અગ્નિપુરાણમ્

પુષ્કર કહે છે: રાજા માટે જીવનમાં દરેક સમયે યોગ્ય માર્ગ અપનાવવો જરૂરી છે. જ્યારે વિશેષ લાભ મળતો હોય, ત્યારે રાજા એ લાભને સ્વીકારવો જોઈએ; પરંતુ જ્યારે તેની પાસે કોઈ શક્તિ ન રહે, ત્યારે તેને શરણાગતિ સ્વીકારવી જોઈએ. હવે, રાજાના દૈનિક કર્તવ્યો કેવી રીતે હોવા જોઈએ તે સમજાવું છું. રાત્રિના અંતમાં માત્ર બે મુહૂર્તા બાકી રહે ત્યારે રાજાએ ઊંઘનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. વાદ્યયંત્રો, ગાયક અને ભાટોની ધ્વનિ સાથે, રાજા એવા ગુપ્ત વ્યક્તિઓનો અવલોકન કરે છે, જેમને કોઈ ઓળખી શકતું નથી કે તેઓ રાજાના લોકો છે કે નહીં. પછી, રાજા આવક-જાવકના વર્તમાન અહેવાલો સાંભળે છે, આવશ્યક કાર્ય પૂર્ણ કરે છે અને શરીરશુદ્ધિ પછી સ્નાનગૃહે જાય છે. સૌપ્રથમ દાંત સાફ કરીને રાજા સ્નાન કરે છે. ત્યારપછી, સંધ્યાવંદન કરીને, વાસુદેવની પૂજા અને જપ કરે છે. શુદ્ધ હવન કરીને, પિતૃઓને જળાર્ઘ્ય આપે છે અને દ્વિજોની આશીર્વાદ સાથે સોનાની ગાયનું દાન આપે છે. રાજા તે પછી સુગંધિત અને શોભિત થઈ, સોનાની અરીસામાં પોતાનું મુખ જોવે છે અને શુભ શાકુન સાંભળે છે. નિર્ધારિત ઔષધિ લે છે, શુભક્રિયા કરે છે અને ગુરુને વંદન કરી તેમના આશીર્વાદ લે છે, ત્યારપછી સભામાં જાય છે. સભામાં, રાજા બ્રાહ્મણો, મંત્રીઓ, સલાહકારો અને દરવાજા પર ઉભેલા માન્ય અધિકારીઓને મળે છે. પછી, રાજા ઇતિહાસ અને વર્તમાન વિષયો સાંભળે છે, નિર્ણયો જાણે છે અને પછી ન્યાયિક કેસો ઉપર ચર્ચા કરે છે અને સલાહકારો સાથે મંતન કરે છે. વિદ્વાન લોકો અભિવ્યક્તિ અને હાવભાવથી પણ સલાહને ઓળખી લે છે; તેથી વર્ષો સુધી રાજાને સેવા આપનાર મંત્રીઓ અને વૈદ્યો રાજાના શબ્દો સમજવા સમર્થ છે. આવા મંત્રીઓ રાજાને સમૃદ્ધિ અપાવે છે અને રાજાની રક્ષા કરે છે. સલાહનિર્ધારણા પછી, રાજા વ્યાયામ કરે છે તથા વાહન અને શસ્ત્રોની પ્રેક્ટિસ કરે છે. પ્રભાતે સ્નાન કર્યા પછી, રાજા વિષ્ણુની યોગ્ય રીતે પૂજા કરવામાં આવે તે જોવે છે, અગ્નિહોત્ર અને બ્રાહ્મણોના સન્માનને નિહાળે છે. ત્યારપછી ગ્રંથો, યુદ્ધકૌશલ્ય, શસ્ત્રાગાર અને ખજાનાની તપાસ કરે છે અને સંધ્યા સમયે પોતાના કર્તવ્યોનું ચિંતન કરે છે. રાજા ગુપ્તચર મોકલે છે, પોતે ખોરાકનું પરીક્ષણ કરે છે અને આંતરમહેલમાં રહે છે; સંગીત અને ગીત તથા અન્ય રક્ષકોથી સુરક્ષિત રહીને, રાજા હંમેશાં ચાલફરો કરે છે. પુષ્કર હવે કહે છે: જ્યારે સાત દિવસ પછી રાજાને લશ્કરી અભિયાન પર જવું હોય, ત્યારે યોગ્ય વિધિ જણાવું છું. પ્રથમ દિવસે, હરી, શંભુ અને વિનાયકની મિઠાઈ અને અન્ય નૈવેદ્યથી પૂજા કરવી; બીજા દિવસે દિશાના દેવતાઓની પૂજા કરીને આરામ કરવો. પથારી પર કે પથારી પાસે, દેવતાઓની પૂજા કરીને મનમાં મનુનું સ્મરણ કરવું: "ત્રિનેત્રધારી શંભુ, રુદ્ર અને વરદાતા ને નમસ્કાર." વામન, વિકલાંગ, સ્વપ્નના સ્વામી, ત્રિશૂળધારી, વૃષભારૂઢ દેવને નમસ્કાર. "હે શાશ્વત ભગવાન, મારી ઊંઘમાં શુભ કે અશુભ જે કંઈ હોય તે