કરી શકાય છે. અમાનવ રૂપ—અંધકાર, પવન, અગ્નિ, અને માયા—ભીમે કીચકને મારવા માટે સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરી ઉપયોગ કર્યા હતા. અન્યાય, દુ:ખ, યુદ્ધમાં, જ્યારે કોઈ રોકાઈ શકતો નથી, ત્યારે અવગણના બતાવવી, જેમ ભાઈ સાથે યાદ કરવામાં આવ્યું અને હિડિંબાએ બતાવ્યું. અદભુત દૃશ્ય—વાદળ, અંધકાર, વરસાદ, અગ્નિ, પર્વતો, સેનાનું સ્થાન, અને ધ્વજધારીઓનું દર્શન. કાપેલા, ફાટેલા, તૂટી ગયેલા, કે એકમાં મિશ્ર થયેલા લોકોનું દર્શન—મંત્ર, માયા, દુશ્મનને ભયભીત કરવા માટે ઉપયોગ કરવું. આ પછી, અગ્નિએ કહ્યું: “રામે જે નીતિ કહી છે, એ સ્ત્રી અને પુરુષ બંને માટે છે, રાજા. સમુદ્ર અને ગર્ગે જે લક્ષણો વર્ણન કર્યા છે, તે હવે હું કહું.” સમુદ્રે કહ્યું: “હું પુરુષના લક્ષણો અને સ્ત્રીઓના શુભ-અશુભ લક્ષણો વર્ણન કરું છું: એક વધારાનું, બે સફેદ, ત્રણ ઊંડા, ત્રણ લટકતા, ત્રણ વિસ્તૃત, ત્રણ રેખા, ત્રણ વળેલા, અને ત્રણ સમય જાણનાર.” પુરુષના ત્રણ સ્થાનો વિશાળ અને સુમેળવાળા હોય છે; ચાર લક્ષણો, અને ચાર રીતે સમાન. ચાર જાંઘ, ચાર દાંત, સાત તેલ, નવ શુદ્ધ, દસ કમળ, દસ રચના, અને વટ વૃક્ષ જેવી પરિઘ. છે ઊંચા, આઠ ભાગ, સાત તેલ, નવ શુદ્ધ, દસ કમળ, દસ રચના, અને વટ વૃક્ષ જેવી પરિઘ. ચૌદ સમાન જોડી, સોળ આંખો, ધર્મ, સંપત્તિ અને કામથી સજ્જ; ધર્મ એક વધારાનું ગણાય છે. તારાઓ વિના આંખો, સફેદ દાંત, બે સફેદ, ઊંડા—ત્રણ કાન, નાભિ; અને એક ગુણ, ત્રણ યાદ કરેલા. અરસપરસ ઈર્ષ્યા નહિ, દયાળુ, સહનશીલ, શુભ વર્તન, શુદ્ધતા, આશા, વિનમ્રતા, સહજતા અને શૌર્ય. ત્રણ લટકતા, પુરુષના વૃશણ અને હાથ; પ્રદેશ, જન્મ, વર્ગ, તેજ, કીર્તિ અને ભાગ્ય. ત્રણ રીતે વિસ્તૃત, ત્રણ રેખા; પેટમાં ત્રણ શક્તિ; અને સાંભળો, જે પુરુષ ત્રણ રીતે વળેલો હોય છે. જે દેવ, દ્વિજ અને ગુરુને વંદન કરે, જે ધર્મ, સંપત્તિ અને કામના યોગ્ય સમય જાણે છે, તે ત્રણ સમય જાણનાર કહેવાય છે. જે છાતી, કપાળ અને ચહેરા પર ત્રણ રેખા ચિતરે છે, જેના બે હાથ અને બે પગ ધ્વજ, છત્ર વગેરેથી સજ્જ હોય છે. આંગળીઓ, હૃદય, પીઠ અને કમર—દરેક ચાર પ્રકારની; ઊંચાઈ છાવનુ96 આંગળ અને ચાર વિસ્તાર. ચાર દાંત, ચાંદની જેવા ચમકતા, અને ચાર કાળા; આંખના પોપડા, ભ્રુ, દાઢી અને વાળ પણ કાળા. નાક અને ચહેરા પર પરસેવો, બાંયમાં દુર્ગંધ; અંગ અને ગળા ટૂંકા, અને વેદ મુજબ પીઠ પણ ટૂંકા. આંગળીઓના સાંધા સુંદર, નખ, વાળ, દાંત અને ચામડી દ્વિજ; જબડા, આંખો, કપાળ અને નાક લાંબા, અને સ્તન વચ્ચે જગ્યા વિશાળ. અંતે, રાજા માટે આ શાસ્ત્રોક્ત નીતિ અને લક્ષણોનું વર્ણન પૂર્ણ થયું, જે રાજા અને પ્રજાને સુખ, શાંતિ અને કાર્યસિદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.