અગ્નિપુરાણમ્

પુરાણકાળમાં, પુષ્કરમુનિ રાજા અને રાજધર્મના વિષયો પર વિશદ વર્ણન કરી રહ્યા હતા. તેઓ પંખીઓ, પ્રાણીઓ અને વિવિધ ચિહ્નો દ્વારા મળતા શુભ-અશુભ સંકેતો વિશે કહે છે. તેઓ કહે છે: જ્યારે કોઇ પક્ષી જમણી બાજુથી આવે અને પછી ડાબી બાજુથી જાય, ત્યારે તે ઇચ્છિત ફળ લાવે છે. શ્યામા, નાચ્છૂ, શૂહ, પિંગલા અને ઘરના ગીધ જેવા પક્ષીઓ શુભ ગણાય છે. પરંતુ સ્ત્રી શુકર, પરપુષ્ટા, પુન્મામાન અને ડાબી બાજુથી આવતા પક્ષીઓ, સ્ત્રીનામ ધરાવતા, ભાસ, કારૂષ, કપિશ્રી, કર્ણચ્છિત વગેરેને પણ ધ્યાનમાં લેવા યોગ્ય છે. કપિશ્રી, કર્ણ, પિપ્યિકા, રુરુ અને એના જમણી બાજુથી આવે ત્યારે શુભ છે; તેમજ વાછરડો, સાપ, સસલું, જંગલી શૂકર અને ગીધનું દર્શન પણ શુભ માનવામાં આવે છે. પરંતુ વાંદરું કે રીંછ વિપરીત દિશામાં આવે તો તે અનિચ્છનીય છે. જો કોઇ પક્ષી દરરોજ અનુસરે, તો તે યાત્રા પર જનાર માટે અસરકારક ગણાય છે. જાણકારો કહે છે કે આવું જોનારને તે જ દિવસે પરિણામ જાહેર કરવું જોઈએ; અને જો પક્ષી મસ્ત, ભુખયેલું, યુવાન કે શત્રુતા ધરાવતું હોય તો પણ તેનું ધ્યાન રાખવું. જો પક્ષી સીમામાં આવીને અંદર રહી જાય, તો તે નિષ્ફળ છે; પણ જો તે એક, બે, ત્રણ કે ચાર વખત બોલે, તો તે શુભ અને ફળદાયી છે. પાંચ કે છ વખત બોલે તો નિષ્ફળ, સાત વખત ફળદાયી, અને ત્યારપછી ફરી નિષ્ફળ ગણાય છે. કેટલાક પક્ષીઓ, જેમ કે જ્વાલાનલા અથવા સૂર્યમુખી, લોકોમાં ભય અને વાહન માટે ભય ઉત્પન્ન કરે છે. જો કોઇને પ્રથમ દિવસે શુભ સ્થાન પર હરણ દેખાય, તો એક વર્ષ માટે શુભલાભ મળે છે—even અશુભ સ્થળે પણ તે લાભદાયક છે. આવા હરણનું દર્શન વર્ષભરનું ફળ આપે છે. પુષ્કરે આગળ કહે છે: જો અનેક કાગડા એક ચોક્કસ માર્ગે શહેરમાં પ્રવેશે અને તે માર્ગ અવરોધાય, તો શહેર પર કબજો થશે. જો કાગડો સેના પાસે આવી આરામથી બેસે અને બોલે—વિશેષ કરીને ડાબી બાજુ હોય, ડરાયેલો કે અસ્વસ્થ હોય—તો તે મહાન સંકટનું સૂચક છે. જો કાગડો છાયામાં, અંગો પર, વાહન, ચંપલ, છત્રી, વસ્ત્ર વગેરે પર ચાંચ મારીને બેસે, તો તે પૂજવામાં આવે ત્યારે મૃત્યુ, અને ઇચ્છિત કાર્ય માટે ઉપયોગી થાય ત્યારે શુભ ફળ આપે છે. યાત્રિક ઘરમાં ન હોય ત્યારે જો કાગડો દરવાજાની આસપાસ ચક્કર મારે, કે લાલ કે સળગેલી વસ્તુ ઘરમાં નાખે, તો આગનું સંકેત છે. જો લાલ વસ્તુ આગળ મૂકે, તો કેદનો સંકેત. પીળા, સોના કે ચાંદીના વસ્તુ લાવે તો લાભ, અને એ વસ્તુ લઈ જાય તો નુકસાન. જો ધન મળે તો લાભ, કાચું માંસ ઉલ્ટાવે તો જમીન મળે, માટી ફેંકે તો પ્રદેશ મળે, રત્ન આપે તો મહારાજ્ય મળે. યાત્રિક માટે શુભ કાગડો સુરક્ષા અને સફળતા લાવે છે, અશુભ કાગડો ભય અને નિષ્ફળતા લાવે છે. જો કાગડો આગળ બોલતો આવે, તો યાત્રામાં વિઘ્ન આવે છે. ડાબો કાગડો શુભ, જમણો નુકસાનકારક. ડાબો કાગડો યોગ્ય દિશામાં જાય તો શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ પણ યોગ્ય, અને ડાબો કાગડો વિપરીત દિશામાં જાય તો યાત્રા અટકે છે. જો કાગડો ઘરમાં ઇચ્છિત કાર્ય માટે આવે, તો તે કાર્ય પૂર્ણ થાય છે. એક પગે ઊભો રહી સૂર્ય તરફ મોઢું કરે તો ભય, ખાડામાં રહે તો મહાન દુર્ભાગ્ય. બરફ પર કાગડો અશુભ, પણ માટી સાથે હોય તો પ્રશંસનીય. ગંદકીથી ભરેલું મોઢું હોય તો સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે. બીજાં પક્ષીઓ માટે પણ આવા જ નિર્દેશો છે. કુતરા કેમ્પની ડાબી બાજુ ઊભા હોય તો બ્રાહ્મણો માટે વિનાશ. રાજમહેલ, શહેરના દરવાજા કે ઘરમાં ભૂંકે તો માલિક માટે મૃત્યુનું સૂચન. ડાબી બાજુ સૂંઘે તો સફળતા, જમણી બાજુ ભય, જમણા હાથ પર યાત્રાવિઘ્ન. યાત્રિક સામે આવે, તો યાત્રા અટકે છે. રસ્તો રોકે તો ચોરો આવે છે. મોઢામાં હાડકાં કે દોરી હોય તો નુકસાન, ચંપલ હોય તો શુભ, માંસ હોય તો પણ શુભ. અશુભ વસ્તુ કે વાળ હોય તો અશુભ. સામે મૂત્ર કરે તો ભય, મૂત્ર કરીને દૂર જાય તો શુભ, અને શુભ સ્થળ કે વૃક્ષ તરફ જાય તો પણ શુભ. જયાં જાય ત્યાં સફળતા મળે છે. સિયાળ અને બીજા પ્રાણી પણ આવાં જ છે. કારણ વિના રડશે તો માલિકને ભય. રાત્રે અજાણી રીતે રડે તો સંકટ કે મૃત્યુ. રાત્રે વાછરડો બોલે તો માલિક માટે શુભ. બળદ છોડાય તો રાજાને વિજય. ગાય નિર્ભય ખાય, દાનમાં મળે, કે પોતાની હોય તો શુભ; પણ વાછરડાથી વિમુખ થાય તો દુઃખદ. જમીન પર પગ મારશે, દુઃખી કે ડરી હોય તો ભય. અંગો ભીંજાય, વાળ ઊભા થાય, કે સિયાળની માટી લગાડે તો પણ શુભ. આવું જ ભેંસ અને બીજા પશુઓ માટે પણ છે. ઘોડા પર બીજો ચડે, પાણીમાં બેસે, કે જમીન પર લોટપોટ કરે તો અનિચ્છનીય. અચાનક