અગ્નિપુરાણમ્

યુદ્ધની તૈયારી અને વ્યવસ્થા વિશે મહર્ષિઓએ રાજાને સમજાવ્યું કે જો દુશ્મનના ગોઠવણને તોડવી હોય, તો પોતાના સૈનિકો ગાઢ ગોઠવણમાં રાખવા જોઈએ. દુશ્મન પણ પોતાના ગોઠવણને તૂટવાથી બચાવા માટે જાગૃત રહેવું જોઈએ. રાજાએ એવી રચના કરવી જોઈએ કે જ્યારે ઈચ્છે ત્યારે દુશ્મનની ગોઠવણને તોડી શકે. હાથીના પગોની સુરક્ષા માટે ચાર રક્ષકો નિમવા જોઈએ. રથ માટે ચાર ઘોડા જોડવાના હોય છે અને તેમાં ચામડાની કવચ ધરાવતા યોદ્ધાઓ પણ હોવા જોઈએ. ધનુષધારી યુદ્ધાઓ સાથે પણ ચામડાની કવચવાળા યોદ્ધાઓ રાખવા જોઈએ અને યુદ્ધ સમયે આવા યોદ્ધાઓને આગળ મુકવા જોઈએ. ધનુષધારીઓના પાછળ વધુ ધનુષધારી મુકવા, ત્યારપછી ઘોડા અને રથો અને પછી રથોના પાછળ હાથીઓને રાજ્યના શાસકે ગોઠવવા જોઈએ. પદાતી, હાથી અને ઘોડાની યોગ્ય ગોઠવણી ખૂબ કાળજીપૂર્વક કરવી જોઈએ. બહાદુર યોદ્ધાઓને આગળ મુકવા જોઈએ અને તેઓએ માત્ર પોતાના ખભા દેખાડવા જોઈએ. ડરપોક માણસો સાથે એવી ગોઠવણ કરવી જોઈએ કે દુશ્મન ભાગી જાય, પણ આવા ડરપોક લોકોને ક્યારેય આગળ મુકવા ન જોઈએ. યુદ્ધમાં આગળ ઉભેલા શૂરવીરો ડરપોક લોકોને પણ પ્રેરણા આપે છે. ઊંચા, પહોળા ખભાવાળા અને સ્થિર દૃષ્ટિ ધરાવતા લોકોને આગળ મુકવા જોઈએ. જે લોકો એકબીજાથી જોડાયેલા હોય, જલ્દી ગુસ્સે થાય, ઝઘડાળુ હોય, હંમેશા ખુશ અને ઉત્સાહિત હોય અને બહાદુર હોય—એવા લોકોને યુદ્ધની ઇચ્છા ધરાવનાર માનવા જોઈએ. હાથીઓ માટે પાણીની વ્યવસ્થા અને અન્ય જરૂરિયાતોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. શસ્ત્રોની ચાલ અને પદાતી સૈનિકોની ફરજો પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે—દુશ્મનને તોડવા અને પોતાની સેના સુરક્ષિત રાખવા માટે. ચામડાની કવચવાળી ગોઠવણને કેવી રીતે તોડવી અને યુદ્ધમાં ધનુષધારીઓને પાછા હટાડવાની રીત પણ જણાવવામાં આવી છે. વાહનોનું કામ દૂરથી પાછા હટવું છે, જ્યારે રથોનું કાર્ય દુશ્મનની સેના પર ભય પેદા કરવું છે. હાથીઓનું કાર્ય ગાઢ ગોઠવણને તોડવું, તૂટેલી ગોઠવણને જોડવી અને દિવાલો, દરવાજા, મિનારા અને વૃક્ષોને નષ્ટ કરવું છે. પદાતી સૈનિકો માટે અસમાન મેદાન યોગ્ય છે, રથ અને ઘોડા માટે સમતલ મેદાન અને હાથીઓ માટે કાદવવાળું ક્ષેત્ર યુદ્ધ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. ગોઠવણ એવી રીતે કરવી જોઈએ કે સૂર્ય પીઠ પાછળ હોય. દિશાઓના રક્ષકોને શુક્ર અને સૂર્યના દિશાનુસાર અને મૃદુ પવન સાથે ગોઠવવા જોઈએ. યોદ્ધાઓને તેમના નામ અને વંશ દ્વારા પ્રેરણા આપવી જોઈએ—જીત્યા પછી ભોગ અને યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામનારને સ્વર્ગની પ્રતિજ્ઞા આપવી જોઈએ. દુશ્મનને જીતવાથી ભોગ મળે છે, અને મૃત્યુ પામનારને ઉત્તમ ગતિ મળે છે. યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલા યોદ્ધા માટે બીજા કોઈ પણ પ્રાયશ્ચિત કરતાં શ્રેષ્ઠ નથી. યોદ્ધાઓનું લોહી વહે છે અને એથી તેમને પાપથી મુક્તિ મળે છે; યુદ્ધમાં ઘાવ અને મૃત્યુ સહન કરવું એ તેમનો શ્રેષ્ઠ તપ છે. હજારોથી વધુ અપ્સરાઓ યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલા શૂરવીરને આવકારવા આવે છે, અને રાજાને પરાજિત થઈ પાછા ફરેલા સૈનિકોના પુણ્યનો ભાગ મળે છે. જે મિત્રોનો ત્યાગ કરે છે, તેમને દરેક પગલે બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ લાગે છે; દેવતાઓ પણ એવા વ્યક્તિના વિનાશની ઇચ્છા રાખે છે. જે શૂરવીર ક્યારેય પાછા ફરતા નથી, તેમને અશ્વમેઘ યજ્ઞનું ફળ મળે છે; ધર્મમાં અડગ રહેનાર રાજાને જ વિજય મળે છે અને સમાન યોદ્ધાઓએ જ એકબીજાની સામે યુદ્ધ કરવું જોઈએ. હાથીઓ, ભાગી ગયેલા, દર્શક, શસ્ત્રવિહીન, અને પડી ગયેલા—આવા લોકોને મારવા નહીં જોઈએ. દુશ્મન શાંત હોય, ઊંઘમાં હોય, નદી કે જંગલ અડધા પાર કરી રહ્યા હોય, કે મુશ્કેલ વાતાવરણ હોય ત્યારે દુશ્મનના વિનાશ માટે છલયુક્તિથી યુદ્ધ કરવું જોઈએ. યોદ્ધાઓએ પોતાના શસ્ત્ર પકડીને ઉંચે અવાજે કહેવું જોઈએ, “અમે તૂટી ગયા, અમે બીજાઓથી તૂટી ગયા!” જો મિત્ર કે મોટી સેના આવી જાય તો ત્યાંના નેતાને મારવામાં આવે છે. કમાન્ડર મૃત્યુ પામે છે અને રાજા પણ પરાજિત થાય છે; ભાગી ગયેલા યોદ્ધાઓ માટે સુરક્ષિત પથ બનાવવામાં આવે છે. યુદ્ધ પછી ધૂપ, શક્તિશાળી મંત્રો, ધ્વજ અને ભય પેદા કરતા વાદ્યયંત્રોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. યુદ્ધમાં વિજય મળ્યા પછી દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને અર્પણ કરવું જોઈએ. યુદ્ધમાં મેળવેલા રત્નો અને રાજાશાહી ખજાનો મંત્રી દ્વારા વહેંચવામાં આવે. પરાજિત પક્ષની સ્ત્રીઓ તેમજ વિજેતાની સ્ત્રીઓને ક્યારેય હાનિ પહોંચાડવી નહીં. યુદ્ધમાં પકડાયેલા દુશ્મનને પુત્રની જેમ રક્ષા કરવી. ફરીથી તેની સાથે યુદ્ધ ન કરવું અને પ્રદેશની પ્રથા અનુસાર વર્તવું. પછી પોતાના શહેરમાં પહોંચી, પોતાના ઘરે પ્રવેશ કરવો. પુષ્કર કહે છે: રાજસિદ્ધિની સ્થિરતા માટે, જેમ ઇન્દ્રે કદી શ્રી માટે સ્તુતિ રચી હતી, તેમ રાજાએ પણ વિજય માટે સ્તુતિ કરવી જોઈએ. ઇન્દ્રે કહ્યું: હું શ્રીને વંદન કરું છું, જે સર્વલોકોની માતા છે, સમુદ્રમાંથી જન્મેલી છે, જેમની આંખો ખીલેલા કમળ જેવી છે અને જે વિષ્ણુના ઉર પર વસે છે. તમે જ સિદ્ધિ છો, યજ્ઞની આવાહન છો, પવિત્ર ઉચ્ચાર છો, અમૃત છો, જગતની શુદ્ધિકર્તા છો; તમે સંધ્યા, રાત્રિ, તેજ, સમૃદ્ધિ, બુદ્ધિ, શ્રદ્ધા અને સરસ્વતી છો. હે સુંદર, તમે જ યજ્ઞજ્ઞાન, પરમજ્ઞાન, ગુપ્તજ્ઞાન અને આત્મજ્ઞાન છો, મુક્તિનું ફળ આપનારી દેવી છો. તમે જ પ્રશ્ન, ત્રણેય વેદ, વેપાર અને રાજ્યવ્યવસ્થા છો; હે સૌમ્ય દેવી, તમારી સૌમ્ય મૂર્તિઓથી આખું જગત ભરેલું છે. દેવી, તમે સિવાય બીજું કોણ છે જે સર્વયજ્ઞમય રૂપ ધરાવે છે, જેને યોગીઓ ધ્યાન કરે છે અને જે ગદાધારી દેવાધિદેવનું શરીર છે? હે દેવી, જ્યારે તમે જગત છોડ્યું હતું ત્યારે ત્રણેય લોક લગભગ વિનાશ પામ્યા હતા; હવે તમારી ઉપસ્થિતિથી ફરીથી ઉન્નતિ પામ્યા છે. પત્ની, પુત્ર, ઘર, મિત્રો, અન્ન, ધન વગેરે—all આ આશીર્વાદ મહાભાગ્યશાળીઓને તમારી કૃપાદૃષ્ટિથી મળે છે, હે દેવી. શરીરની તંદુરસ્તી, સમૃદ્ધિ, દુશ્મનોનો નાશ અને સુખ—આ બધું તમારા દૃષ્ટિપાતથી સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય છે. તમે સર્વજીવોની માતા છો અને હરિ દેવો દેવો તેમના પિતા છે; હે માતા, તમે વિષ્ણુ સાથે જાગત અને અજાગત સર્વ જગતમાં વ્યાપી રહો છો. હે પાવન દેવી, માન, ધન, ભંડાર, ઘર, સંપત્તિ, શરીર કે પત્ની—આ બધું ક્યારેય છોડશો નહીં. આ રીતે મહર્ષિઓએ યુદ્ધની વ્યવસ્થા, ધર્મ અને વિજય માટે શ્રીની સ્તુતિનું મહાત્મ્ય રાજાને સમજાવ્યું.