અગ્નિપુરાણમ્

રાજ્ય અને રાજધર્મના શાસ્ત્રીય માર્ગદર્શન મુજબ, મનુષ્યના અંતરમાં છુપાયેલા કેટલાક દોષો—જેમ કે અહંકાર, અલ્પજ્ઞાનતા, ઇચ્છા અને ઉંઘમાં બોલવાનું—મહત્વપૂર્ણ સલાહને નષ્ટ કરી દે છે, એ જ રીતે ભોગવિલાસમાં તત્પર સ્ત્રીઓ પણ સલાહને બગાડી શકે છે. રાજાના દૂત તરીકે નિમણૂક કરવા યોગ્ય વ્યક્તિ એ છે જે નિર્ભય, સ્મૃતિશક્તિવાન, વાક્પટુ, શસ્ત્ર અને શાસ્ત્રમાં નિપુણ હોય અને પોતાનાં કર્તવ્યોમાં કદી અવગણના ન કરે. દૂત ત્રણ પ્રકારના હોય છે—તેની ક્ષમતા અને ખામી પ્રમાણે. દુશ્મનના શહેરમાં reconnaissance વિના પ્રવેશ ન કરવો, ગુપ્તચર કે સૂત્રધાર પાસે જવું નહીં, કાર્ય માટે યોગ્ય સમયની રાહ જોવી અને માત્ર અનુમતિથી જ પ્રસ્થાન કરવું જોઈએ. દૂતે દુશ્મનનાં દુર્બળતાઓ, ખજાનાં, મૈત્રીક અને સૈન્યની જાણકારી મેળવવી જોઈએ અને આંખ, શરીર અને હાવભાવથી તેમની લાગણીઓ અને વેર-પ્રેમને ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. એમણે બંને પક્ષોની ચાર પ્રકારની માહિતી તૈયાર કરવી જોઈએ અને વિશ્વસનીય તપસ્વીઓ સાથે રહેવું જોઈએ, જેમણે યોગ્ય લક્ષણો દર્શાવ્યા હોય. ગુપ્તચર બે પ્રકારના હોય છે—પ્રગટ અને ગુપ્ત; ગુપ્તચર પણ બે further પ્રકારના હોય છે, જેમ કે વ્યાપારી, ખેડૂત, શ્રમિક, તપસ્વી, ભિક્ષુક વગેરે. જ્યારે દુશ્મન દુર્ભાગ્યથી પીડાય છે અને દૂત દ્વારા પ્રયત્નો નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે ગુપ્તચરે કુદરતી આપત્તિને જોઈને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવું જોઈએ. નાશ લાવનાર પરિસ્થિતિઓને દુર્ભાગ્ય કહેવામાં આવે છે—આગ, પાણી, રોગ, દુર્ભિક્ષ અને મહામારી. આ રીતે પાંચ પ્રકારની આપત્તિઓ માનવામાં આવે છે—દૈવી અને માનવીય. દૈવી આપત્તિને માનવીય પ્રયત્ન અને શાંતિથી શમાવી શકાય છે, જ્યારે માનવીય દુર્ભાગ્યને નીતિ અને કાર્ય દ્વારા દૂર કરી શકાય છે. સલાહ, તેના ફળની પ્રાપ્તિ અને કાર્યની યોગ્ય પૂર્ણતા મહત્વપૂર્ણ છે. આવક-જાવક, ન્યાયનું સંચાલન, દુશ્મન અને સ્પર્ધકોને નિયંત્રિત કરવું—આ બધું દુર્ભાગ્ય માટે ઉપાય છે અને રાજ્ય તથા રાજાની રક્ષા કરે છે. મંત્રીના કર્તવ્યો એ રીતે વર્ણવ્યા છે—even આપત્તિ સમયે પણ—કે મંત્રી પાસે સોનુ, અનાજ, વસ્ત્રો, વાહન અને સંતાન હોવું જોઈએ. પણ અન્ય સંપત્તિઓ પણ આપત્તિથી નષ્ટ થાય છે; દુઃખી પ્રજાની રક્ષા ખજાનાં અને દંડ પર આધાર રાખે છે. જ્યારે મુશ્કેલી આવે ત્યારે નાગરિકો અને અન્ય લોકો આશ્રય આપે છે; ગુપ્ત યુદ્ધ, પ્રજાની રક્ષા અને મિત્ર-શત્રુની ઓળખ જરૂરી છે. જો સરહદી મુખ્ય અપરાધ કરે છે તો તે આપત્તિથી નષ્ટ થાય છે; સેવકોનું પાલન, દાન અને પ્રજામાં મિત્રની ઓળખ આવશ્યક છે. ધર્મ, કામ વગેરેના ભેદ અને કિલ્લાની મજબૂતી—આ બધું ખજાનાંના નાશથી નષ્ટ થાય છે, કારણ કે રાજા ખજાનાંમાં જ મૂળ ધરાવે છે. મિત્ર-શત્રુના વ્યવહાર, ધન, દુશ્મનના વિનાશ અને દૂરના કાર્યની