પડી જાય કે ઉંઘે તો અશુભ. જો જવાર કે મીઠાઈ ન ખાય, કે અચાનક નકાર કરે, તો પણ અપ્રશંસનીય. મોઢામાં લોહી આવે કે કાંપે તો પણ અપ્રશંસનીય. પિજન કે શ્યામા સાથે એકલા રમે તો મૃત્યુનું સૂચન. આંખો પાણીથી ભરી જાય, કે જીભથી પગ ચાટી લે તો વિનાશ. ડાબા પગથી જમીન ખૂંરે, કે દિવસે ડાબી બાજુ સૂઈ જાય તો અશુભ. એક જ વાર મૂત્ર કરે કે મોઢું ઉંઘાળું લાગે તો ભય. ચડવા દે નહીં, કે વિપરીત દિશામાં ઘરમાં જાય તો યાત્રાવિઘ્ન. ડાબી બાજુ સ્પર્શે તો યાત્રાવિઘ્ન. ઘોડો હિંચકે કે પગ સ્પર્શે તો યુદ્ધમાં વિજય. હાથી ગામમાં મેળવે તો ગામનો વિનાશ. માદા હાથી પ્રસવે કે મદમાં હોય તો રાજાનો અંત. ચડવા ન દે, કે વિપરીત દિશામાં ઘરમાં જાય તો વિઘ્ન. હાથી મદ ગુમાવે તો રાજાનો મૃત્યુ. જમણા પગથી ડાબા પગને સ્પર્શે તો શુભ; જમણા દાંતને હાથથી સ્પર્શે તો પણ શુભ. બળદ, ઘોડો કે હાથી દુશ્મનના સૈન્યમાં જાય તો અશુભ. તૂટેલા વાદળમાંથી ભારે વરસાદ પડે તો સેના વિનાશ પામે છે. અશુભ ગ્રહ, નક્ષત્ર કે વિપરીત પવન હોય તો છત્રી પડવાથી ભય. જો લોકો આનંદિત હોય અને ગ્રહો શુભ હોય, તો વિજયનું લક્ષણ છે. જો યોદ્ધાઓ કાગડા કે માંસાહારી પ્રાણીઓથી પરાજિત થાય તો વર્તુળનો વિનાશ થાય છે. પૂર્વ, પશ્ચિમ અને ઈશાન દિશાઓ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. પુષ્કર કહે છે: હવે હું યાત્રા વિષયક બધું સમજાવું છું. જ્યારે સૂર્ય અસ્ત જાય, નીચો હોય, છુપાય કે દુશ્મન પ્રબળ હોય ત્યારે યાત્રા ન કરવી. ગ્રહો વિપરીત હોય, શુક્ર અશુભ હોય, બુધ પછડાટમાં હોય, કે દિશા-સંધિ પર ગ્રહ હોય ત્યારે યાત્રા ટાળવી. વૈધૃતિ, વ્યતીપાત, નાગ નક્ષત્રમાં કે ચતુષ્પદ અથવા કિંતુઘ્ન સંકેત આવે ત્યારે યાત્રા ન કરવી. દુઃખ, મૃત્યુ, વિરોધ, જન્મ, કે ગંડ તિથિ કે ખાલી તિથિ હોય ત્યારે યાત્રા ટાળવી. ઉત્તર અને પૂર્વ દિશાઓ એક માની છે, પશ્ચિમ અને દક્ષિણ પણ એક છે. પવન અને અગ્નિ દિશાથી ઉદ્ભવતા પરિઘ (અશુભ સમય) પાર ન કરવો. રવિવાર, સોમવાર અને મંગળવાર પણ અશુભ છે. મિત્રાદિ દિવસ કે ઇન્દ્ર અને જળના દિવસ પણ ટાળવા. બધા દ્વાર શુભ છે, પણ સૂર્યના વીસ, ચંદ્રના સોળ, મંગળના પંદર, બુધના ચૌદ, ગુરુના ત્રેળ, શુક્રના બાર, અને શનિના અગિયાર છાયાકાળ ગણાય