અગ્નિપુરાણમ્

રાજા માટે કઠોર વાણી જગતમાં દુઃખદાયક અને નિષ્ફળ છે; જો દંડ યોગ્ય રીતે આપવામાં ન આવે અથવા વિધિ વિના આપવામાં આવે, તો તે રાજાને પતન તરફ લઈ જાય છે. જે રાજા દંડમાં અત્યંત કઠોરતા દાખવે છે, તે સર્વ પ્રાણીઓમાં ગભરાટ ફેલાવે છે; અને જ્યારે પ્રજાજનો ગભરાય જાય છે, ત્યારે તેઓ રાજાના શત્રુઓને આશ્રય લે છે. શત્રુઓ જ્યારે શક્તિશાળી બને છે, ત્યારે વિનાશ લાવે છે; અને મહાનના હિત માટે દુષ્ટોને ત્યાગવું એ યોગ્ય છે. જ્ઞાનીઓ, જે નીતિનિયમ જાણે છે, તેઓ ધનના ભ્રષ્ટાચારને દોષ ગણાવે છે; દારૂ પીવાથી વિવેક ગુમાય છે અને શિકારથી ધર્મથી વિમુખતા આવે છે. રાજા થાક દૂર કરવા માટે જંગલમાં શિકાર કરી શકે છે, પણ જુગાર ધર્મ, ધન, જીવન અને ઝઘડામાં નુકસાન કરે છે. સ્ત્રીઓ પ્રત્યે આસક્તિથી વિલંબ થાય છે, ધર્મ અને ધનને નુકસાન થાય છે; દારૂના દોષથી જીવન ગુમાય છે અને યોગ્ય-અયોગ્યમાં ભ્રમ થાય છે. જે શિબિર રચવામાં અને શાકુન વાંચવામાં કુશળ હોય, તે શત્રુને પરાજિત કરે; રાજાનો નિવાસ અને ખજાનો શિબિરના કેન્દ્રમાં હોવો જોઈએ. મુખ્ય સેના, વેપારી, મિત્ર, શત્રુ અને વનવાસીઓને વ્યવસ્થિત રીતે રાજમહેલની આસપાસ રાખવામાં આવાં જોઈએ. રાત્રે, સેનાપતિની આગેવાનીમાં સશસ્ત્ર સેના ચોક પર ફેરી દેવી જોઈએ અને પરિધિ પર ચોંકસી રાખવી જોઈએ. સરહદ પર જતાં-આવતાં લોકો પાસેથી ગુપ્ત સમાચાર મેળવવા અને બધાની હલચાલ પર નજર રાખવી જરૂરી છે. સંધિ, દાન, ભેદ, દંડ, અવગણના, માયા અને ઉપાય—આ સાત નીતિઓથી કાર્ય સિદ્ધ કરવું જોઈએ. સંધિ ચાર પ્રકારની કહેવાય છે: પૂર્વસેવાઓનું સ્મરણ કરવું, પરસ્પર સંબંધોની વાત કરવી અને શરૂઆતમાં મૃદુ વાણી બોલવી. કોઈ આવે ત્યારે 'હું તારો છું' કહીને અને ભેટ આપીને સ્વાગત કરવું; પ્રાપ્ત ધનનું ત્યાગ ત્રણ પ્રકારનું હોય છે: ઉત્તમ, મધ્યમ અને નીચ. ત્યારે, જે મળ્યું તેનું માન, નવી ભેટ આપવી અને સ્વયં સ્વીકાર કરવો—આ રીતે પરસ્પર વ્યવહાર કરવો. દાન, મુક્તિ અને ઉપહાર પાંચ પ્રકારના કહેવાય છે: સ્નેહ અને મોહ દૂર કરવો અને આનંદ પેદા કરવો. ભેદ, નિષ્ણાતો અનુસાર, ત્રણ પ્રકારના છે: વિભાજન, ધન છીનવી લેવું અને દુઃખ પહોંચાડવું—આ ત્રણ દંડના રૂપ છે. પ્રજાને અપ્રિય એવા કર્મ ખુલ્લેઆમ કરવા, અને જયારે જરૂરી હોય ત્યારે દંડથી ભય પેદા કરવો; એવા પ્રસંગે પુરસ્કાર પણ પ્રશંસનીય છે. ખાસ કરીને, શત્રુઓને ગુપ્ત રીતે અથવા શસ્ત્રથી હણવા જોઈએ; પણ દ્વિજ માત્ર જન્મ માટે નહીં, પરંતુ સંધિથી શાંત કરવો. હંમેશા મનને શમાવતી, અમૃત જેવી, સુખદ વાણી બોલવી; જે આરોપિત છે, ધનકાંક્ષી છે, બોલાવ્યા છતાં સન્માન પામતો નથી, રાજાને દ્વેષે છે, અયોગ્ય વર્તે છે, કે આત્મમહિમા ધરાવે છે—એવા દરેકને સંધિથી શાંત કરવો. જેનો ધર્મ, કામ કે ધન છીનવાઈ ગયો છે, ગુસ્સે છે, અહંકાર ધરાવે છે, અપમાનિત છે, કારણ વિના ત્યાગવામાં આવ્યો છે, કે શત્રુ બની ગયો છે—એવા દરેકને સંધિથી શાંત કરવું જોઈએ. જેમનું ધન કે