અગ્નિપુરાણમ્

યુદ્ધ ક્ષેત્રે વિવિધ સેનાઓની વ્યવસ્થા અને તેમની કામગીરી વિશે વિધિવત સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. ચામડાની કવચ પહેરેલી સેનાના ગાઢ સમૂહોને તોડી પાડવાનો કાર્ય વર્ણવવામાં આવ્યો છે, તેમજ યુદ્ધમાં તીરંદાજોને પાછા વળાવવાનો પણ ઉલ્લેખ છે. રથોનું કાર્ય છે, દૂરથી પાછું હટવું અને શત્રુ સેનાને ભયભીત કરવું. હાથીઓના કાર્યમાં ગાઢ સમૂહોને તોડવું, તૂટી ગયેલા દળોને ફરી જોડવું, દિવાલો, દરવાજા, મિનારો અને વૃક્ષોનો નાશ કરવો સામેલ છે. પદાતી માટે યુદ્ધનું ક્ષેત્ર અણઘડ જમીન હોવું જોઈએ, રથ અને ઘોડાઓ માટે સમતલ પ્રદેશ, અને હાથીઓ માટે કાદવાળું ક્ષેત્ર યોગ્ય માનવામાં આવે છે. સેનાની રચના એવી રીતે કરવામાં આવે કે સૂર્ય પાછળ હોય, તેમજ દિશાઓમાં શુક્ર અને સૂર્યના માર્ગ પ્રમાણે રક્ષકો મુકવામાં આવે, અને હળવા પવન હોય. યોદ્ધાઓને તેમના નામ અને વંશ પ્રમાણે પ્રેરણા આપવી જોઈએ, વિજય પછી ભોગ માટે વચન અને યુદ્ધમાં મરણ પામનારને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય તેવી ખાતરી આપવી જોઈએ. શત્રુને જીતવાથી ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે, અને મરણ પામનાર માટે ઉત્તમ અવસ્થાની પ્રાપ્તિ થાય છે; યુદ્ધમાં યોદ્ધાના મૃત્યુ માટે સમાન પ્રાયશ્ચિત્ય બીજું ક્યાંય નથી. યોદ્ધાઓનું રક્ત વહે છે, અને એ દ્વારા તેઓ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે; યુદ્ધમાં ઘાયલ થવું અને મૃત્યુ પામવું એ તેમનો સર્વોચ્ચ તપ છે. યુદ્ધમાં મરણ પામનાર યોદ્ધાને હજારો અપ્સરાઓ આવકારવા આવે છે, અને પરાજય પામીને પાછા ફરનારનો પુણ્ય રાજાને મળે છે. જેઓ પોતાના સાથીઓને છોડી દે છે, તેમને દરેક પગલે બ્રાહ્મણહત્યા જેવું ફળ મળે છે; દેવતાઓ આવા વ્યક્તિના નાશની ઇચ્છા કરે છે. જે યોદ્ધા પીઠ પાછી નથી કરે, તેમને અશ્વમેદ યજ્ઞનું ફળ મળે છે; ધર્મમાં સ્થિર રહેનાર રાજાને વિજય મળે છે, અને સમાન સાથે જ યુદ્ધ કરવું જોઈએ. હાથીઓ અને તેના જેવા, ભાગી ગયેલા, દ્રષ્ટા, પ્રવેશ કરેલા, નિર્મૂક, અને પતિત—આ બધાને મારી ન જોઈએ. જ્યારે શત્રુ શાંત હોય, ઊંઘમાં હોય, અડધા નદી કે જંગલ પાર કરી રહ્યો હોય, કે કપરા હવામાનમાં હોય, ત્યારે શત્રુના વિનાશ માટે છલયુદ્ધ કરવું જોઈએ. યોદ્ધાઓએ પોતાના હથિયાર પકડીને ઉંચે અવાજે કહેવું જોઈએ: "અમે તૂટી ગયા, અમને બીજાઓએ તોડી નાખ્યા!" જો મિત્ર કે મહાન દળ આવે, તો નેતા અહીં મારવામાં આવે છે. મુખ્ય અધિકારીનો વધ થાય છે, અને રાજા પણ પરાજિત થાય છે; ભાગી ગયેલા યોદ્ધાઓ માટે સુરક્ષિત પાછા ફરવાનો માર્ગ સુનિશ્ચિત કરવો જોઈએ. યુદ્ધ પછી ધૂપ, શક્તિશાળી મંત્રો, ધ્વજ અને ભય પેદા કરનાર વાદ્યયંત્રોનું પ્રયોગ કરવું જોઈએ. વિજય પ્રાપ્ત કર્યા બાદ દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને અર્પણ કરવી, અને યુદ્ધમાં પ્રાપ્ત થયેલ રત્નો તથા રાજકોષ મંત્રીએ વિતરણ કરવો જોઈએ. પરાજિત પક્ષની સ્ત્રીઓ અને વિજેતાની સ્ત્રીઓ સાથે ક્યારેય દુર્વ્યવહાર ન કરવો; યુદ્ધમાં શત્રુને પકડી લીધા પછી, તેને પુત્રની જેમ રક્ષણ આપવું. ફરીથી તેના સાથે યુદ્ધ ન કરવું, અને દેશના રિવાજોનું પાલન કરવું. ત્યારબાદ, પોતાની શહેરમાં પહોંચીને, પોતાના ઘર પ્રવેશવું જોઈએ. પુષ્કર કહે છે: રાજકીય સુખ-સંપત્તિની સ્થિરતા માટે, જેમ ઈન્દ્રે શ્રીના સ્તુતિ રચી હતી, એ રીતે રાજાએ પણ વિજય માટે સ્તુતિ કરવી જોઈએ. ઈન્દ્રે શ્રીની સ્તુતિ કરતાં કહ્યું: "હું શ્રીને વંદન કરું છું, જે સર્વજગતની માતા છે, સમુદ્રમાંથી જન્મેલી છે, જેમની આંખો ખીલેલા કમળ જેવી છે, અને જે વિષ્ણુના વક્ષસ્થળ પર નિવાસ કરે છે. તમે સિદ્ધિ, યજ્ઞની અર્પણ, પવિત્ર ઉદ્વવ, અમૃત, જગતની શુદ્ધિ, સંધ્યા, રાત્રિ, તેજ, સંપત્તિ, બુદ્ધિ, શ્રદ્ધા અને સરસ્વતી છો. તમે યજ્ઞનું જ્ઞાન, સર્વોચ્ચ જ્ઞાન, ગુપ્ત જ્ઞાન અને આત્મજ્ઞાન છો, મુક્તિનું ફળ આપનારી દેવીઓ છો. તમે જ પ્રશ્ન, ત્રૈવિધ્ય વેદ, વેપાર અને રાજકારણ છો; તમારી મૃદુ સ્વરૂપે તમે આખા જગતને ભરપૂર કરો છો. દેવીઓ, યોગીઓ જેનું ચિંતન કરે છે અને ગદા-ધારી દેવતા (વિષ્ણુ)ના શરીરરૂપ જે સર્વ યજ્ઞથી રચાયેલ સ્વરૂપ ધરાવે છે, એ સ્વરૂપ તમારી સિવાય બીજાને નથી. જ્યારે તમે ત્રણેય લોકને ત્યાગી દીધો, ત્યારે આખા જગતનું લય થઈ ગયું; હવે તમારી હાજરીથી જગત ફરીથી ફૂલ્યું છે. પત્ની, પુત્ર, ઘર, મિત્ર, ધાન્ય, ધન—આ સૌ ભાગ્યશાળી લોકોને તમારા દૃષ્ટિથી પ્રાપ્ત થાય છે. શરીરનું આરોગ્ય, સમૃદ્ધિ, શત્રુનો નાશ, અને સુખ—આ બધું તમારા દૃષ્ટિથી પ્રાપ્ત કરવું મુશ્કેલ નથી. તમે સર્વ જીવોની માતા છો, અને હરિ (વિષ્ણુ) તેમના પિતા છે; માતા, તમે વિષ્ણુ સાથે આ આખા જગતમાં વ્યાપી રહો છો. મહિમા, ધન, ગોદામ, ઘર, સંપત્તિ, શરીર કે પત્ની—આ બધું ત્યાગ ન કરશો, હે સર્વના શુદ્ધિકારક. પુત્ર, મિત્ર, ગાય, આભૂષણ—આ પણ ત્યાગ ન કરશો, કારણ કે તમે મારા પ્રભુ વિષ્ણુના વક્ષસ્થળ પર નિવાસ કરો છો. જેઓને તમે ત્યાગો છો, તેઓ તરત જ ધર્મ, સત્ય, પવિત્રતા અને સારા વર્તનથી વંચિત થઈ જાય છે. અને જેમને તમે નજર કરો છો, તેઓ તરત જ બધા ગુણ, સારા વર્તન અને કુટુંબની સમૃદ્ધિથી સુશોભિત થાય છે—even જો તેઓ ગુણહીન હોય. જેને તમે નજર કરો છો, એ પ્રશંસનીય, ધર્મી, ભાગ્યશાળી, ઉન્નત, બુદ્ધિશાળી, વિર, અને પરાક્રમી બને છે. અને જેમને તમે ત્યાગો છો, એમાંથી બધા ગુણ તરત જ દૂર થઈ જાય છે, હે જગતની આધાર, હે વિષ્ણુપ્રિય. બ્રહ્મા પણ તમારી ગુણોના વર્ણન માટે અશક્ય છે; હે કમળનેત્ર, કૃપા કરો, અમને ક્યારેય ત્યાગો નહીં." પુષ્કર કહે છે: આવી રીતે સ્તુતિ કરીને, શ્રીએ ઈન્દ્રને ઈચ્છિત વર આપ્યો—રાજ્યની સ્થિરતા, યુદ્ધમાં વિજય અને અન્ય સુખ. તેથી, શ્રીની આ સ્તુતિનું પઠન અથવા શ્રવણ કરવું જોઈએ, જે પઠન કે શ્રવણ કરનારને ભોગ અને મુક્તિ આપે છે. અગ્નિ કહે છે: પુષ્કરે જે નીતિ કહી, અને જે રામે લક્ષ્મણને વિજય માટે કહ્યું, એ હું હવે જણાવું છું, જે ધર્મ અને અન્ય ગુણમાં વૃદ્ધિ કરે છે—સાવધાન થઈને સાંભળો. રામ કહે છે: રાજાએ ધન યોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત કરવું, તેનો વિકાસ અને રક્ષણ કરવું, અને યોગ્ય વ્યક્તિને દાન કરવું—આ રાજાના ચાર મુખ્ય કર્તવ્ય છે.