છે. જન્મ સમયે, ઇન્દ્રધનુષ્યમાં કે સીધા મોઢા હોય ત્યારે યાત્રા ન કરવી. શુભ સંકેતની શરૂઆતમાં હરિના સ્મરણ સાથે યાત્રા કરવી. રાજાના રક્ષણ વિષયક અંતે સમજાવું છું. રાજ્યના સાત અંગ છે: સ્વામી, મંત્રી, કોટ, કોષ, દંડ, મિત્ર અને દેશ. આ સાત અંગોમાં આવતા વિઘ્નો દૂર કરવા અને સર્વ વર્તુળોમાં વૃદ્ધિ લાવવી જોઈએ. પહેલું વર્તુળ પોતાનું છે,પડોશી રાજા દુશ્મન છે, અને તેમના દુશ્મન પણ. જોડાયેલા મિત્રને મિત્ર કહે છે, પછી દુશ્મનનો મિત્ર, પછી મિત્રનો મિત્ર, ત્યારબાદ મિત્રના મિત્રનો દુશ્મન. પછી પીછેહઠ કરનાર અને પછી હાહાકાર કરનાર આવે છે. પછી 'હાહાકારનું સાર' કહેવાતા આવે છે. વિજય ઈચ્છનાર માટે, દુશ્મન સાથે જોડાયેલા કે મુક્ત થયેલા માટે આ લાગુ પડે છે. અહીં પણ નિશ્ચિતતા નથી; જે રોકી શકે કે લાભ આપી શકે તેને મધ્યસ્થ કહે છે. જે સર્વને રોકી કે લાભ આપી શકે તેને ઉદાસીન કહે છે અને તે પૃથ્વીનો પ્રભુ છે. કોઇ શાશ્વત દુશ્મન કે મિત્ર નથી; તમારું વર્તુળ બાર રાજાઓનું છે. ત્રણ પ્રકારના દુશ્મન: કુળજ, તત્કાલીન અને કૃત્રિમ. તેમાં પ્રથમ સૌથી દુરગમ છે. તત્કાલીન પણ કૃત્રિમ છે; પીછેહઠ કરનાર અને દુશ્મનના મિત્ર પણ દુશ્મન છે. પીછેહઠ કરનાર અને પોતાને પણ વિધિથી શાંત કરવો. મિત્ર દ્વારા દુશ્મનનો વિનાશ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. નજીકતા લીધે મિત્ર પણ દુશ્મન બને છે, તેથી વિજય ઈચ્છનારને યોગ્ય રીતે સંબંધ તોડવો જોઈએ. પોતાની શક્તિ વધે ત્યારે દુશ્મનથી ડરવું નહીં, જેથી પ્રજામાં ભય ન રહે અને વિશ્વાસ સ્થાપિત થાય. પુષ્કર કહે છે: મેં સંધિ, વિભેદ, દાન અને દંડ સમજાવ્યા છે; પોતાનાં દેશમાં દંડ સમજાવ્યો છે, હવે વિદેશી દેશમાં દંડ સમજાવું છું. દંડ બે પ્રકારના—પ્રગટ અને ગુપ્ત. જેમ કે લૂંટફાટ, ગામોનો વિનાશ, પાકનો વિનાશ, અગ્નિપ્રયોગ. પ્રગટ દંડમાં વિષ, અગ્નિ, વિવિધ ઉપાયથી હત્યા, પુણ્યશીલ અને જળનો અપવિત્રતા વગેરે આવે છે. દંડપદ્ધતિનું વર્ણન થયું, હવે અવગણના સાંભળો: જ્યારે રાજા યુદ્ધમાં વિચારે કે ‘મારે કોઇ વિઘ્ન નથી’—ત્યારે અવગણના થાય છે. આ રીતે મુનિ પુષ્કરે યાત્રા, સંકેતો, રાજ્યના અંગો અને દુશ્મનોના સ્વરૂપ તથા દંડની રીતો વિશે સર્વજ્ઞાની રીતે સમજાવ્યું.