પત્ની છીનવાઈ ગઈ છે, જે સન્માન પાત્ર છે પણ સન્માન ન મળ્યો—એવા ચિંતિત લોકોને શત્રુઓમાં વિભાજિત કરવું. આપણા પાસે આવેલા લોકોને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી સન્માનિત કરવું, અને પોતાના લોકોને શાંત રાખવા; ખાસ કરીને ભારે ભયની સ્થિતિમાં સંધિનો ઉપયોગ કરવો. દાન અને સન્માનના મુખ્ય સ્વરૂપો અને વિભાજનના સાધનો વર્ણવાયા; મિત્ર, જે નષ્ટ થઈ ગયો છે, તે કીડીઓથી ખાધેલા લાકડાની જેમ તૂટી જાય છે. જે ત્રણ શક્તિ, સમય અને સ્થાન જાણે છે, તે શત્રુને દંડથી વશ કરી શકે છે; મિત્ર અને શુભેચ્છુકને સંધિથી જીતવો. લોભી અને દુર્બળને દાનથી જીતવો; શંકાસ્પદ મિત્ર અને દુષ્ટ—પુત્ર કે ભાઈ—એને દંડના ભયથી અથવા સંધિથી રોકવો. દાન અને વિભાજનથી મુખ્ય સેનાપતિ, યુદ્ધવીર, પ્રજાજન, સરહદી વડાઓ અને વનવાસીઓને, તેઓ ઉલ્લંઘન કરે ત્યારે, દંડ અને વિભાજનથી પ્રભાવિત કરવું. દેવમૂર્તિઓમાં છુપાયેલા માણસો દ્વારા પૂજા કરવી; સ્ત્રીવેશમાં પુરુષ રાત્રે અદ્ભુત રૂપે દેખાવા જોઈએ. વેટાળ, ઘુવડ, પિશાચ અને શિવના રૂપ ધારણ કરી શકાય છે, અને વિવિધ રૂપ ધારણ કરવાના તથા શસ્ત્ર, અગ્નિ, પથ્થર અને પાણીના વરસાદ કરવાના શક્તિઓ પણ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. અંધકાર, પવન, અગ્નિ અને માયા—જે માનવ નથી—એ ભીમએ કીચકના સંહાર માટે સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરી ઉપયોગ કર્યો હતો. અન્યાય, આપત્તિ કે યુદ્ધમાં, જ્યારે કોઈ રોકી શકાય નહીં, ત્યારે ઉદાસીનતા દાખવવી—જેમ ભાઈ સાથે સ્મરણ થયું અને હિડીંબાએ બતાવ્યું. મેઘ, અંધકાર, વરસાદ, અગ્નિ, પર્વતો, સેના સ્થળ અને ધ્વજધારી દર્શન—આ બધું અદ્ભુત લાગે છે. કટેલા, ફાટેલા, તૂટી ગયેલા, કે એકબીજામાં મિશ્રિત એવા લોકોનું દર્શન પણ થાય છે; આમ, શત્રુઓને ડરાવવા માટે માયાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. આગે, અગ્નિ કહે છે: રામ દ્વારા જે નીતિ કહી છે, તે સ્ત્રી અને પુરુષ બંને માટે સમાન છે, હે રાજા; સમુદ્ર અને ગર્ગ દ્વારા વર્ણવેલા લક્ષણો પણ એ જ છે. સમુદ્ર કહે છે: હું પુરુષોના લક્ષણો અને સ્ત્રીઓના શુભ-અશુભ લક્ષણો વર્ણવીશ: એક વધારાનું, બે સફેદ, ત્રણ ઊંડા, અને એ જ પ્રમાણે. ત્રણ પ્રકારના, ત્રણ લટકતા, અને ત્રણથી વિસ્તૃત; ત્રણ રેખા, ત્રણ વાંકાં, અને ત્રણ વખત જાણનારા. પુરૂષના ત્રણ અવયવ વિશિષ્ટ અને વિશાળ હોય છે; ચાર લક્ષણો અને ચાર રીતે સમાનતા; ચાર જાંઘ, ચાર દાંત, સાત તેલ, નવ શુદ્ધ, દસ કમળ, દસ રચનાઓ, અને વટવૃક્ષ જેવી પરિધિ. છ raised, આઠ ભાગ, સાત તેલ, નવ શુદ્ધ, દસ કમળ, દસ રચનાઓ, અને વટવૃક્ષ જેવી પરિધિ. ચૌદ સમાન જોડ, સોળ આંખો પ્રશંસનીય છે; જે ધર્મ, અર્થ અને કામથી સમ્પન્ન છે, તેમાં ધર્મ એક વધારાનું ગણાય છે. આ રીતે, રાજા અને રાજધર્મ, નીતિ, દંડ, સંધિ, દાન, ભેદ અને પુરુષ-સ્ત્રીના લક્ષણોની મહત્તા અને વ્યવહારની વિધાનવાર્તા અહીં વિસ્તૃત રીતે વર્ણવાઈ છે.