અગ્નિપુરાણમ્

પુષ્કર ઋષિ રામને સંકેતો અને શાકુન વિજ્ઞાનના ગૂઢ તત્ત્વો સમજાવે છે. તેઓ કહે છે: જ્યારે ગ્રહ, નક્ષત્ર કે અન્ય કોઈ તેજસ્વી વસ્તુ ઉદયમાન થાય ત્યારે જો ક્રૂર સંકેત મળે, તો તે પ્રકાશમાન શાકુન ગણાય છે. જો ધૂમ્રવર્ણ સંકેત હોય અને તે સૂર્યના ગતિ પામવાના સમયે દેખાય, તો તેને પણ ઓળખવું જોઈએ. જ્યારે સંકેત હાજર હોય ત્યારે તે પ્રજ્વલિત કહેવાય છે; જ્યારે તે મુક્ત થાય ત્યારે તેને અગ્નિસમાન ગણાય છે. આ ત્રણ તેજસ્વી શાકુન કહેવાય છે અને એ સિવાયના પાંચ શાંત સ્વરૂપના છે. જો કોઈ દિશામાં તેજસ્વી શાકુન દેખાય, તો તેને દિશા-શાકુન કહે છે. ગામ, જંગલ કે નિર્વન્ય સ્થળે અથવા નિંદિત વૃક્ષ પર આવો શાકુન દેખાય, તો તેને ઘરગથ્થુ શાકુન માનવો. અશુભ સ્થળે જો તેજસ્વી સંકેત મળે, તો તેને સ્થાન-પ્રકાશ શાકુન કહેવાય છે. જ્યારે પોતાના વર્ગ માટે અયોગ્ય કર્મ થાય ત્યારે તે કર્મ-પ્રકાશ શાકુન કહેવાય છે. ભયાનક કે અસંગત રડવાની ધ્વનિ હોય, તો ધ્વનિ-પ્રકાશ શાકુન કહેવાય છે. માત્ર માંસાહારી પ્રાણી જોવાય, તો પ્રજાતિ-પ્રકાશ શાકુન કહેવાય છે. પ્રકાશમાન શાકુનથી શાંત શાકુનનું વિવેકપૂર્વક નિર્ધારણ થાય છે. મિશ્ર શાકુનથી મિશ્ર ફળનું નિર્માણ થાય છે—તે શુભ કે અશુભ, બંને હોઈ શકે છે. કેટલાક પ્રાણીઓ ગામમાં વસે છે: ગાય, ઘોડા, ઊંટ, ગધેડા, કૂતરા, શ્યામા પક્ષી, ઘરના ગીધ, ચકલી, બગલા, કાચબા વગેરે. બિલાડી અને કૂકડી ઘરેલુ છે પણ ક્યારેક જંગલમાં પણ જાય છે—એની ઓળખ એના સ્વરૂપના ભેદથી થાય છે. ગાયના કાન જેવા, મોર, ચક્રપક્ષી, ગધેડા, તોતા, કાગડા, કુલાહા, કુકુભા, શ્યેન, ફેરુકા, અંજના અને વાંદરો—આ બધા દિવસમાં ફરતા પ્રાણી છે. ખંજરિતા, દાત્યુહ, જંગલી સૂર, જીવકુક્કુટ, ભારદ્વાજ, સારંગ—આ પણ દિવસના છે. વાગુર્ય, ઘુવડ, શરભ, બગલા, સસલ, કાચબા, વાળાવાળા અને લાલ રંગના—આ રાત્રિના છે. હંસ, હરણ, બિલાડી, નકુલ, રીંછ, સાપ, વાઘ, સિંહ, ઊંટ, ગામના સૂર અને મનુષ્ય—આ બધાને પણ યાદ રાખો. કેટલાક પ્રાણી દિવસ-રાત્રિ બંનેમાં ફરતા હોય છે: શિકારી કૂતરા, વાછરડા, શિયાળ, વાઘ, કોકિલા, બગલા, ઘોડા, કૌપીનવાળા, ગીધ. યાત્રા સમયે જે પ્રાણી ટોળકીઓમાં આગળ ચાલે છે, તેમને નેતા કહેવાય છે; જે પીઠે ભાર વહેંચે છે, તેઓ પાછળથી મૃત્યુ લાવે છે. કાગડો જો ઘરેથી આવી આગળ ઊભો રહી બોલે, તો તે રાજાનું અપમાન કે ભોજન સમયે ઝઘડો સૂચવે છે—વિશેષ કરીને જો તે ડાબી બાજુ હોય. વાહન પર કાગડાનું દર્શન બંને બાજુએ શુભ ગણાય છે. મોરનું કૂકવું અસંગત હોય, તો ચોરો દ્વારા ચોરીનું સંકેત આપે છે. રામ, જો યાત્રા સમયે હરણ, રીંછ, સૂર, શિયાળ, વાઘ, સિંહ, બિલાડી કે ગધેડો આગળ આવે, તો તે મૃત્યુનું સૂચન કરે છે. પ્રતિલોમ પક્ષી, કર્કશ અવાજવાળો ખરા, ડાબી બાજુનો કાપિંજલ, અને જમણી બાજુનો શ્રેષ્ઠ પક્ષી—આ બધાનું પણ વર્ણન છે. ટિટિરી પક્ષીનું ફળ નિંદિત છે, પાછળથી જોવાય તો પ્રશંસનીય નથી; પણ એના, વરાહ અને પૃષત