દર્શાવો; જાગૃતિમાં જે દૂર છે તે પણ જણાવો"—આ રીતે પુજારી મંત્રોચ્ચાર કરે છે. ત્રીજા દિવસે દિશાના રક્ષકદેવો અને રુદ્રોની પૂજા, ચોથા દિવસે ગ્રહોની અને પાંચમા દિવસે અશ્વિનીકુમારોની પૂજા કરવી. માર્ગમાં આવેલા દેવતાઓ, નદીઓ અને અન્ય દેવતાઓની પણ પૂજા કરવી; સ્વર્ગ, અંતરિક્ષ અને પૃથ્વી પર વસતા દેવતાઓને હવન અર્પણ કરવું. રાત્રે, ભૂતગણ, વાસુદેવ અને અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરવી; ભદ્રાકાળી અને શ્રીનું સન્માન કરવું અને સર્વ દેવતાઓને પ્રાર્થના કરવી. વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, નારાયણ, પદ્મજ, વિષ્ણુ, નૃસિંહ અને વરાહ; સૂર્ય, ચંદ્ર, મંગળ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર, શનિ; રાહુ, કેતુ, ગણપતિ, સેનાપતિ, ચંડિકા, ઉમા, લક્ષ્મી, સરસ્વતી, દુર્ગા અને બ્રાહ્મણીના સમૂહ વગેરે સર્વ દેવતાઓને પ્રણામ. રુદ્ર, ઈન્દ્ર, અગ્નિ, નાગ, તાક્ષ્ય અને અન્ય દેવતાઓ—જે સ્વર્ગ, અંતરિક્ષ અને પૃથ્વી પર વસે છે—મને વિજય આપો. યુદ્ધમાં દુશ્મનોને દબાવી દો; હું, મારા પુત્રો, માતા અને સેવકો સાથે, તમારી શરણમાં આવ્યો છું, હે દેવતાઓ. વિજય પછી, અગાઉ કરતાં વધારે દાન અર્પણ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરવી. છઠ્ઠા દિવસે વિજયસ્નાન કરવું, જેમ કે અભિષેકવિધિમાં થાય છે; સાતમા દિવસે, અભિયાનના પ્રસ્થાન દિવસે ત્રિવિક્રમની પૂજા કરવી. નિરાજન માટે નિર્ધારિત મંત્રોથી શસ્ત્ર અને વાહનોનું અભિષેક કરવું; શુભ અને વિજયમંત્રો સાથે પ્રાર્થના કરવી: "જે દેવતાઓ સ્વર્ગ, અંતરિક્ષ અને પૃથ્વી પર વસે છે, તેઓ તમને દીર્ઘ આયુષ્ય આપે, દિવ્ય સિદ્ધિ આપે અને આ યાત્રા શુભ બને." "સર્વ દેવતાઓ તમારી રક્ષા કરે"—આ સાંભળીને રાજા ધનુષ્ય અને બાણ લઈને 'હે સર્પધનુષ્ય' મંત્રોચ્ચાર કરે છે. 'નદ્વિન્નોર' મંત્ર બોલીને, રાજા પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને બત્રીસ દિશાઓમાં જમણું પગ પથ્થરે મૂકે છે. પછી, રાજા હાથી, રથ, ઘોડા અને અન્ય વાહનો પર ક્રમશઃ આરૂઢ થાય છે; અને સંગીત સાથે, પાછળ જોયા વિના આગળ વધે છે. એક ક્રોષ દૂરે જઈ, રાજા થોભે છે, ત્યાં દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરે છે; ત્યારબાદ પોતાના સેનાપતિઓનું રક્ષણ કરતા વિદેશી પ્રદેશોમાં પ્રવેશ કરે છે. કોઈ પણ સ્થળે દેવતાઓની પૂજા કરવી ચૂકવી ન જોઈએ. સ્થાનિક પ્રજાનો અપમાન ન કરવો. જ્યારે વિજય મેળવી પોતાના શહેર પરત આવે, ત્યારે રાજા દેવતાઓની પૂજા કરે છે અને દાન આપે છે. યુદ્ધના બીજા દિવસે, જ્યારે યુદ્ધ થવાનું હોય, ત્યારે હાથી, ઘોડા અને અન્ય પ્રાણીઓનું સ્નાન કરવું અને નરસિંહ ભગવાનની પૂજા કરવી. રાત્રે, છત્ર, શસ્ત્રો અને સામગ્રીની પૂજા કરવી; સવારે ફરીથી નરસિંહ, તમામ વાહનો અને સાધનોની પૂજા કરવી—કોઈને પણ અવગણવું નહીં. આ રીતે રાજા પોતાના દૈનિક જીવન અને લશ્કરી અભિયાનમાં નિયમિતતા, શ્રદ્ધા અને વિધિપૂર્વક કર્તવ્યનિષ્ઠા જાળવે છે.