ક્ષમતા—આ બધું દંડની આપત્તિથી નષ્ટ થાય છે. દંડ મિત્રોને મજબૂત કરે છે અને શત્રુઓને નષ્ટ કરે છે; પણ આપત્તિથી ધન અને અન્ય સાધનોનો લાભ પણ જતો રહે છે. રાજાને આપત્તિ આવે ત્યારે રાજકાર્ય નષ્ટ થાય છે; કઠોર વાણી અને દંડ, તથા ધનની ભ્રષ્ટતા પણ થાય છે. પીણું, સ્ત્રીઓ, શિકાર અને જુગાર—આ રાજાના મહા દોષો છે; તેમજ આળસ, હઠ, અહંકાર, અવિચારીપણું અને ફૂટ પાડવી પણ દોષરૂપ છે. મંત્રીઓના દોષો, જેમ કે અગાઉ વર્ણવ્યા છે, રાજ્યમાં દુર્ભિક્ષ અને શોષણ—આ રાજ્યની આપત્તિ કહેવાય છે. કિલ્લાના યંત્ર, દિવાલો, ખાઈઓ તૂટેલી હોય, શસ્ત્રો ન હોય, સૈન્ય ઓછું હોય—આ કિલ્લાની આપત્તિ છે. ખજાનો ખર્ચાઈ જાય, ઘેરાઈ જાય, શત્રુ પકડી લે, એકઠો ન થાય, લૂંટાઈ જાય—આ ખજાનાંની આપત્તિ છે. સૈન્ય ઘેરાઈ જાય, મૈત્રીક દ્વારા માન ન મળે, અપમાન થાય, ન હોય, રોગગ્રસ્ત થાય, થાકી જાય, દૂરથી આવે, તાજેતરમાં આવે, ઘટી જાય, પાછું ફટકે, આગલા દળ પર આઘાત થાય, નિરાશ થાય, આશા ગુમાવે, ખોટી અફવા ફેલાય, સ્ત્રીઓ-બાળકો દ્વારા વિખેરાય, આંતરિક ઝઘડા થાય, એકતા ગુમાવે, મુખ્ય વિહોણું થાય, વિભાજીત થાય, નિયંત્રણમાં ન રહે, બીજાના હિત માટે પકડી લેવાય—આ સૈન્યની આપત્તિ છે. મિત્ર જો ભાગ્યથી પીડાય, દુશ્મન પકડી લે, ઇચ્છા કે ક્રોધથી પરાજિત થાય, કે વિરોધીથી નિરાશ થાય—તો એ પણ આપત્તિ છે. ધનની ભ્રષ્ટતા, ક્રોધ, કઠોર વાણી કે દંડ, ઇચ્છા જન્મેલ શિકાર અને જુગાર, પીણું અને સ્ત્રીઓ—આ બધું દોષરૂપ છે. કઠોર વાણી લોકમાં દુઃખદાયી અને નિષ્ફળ છે; યોગ્ય રીતે દંડ ન લાગુ પડે તો રાજા પતન પામે છે. જે રાજા દંડમાં કઠોર છે, તે સર્વ પ્રાણીઓને અસ્વસ્થ કરે છે; એવા સમયે પ્રાણી રાજાના શત્રુઓ પાસે આશ્રય લે છે. જ્યારે શત્રુઓ મજબૂત થાય છે, ત્યારે વિનાશ લાવે છે; મોટા હિત માટે દુષ્ટને છોડવું યોગ્ય છે. જ્ઞાની લોકો નીતિપ્રણાલીને જાણીને ધનની ભ્રષ્ટતાને દોષ કહે છે; પીણાથી વિવેક ગુમાય છે, શિકારથી કર્તવ્યથી વિમુખ થાય છે. થાક દૂર કરવા માટે રાજા વનમાં શિકાર કરી શકે છે, પણ જુગારથી ધર્મ, ધન, આયુષ્ય ગુમાય છે અને ઝઘડા થાય છે. સ્ત્રીઓમાં આસક્તિથી વિલંબ, ધર્મ અને ધનમાં નુકસાન થાય છે; પીણાના દોષથી આયુષ્ય ગુમાય છે અને ધર્મ-અધર્મમાં ભ્રમ થાય છે. જે વ્યક્તિ છાવણી ગોઠવવામાં અને શાકુન વિધાનમાં નિપુણ હોય, તે દુશ્મનને હરાવી શકે છે; રાજમહેલ અને ખજાનો છાવણીના મધ્યમાં હોવો જોઈએ. મુખ્ય સૈન્ય, વેપારી, મિત્ર, શત્રુ અને વનવાસી—બધા યોગ્ય ક્રમમાં રાજમહેલને ઘેરી રાખે. સૈન્યનો એક ભાગ, સંપૂર્ણ શસ્ત્રસજ્જ અને મુખ્ય સેનાપતિના નેતૃત્વ હેઠળ, રાત્રે ચોકી પરિભ્રમણ કરે. પોતાના ગુપ્તચરોથી માહિતી મેળવે અને દરેક આવતાં-જતાં પર કડક નજર રાખવી જોઈએ. આ રીતે રાજા, મંત્રી, દૂત, ગુપ્તચર, સૈન્ય, ખજાનો અને પ્રજા—allના દોષ, આપત્તિ અને રક્ષણના માર્ગો શાસ્ત્રોક્ત રીતે સમજાવ્યા છે, જેથી રાજ્ય અને રાજા સર્વ સંકટમાંથી સુરક્ષિત રહે.