અગ્નિપુરાણમ્

રાજ્યની વ્યવસ્થા અને રાજધર્મ વિશે અહીં એક અનુક્રમણાત્મક વાર્તા રજૂ થાય છે, જેમાં રાજાની અને રાજ્યના વિવિધ અંગોની દોષો તથા કટોકટીની પરિસ્થિતિઓનું વર્ણન થાય છે. રાજાના મહાન અવગુણોમાં દારૂપાન, સ્ત્રીસંગ, શિકાર અને જુગારનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત આળસ, હઠ, અહંકાર, અવિવેક અને ફૂટ પાડવાની વૃત્તિ રાજાને પાથરે છે. મંત્રીઓના દોષો અગાઉ વર્ણવાયા છે, જ્યારે દુષ્કાળ અને પ્રજાની પીડા રાજ્યની મહાકટોકટી ગણાય છે. જો કિલ્લાનું યંત્રબળ તૂટી ગયું હોય, દિવાલો અને ખાઈઓ નબળી પડી હોય, શસ્ત્રોનો અભાવ હોય અને સેના ઓછું પડી ગઈ હોય—તો એ કિલ્લાની કટોકટી કહેવાય છે. રાજકોટમાં ખજાનો ખર્ચાઈ ગયો હોય, ઘેરાવમાં આવી ગયો હોય, હજુ સુધી જીતાયો ન હોય, એકઠો થયો ન હોય, લૂંટાઈ ગયો હોય અથવા શત્રુઓના હાથમાં ગયો હોય—તો એ ખજાનાની કટોકટી છે. જો સેના ઘેરાઈ ગઈ હોય, મીત્રોની તરફથી માન મળતો ન હોય, અપમાન થાય, સેના ન હોવી, બીમાર, થાકેલી, દૂરથી આવી હોય અથવા નવીન હોય—તો એ પણ કટોકટી છે. જો સેના ઘટી ગઈ હોય, પછાડી દેવામાં આવી હોય, આગળની પંક્તિઓ પર આઘાત થયો હોય, નિરાશા અને અસહાયતા વ્યાપી ગઈ હોય, ખોટી અફવાઓ ફેલાઈ હોય, સ્ત્રીઓ અને બાળકોના કારણે વિખૂટા પડી ગઈ હોય, આંતરિક ઝઘડા થાય, મત્તા ગુમાવી દીધી હોય—તો એ પણ સેના માટે દુર્ભાગ્ય ગણાય છે. જ્યારે સેના વિભાજિત, નિયંત્રણથી બહાર, એકતા વિનાની, વિખૂટા પડેલી, વિમુખ અથવા બીજા માટે વાપરવામાં આવે—તો એ પણ સેના માટે કટોકટી છે. મિત્ર પર દુર્ભાગ્ય આવી પડ્યું હોય, શત્રુના બળથી પકડાઈ ગયો હોય, કામના, ક્રોધ કે અન્ય દોષોથી પીડાઈ રહ્યો હોય, અથવા વિરોધીઓથી નિરાશ થયો હોય—તો એ પણ દુર્ભાગ્ય છે. ધનનો વિકાર પણ દોષ છે, જેમ કે ક્રોધથી ધનની બરબાદી, કઠોર વાણી કે દંડથી, કામના વશીભૂત શિકાર અને જુગાર, દારૂપાન અને સ્ત્રીસંગ—આ બધું અવગુણ છે. જગતમાં કઠોર વાણી વ્યર્થ અને દુઃખદાયક છે; યોગ્ય વિધિ વિના દંડ આપવું રાજાને પતન તરફ દોરી જાય છે. જે રાજા અતિશય કઠોર દંડ આપે છે, તે સર્વ પ્રાણીઓમાં ઉથલપાથલ મચાવે છે; અને જ્યારે પ્રજાજનો અસંતોષ અનુભવે છે, ત્યારે તેઓ રાજાના શત્રુઓને આશ્રય લે છે. જ્યારે શત્રુઓ બળવાન થાય છે, ત્યારે વિનાશ લાવે છે; તેથી જે દુષ્ટ છે તેને ત્યજી દેવું અને શ્રેષ્ઠનો આશ્રય લેવો યોગ્ય છે. નીતિશાસ્ત્રના જ્ઞાતા ધનના વિકારને અવગુણ કહે છે; દારૂપાનથી વિવેક ગુમાય છે, શિકારથી ધર્મથી વિમુખતા આવે છે. થાક દૂર કરવા માટે રાજા ક્યારેક જંગલમાં શિકાર કરી શકે, પણ જુગારથી ધર્મ, ધન, આયુષ્ય અને શાંતિનો નાશ થાય છે. સ્ત્રીસંગના વ્યસનથી વિલંબ, ધર્મ અને ધનને નુકસાન થાય છે; દારૂપાનથી આયુષ્ય અને ધર્મ-અધર્મની સમજ ખોવાઈ જાય છે. રાજાએ જે શત્રુને જીતવો હોય, તેને કેમ્પની વ્યવસ્થા અને શુભ-અશુભ સંકેતોની સમજ ધરાવતો હોવો જોઈએ; રાજમહેલ અને ખજાનો કેમ્પના મધ્યમાં હોવા જોઈએ. મુખ્ય બળ, વ્યાપારીઓ, મિત્ર-શત્રુઓ અને જંગલવાસીઓની વ્યવસ્થા કરીને રાજમહેલને ઘેરી રાખવું જોઈએ. રાત્રે, કમાન્ડર દ્વારા સંચાલિત, સંપૂર્ણ શસ્ત્રબળ ચૌમાસા પર ચક્કર લગાડે અને સુરક્ષા જાળવે. સીમા પર જતાં-આવતાં લોકો પાસેથી ગુપ્ત માહિતી મેળવવી