અગ્નિપુરાણમ્

યુદ્ધના ધર્મ અને રાજધર્મ વિશે મહાન ગ્રંથોમાં જે વિધાન છે, તેનું વર્ણન આ રીતે થાય છે: જે વીરોએ યુદ્ધમાં ક્યારેય પીઠ ફેરવી નથી, તેમને અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે. જે રાજા ધર્મમાં અડગ રહે છે, વિજય હંમેશા તેની જ હોય છે. યુદ્ધમાં સમો-સમ સામે જ યુદ્ધ કરવું જોઈએ. યુદ્ધના میدانમાં હાથીઓ અને એવા અન્ય પ્રાણીઓ, જે ભાગી જાય, પ્રેક્ષક, નિશસ્ત્ર, અથવા જે પડી ગયા હોય—એવાં કોઈને પણ મરવાનો નથી. જ્યારે શત્રુ શાંત હોય, ઊંઘમાં હોય, અડધા નદી કે જંગલ પાર કરી રહ્યાં હોય, કે દુષ્કર હવામાનમાં હોય, ત્યારે તેને મરવા માટે ચતુરાઈથી યુદ્ધ કરવું જોઈએ. યુદ્ધના વીરોએ પોતાના હથિયાર પકડીને ઉંચે અવાજે કહેવું જોઈએ: "અમે તૂટી ગયા, અમે તૂટી ગયા!" જો મિત્ર કે મોટી સેના આવી જાય, તો અહીંના નેતાને મારવામાં આવે છે. તેમ છતાં, જો સેના-પતિ મરી જાય અને રાજા પણ હારી જાય, તો જે વીરોએ ભાગ લીધા હોય તેમને સલામત પાછા ફરવાની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ. પછી, ધર્મને જાણનારા, ધૂપ, શક્તિશાળી મંત્રો, ધ્વજ, અને ભય પેદા કરતા વાદ્યના સાધનો ધરાવા જોઈએ. જ્યારે યુદ્ધમાં વિજય મળે, ત્યારે દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને વિધિવત્ અર્પણ કરવી જોઈએ. યુદ્ધમાં પ્રાપ્ત થયેલા રત્નો અને રાજકોષ મંત્રી દ્વારા વહેંચી દેવા જોઈએ. પરાજિત પક્ષની સ્ત્રીઓ કે વિજેતાની સ્ત્રીઓને ક્યારેય દુઃખ આપવું નહીં. યુદ્ધમાં પકડી લેવાયેલા શત્રુનું પણ પુત્ર સમાન રક્ષણ કરવું. એકવાર તેને જીત્યા પછી ફરી યુદ્ધ કરવું નહીં; દેશની પરંપરા અનુસાર વર્તવું. પછી પોતાના શહેર પહોંચીને ઘરમાં પ્રવેશ કરવો. પુષ્કર કહે છે: રાજ્યની સ્થિરતા માટે, જેમ ઇન્દ્રે એક વખત શ્રી માટે સ્તુતિ રચી હતી, તેમ રાજાએ પણ વિજય માટે સ્તુતિ કરવી જોઈએ. ઇન્દ્રે કહ્યું: હું શ્રીને વંદન કરું છું, જે સર્વ જગતની માતા છે, સમુદ્રમાંથી જન્મેલી છે, કમળ સમાન નેત્રો ધરાવે છે અને ભગવાન વિષ્ણુના વક્ષસ્થળ પર નિવાસ કરે છે. તમે જ સિદ્ધિ, હવનની આહુતિ, પવિત્ર ધ્વનિ, અમૃત, જગતની પાવનતા, સંધ્યા, રાત્રિ, તેજ, સમૃદ્ધિ, બુદ્ધિ, શ્રદ્ધા અને સરસ્વતી છો. હે સુંદરે, તમે યજ્ઞજ્ઞાન, પરમજ્ઞાન, ગુપ્તજ્ઞાન અને આત્મજ્ઞાન હોવ છો, મુક્તિનું ફળ આપનારી દેવી. તમે જ પ્રશ્ન, ત્રણેય વેદ, વેપાર અને રાજ્યવ્યવસ્થા છો; તમારી સૌમ્ય મુર્તિઓથી આખું જગત ભરેલું છે. હે દેવી, તમારા સિવાય બીજું કોણ છે, જે સર્વ યજ્ઞોથી રચાયેલી સ્વરૂપ ધરાવે છે, જે યોગીઓ દ્વારા ધ્યાન કરવામાં આવે છે અને જે ગદાધર ભગવાનનું જ શરીર છે? જ્યારે તમે જગતને ત્યજ્યું, ત્યારે ત્રણેય લોક લગભગ વિનાશ પામ્યા; હવે તમારા પ્રભાવે ફરીથી ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે. પત્ની, પુત્ર, ઘર, મિત્ર, અનાજ, ધન વગેરે બધા શુભ ફળો મહાભાગ્યશાળી વ્યક્તિને તમારી દૃષ્ટિથી મળે છે. શારીરિક આરોગ્ય, સમૃદ્ધિ, શત્રુનાશ અને સુખ—આ બધું તમારી કૃપાદૃષ્ટિથી સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે. તમે સર્વ જીવોની માતા છો અને હરિ પિતા છે; હે માતા, તમે અને વિષ્ણુ સમગ્ર જગતમાં વ્યાપેલા છો. હે પાવન દેવી, કદીયે સન્માન, ધન, ભંડાર, ઘર, સંપત્તિ, શરીર કે પત્નીને ત્યજશો નહીં. પુત્ર, મિત્ર, પશુ કે આભૂષણ પણ છોડશો નહીં, કેમ કે તમે મારા પ્રભુ વિષ્ણુના વક્ષસ્થળ પર નિવાસ કરો છો. જે પુરૂષોને તમે ત્યજી દો છો, તેમને તરત જ ધર્મ, સત્ય, પવિત્રતા અને સદ્ગુણો પણ ત્યજી દે છે. પણ જેમને તમે દૃષ્ટિ આપો છો, તેઓ તરત જ સર્વ ગુણો અને કુટુંબ સમૃદ્ધિથી યુક્ત થાય છે—even જો તેઓ ગુણહીન હોય. જેને તમે જોવો છો, તે પ્રશંસનીય, ધર્મનિષ્ઠ, ભાગ્યશાળી, ઉન્નત, બુદ્ધિશાળી, વીર અને પરાક્રમી બને છે. પણ જેને તમે ત્યજી દો છો, તેની પાસેથી સર્વ સદ્ગુણો તરત જ દૂર થઈ જાય છે. બ્રહ્માજીની જીભ પણ તમારા ગુણો વર્ણવી શકતી નથી; હે કમલનયની દેવી, કૃપા કરો, અમને કદીયે ત્યજી ન દો. પુષ્કરે કહ્યું: આમ ઇન્દ્રે સ્તુતિ કરી, ત્યારે શ્રીદેવીએ ઇચ્છિત વર્તમાન, રાજ્યની સ્થિરતા અને યુદ્ધમાં વિજય વગેરે ફળો આપ્યા. આથી, જે પણ પુરુષો આ શ્રીસ્તુતિનું પઠન અથવા શ્રવણ કરે છે, તેમને ભોગ અને મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત થાય છે. પછી અગ્નિદેવે કહ્યું: પુષ્કરે જે નીતિ કહી, અને જે રામે લક્ષ્મણને વિજય માટે કહી હતી, હું તે હવે કહું છું, જે ધર્મ અને અન્ય ગુણોમાં વૃદ્ધિ કરે છે. રામે કહ્યું: ધનને યોગ્ય રીતે મેળવવું, તેને વધારવું અને રક્ષવું, યોગ્યને દાન આપવું—આ રાજાના ચાર મુખ્ય કર્તવ્ય છે. શિસ્ત સારા રાજ્યનું મૂળ છે; અને શિસ્ત શાસ્ત્રોના નિશ્ચયથી આવે છે. સાચી શિસ્ત એ ઇન્દ્રિયજય છે; એ ગુણોથી યુક્ત થઈને પૃથ્વી પર રાજ કરવું. ઉત્તમ વંશ, પવિત્રતા, મિત્રતા, દાનશીલતા, સત્ય, કૃતજ્ઞતા, કુટુંબ, સદાચાર અને આત્મસંયમ—આ બધા ગુણો સમૃદ્ધિના કારણ છે. વિષયોના જંગલમાં મન હંમેશા દોડે છે અને વિનાશક બને છે; જ્ઞાનના અંકુશથી ઇન્દ્રિયરૂપી હાથીને કાબુમાં રાખવું જોઈએ. કામ, ક્રોધ, લોભ, આનંદ, અહંકાર અને દંભ—આ છ ત્યજી દેવા જોઈએ; જે રાજા એમ કરે છે, તે સુખી રહે છે. રાજાએ શિસ્તપૂર્વક તપાસ, ત્રણેય વેદ, વેપાર અને રાજનીતિનું જ્ઞાન અને વ્યવહારથી ચિંતન કરવું જોઈએ. તપાસથી અર્થની સમજ મળે છે; ધર્મ-અધર્મ ત્રણેય વેદોમાં છે; લાભ-હાની વેપારમાં છે; અને યોગ્ય-અયોગ્ય નીતિ રાજનીતિમાં છે. અહિંસા, મૃદુવાણી, સત્ય, પવિત્રતા, કરુણા અને ક્ષમા—આ ઘરસ્થ અને ત્યાગી બંનેના સામાન્ય ધર્મ છે. રાજાએ પ્રજાની સેવા કરવી, સદાચાર સ્થાપવો, મૃદુવાણી બોલવી, દયા બતાવવી, દાન આપવું અને દુઃખી-અપમાનીતનું રક્ષણ કરવું. આવો વ્યવહાર સદ્ગુણીઓનો વ્રત છે, સજનો માટે કલ્યાણકારી છે; દુઃખી અને રોગગ્રસ્ત માટે—ભલે આજે કે આવતીકાલે—આ જ આધાર છે. કયો રાજા માત્ર પોતાના શરીર માટે અધર્મ કરશે? પોતાનું સુખ શોધતો રાજા કદીયે દુઃખીનું પીડન ન કરે.