જોઈએ અને દરેકના આવ-જાવ પર નજર રાખવી જોઈએ. રાજકાર્ય માટે સામ, દાન, ભેદ, દંડ, ઉદાસીનતા, માયા અને ઉપાધિ—આ સાત ઉપાયો અપનાવવાના છે. સામ ચાર પ્રકારના છે: પૂર્વસુવૃત્તિનું સ્મરણ, પરસ્પર સંબંધોની વાત, અને આરંભે મૃદુ વાણી. કોઈ આવે ત્યારે 'હું તારો છું' જેવા મીઠા શબ્દો અને ભેટથી સ્વાગત કરવું; પ્રાપ્ત થયેલા ધનની ત્યાગ પણ ત્રણ પ્રકારની હોય છે—શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ. ત્યારે, જે મળ્યું તેનું માન્યતા આપવી, નવી ભેટ આપવી અને પોતે પહેલ કરવી જોઈએ. દાન, ઋણમુક્તિ અને દાનપુનઃપાછું ખેંચવું—આ પાંચ પ્રકારના છે: સ્નેહ અને આસક્તિ દૂર કરવી અને આનંદ ઉત્પન્ન કરવો. ભેદ ત્રણ પ્રકારના છે: વિભાજન કરવું, ધન છીનવી લેવું અને દુઃખ પહોંચાડવું—આ ત્રણે દંડના રૂપ છે. ખુલ્લાં અને ગુપ્ત ઉપાયો અપનાવવાના છે—જે લોકો પ્રજાને અપ્રિય છે, તેમને ખુલ્લેઆમ દંડ આપવો, અને આવી સ્થિતિમાં ઇનામ પણ આપવું યોગ્ય છે. શત્રુઓને વિશેષ રીતે ગુપ્ત રીતે કે શસ્ત્રથી મારવા, પણ દ્વિજને માત્ર જન્મના કારણે નહીં, પણ સામથી જ શાંત કરવો જોઈએ. મૃદુ અને મનને શાંત કરનાર વાણી વાપરવી, જે મીઠી લાગે અને અમૃત સમાન હોય—હંમેશા pleasing speech અપનાવવી. જે ખોટા આરોપથી પીડાય છે, સુખાકાંક્ષી છે, બોલાવ્યા છતાં માન મળતો નથી, રાજાને દ્વેષ કરે છે, અધર્મ કરે છે, અથવા સ્વમહિમામાં રહે છે—એવા દરેકને સામથી શાંત કરવો. જેમના ધર્મ, કામ કે ધનને વંચિત કરવામાં આવ્યા છે, ગુસ્સે છે, અહંકારી છે, અપમાનીત છે, કારણ વિના ત્યજવામાં આવ્યા છે, અથવા શત્રુ બની ગયા છે—એ બધાને પણ સામથી શાંત કરવું. જેની સંપત્તિ અથવા પત્ની છીનવાઈ ગઈ છે, માન્ય હોવા છતાં માન મળતો નથી—એવા લોકો હંમેશા ચિંતિત રહે છે અને તેમને શત્રુઓમાં વિભાજિત કરવું. જે આવ્યા છે તેમને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી સન્માન આપવું, અને પોતાના લોકોનું મન મૃદુ કરવું; ખાસ કરીને ભયજનક પરિસ્થિતિમાં સામનો ઉપયોગ કરવો. મુખ્ય દાન અને સન્માનના રૂપો તથા વિભાજનના ઉપાયો વર્ણવાયા છે; મિત્ર જો નષ્ટ થઈ જાય, તો તે કોઠામાં જીવાતની જેમ અંદરથી ક્ષીણ થઈ જાય છે. જે ત્રણ બળ, સ્થાન અને સમય જાણે છે, તે દંડથી શત્રુને જીતી શકે છે; જે મૈત્રીપૂર્ણ અને શુભેચ્છુક હોય તેને સામથી જીતવો. લોભી અને દુર્બળને દાનથી જીતવું; શંકાશીલ મિત્ર અને દુષ્ટ પુત્ર કે ભાઈને દંડ અથવા સામથી નિયંત્રિત કરવો. દાન અને ભેદથી મુખ્ય કમાન્ડરો, યુદ્ધવીરો, પ્રજાજનો, સીમાવાસીઓ અને જંગલવાસીઓને અસર કરવી, અને જ્યારે તેઓ વિમુખ થાય ત્યારે ભેદ અને દંડથી દબાવવું. દેવમૂર્તિઓની પૂજા છૂપાયેલા માણસો દ્વારા કરવી, અને રાત્રે એક પુરુષ સ્ત્રીના વેશમાં અદ્ભુત રૂપે પ્રગટ થાય. વેતાલ, ઘુવડ, પિશાચ અને શિવના રૂપ ધારણ કરી શકાય છે, અને મનગમતા રૂપ ધારણ કરી, શસ્ત્ર, અગ્નિ, પથ્થર અને પાણીનું વર્ષાવિષ્કરણ કરી શકાય છે. અંધકાર, પવન, અગ્નિ અને માયા—જે માનવ નથી—ભીમએ કીચકના સંહાર સમયે સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરીને ઉપયોગ કર્યો હતો. આ રીતે, રાજધર્મના વિવિધ પાસાંઓ અને કટોકટીની પરિસ્થિતિઓનું આ વર્ણન છે, જે રાજાને ચેતવણી અને માર્ગદર્શન આપે છે.