ડાબી પછી જમણી બાજુથી આવે તો શુભ ગણાય છે. પક્ષીઓ જમણી પછી ડાબી બાજુથી આવે તો ઇચ્છિત ફળ આપે છે; શ્યામા, નાચ્છૂ, શૂહ, પિંગલા અને ઘરગિધ—આ બધાનું દર્શન શુભ છે. સ્ત્રીશક્તિના નામ ધરાવતાં, ભાસ, કારૂષ, કપિશ્રી, કર્ણચ્છિત વગેરે પણ આવાં છે. કપિશ્રી, કર્ણ, પિપ્યિકા, રુરુ, એના—જમણી બાજુથી આવે તો શુભ; વાછરડા, સાપ, સસલ, સૂર, ગિધ—આ પણ શુભ છે. વાંદરો કે રીંછ સામે આવે તો તેનું દર્શન ઇચ્છનીય નથી; પણ રોજ મળતો પક્ષી યાત્રા માટે લાભદાયક છે. એ વ્યક્તિ માટે એ જ દિવસે ફળ નિર્ધારિત થાય છે. જો પક્ષી ઉલ્લાસિત, ભોજન શોધતું, યુવાન કે દુશ્મન સાથે જોડાયેલું હોય, તો પણ એનું પરિણામ એ પ્રમાણે જ ગણાય છે. પક્ષી સીમામાં આવી અંદર રહી જાય તો તે નિષ્ફળ છે; પણ જો તે એક, બે, ત્રણ કે ચાર વાર બોલે તો શુભ અને ફળદાયક છે. પાંચ કે છ વાર બોલે તો નિષ્ફળ; સાત વાર બોલે તો ફરીથી ફળદાયક, પણ વધુ હોય તો ફરી નિષ્ફળ છે. આ રીતે કેટલાક પક્ષીઓ લોકમાં રોમાંચ અને વાહન માટે ભય પેદા કરે છે—જ્વાલાનલા અથવા સૂર્યમુખી નામની પક્ષી ભય વધારતી કહેવાય છે. હરણનું પ્રથમ દર્શન શુભસ્થળ પર થાય તો વર્ષભર શુભ ફળ મળે છે—even અશુભસ્થળ પર પણ એ લાભદાયક છે. જે વ્યક્તિ પહેલા દિવસે આવું હરણ જુએ, તેને એ વર્ષનું ફળ પોતાના અનુરૂપ મળે છે. પુષ્કર કહે છે: જો ઘણા કાગડા એક ચોક્કસ રસ્તે શહેરમાં પ્રવેશે અને એ રસ્તો બંધ થાય, તો શહેર પર વિજય મળે છે. કાગડો સૈન્યમાં આવી આરામથી બેસી બોલે—ડાબી બાજુ હોય, ડરેલો કે ઉશ્કેરાયેલો હોય—તો મોટું સંકટ આવે છે. જો કાગડો છાંયાઓ, અંગો, વાહન, જૂતાં, છત્રી, વસ્ત્ર વગેરે પર ચાંચ મારતો હોય, તો પૂજન માટે હોય તો મૃત્યુ, પણ ઇચ્છિત કાર્ય માટે હોય તો શુભતા આપે છે. જો કોઈના ગેરહાજરીમાં કાગડો દરવાજા પાસે ફરતો હોય, કે લાલ કે સળગેલી વસ્તુ ઘરમાં ફેંકે, તો તે અગ્નિનું સંકેત છે. લાલ વસ્તુ આગળ મૂકે તો બંધન સૂચવે છે; પીળી, સોનાની કે ચાંદીની વસ્તુ લાવે તો લાભ; લઈ જાય તો નુકસાન. આગળ ધન મળે તો લાભ; કાચું માંસ ઉગલે તો જમીન મળે; કાદવ ફેંકે તો પ્રદેશ મળે; રત્ન આપે તો મહારાજ્ય મળે. યાત્રિક માટે અનુકૂળ કાગડો સુરક્ષા અને સફળતા આપે છે; પ્રતિકૂળ હોય તો ભય અને નિષ્ફળતા. કાગડો સામે આવી બોલે તો યાત્રામાં વિઘ્ન આવે છે. ડાબો કાગડો શુભ, જમણો નુકસાન લાવે છે. યોગ્ય દિશામાં જતો ડાબો શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ જમણો છે; વિપરીત દિશામાં જતો ડાબો યાત્રા અટકાવે છે. ઈચ્છિત કાર્ય માટે કાગડો ઘરમાં આવે તો કાર્ય સિદ્ધ થાય છે. એક પગે ઊભો રહી સૂર્ય તરફ મોઢું કરે તો ભય; ખાડામાં રહી જાય તો અતિઅશુભ છે. બરફ પર કાગડો અશુભ, પણ કાદવવાળો પ્રશંસનીય છે. ગંદગીથી ભરેલો મોઢો ઈચ્છિત ફળ આપે છે. અન્ય પક્ષીઓ પણ કાગડાની જેમ જ સમજવા. કૂતરા શિબિરની ડાબી બાજુ ઊભા હોય તો બ્રાહ્મણોના વિનાશનું સૂચન કરે છે. રાજસ્થાન, શહેરના દ્વાર કે ઘરમાં ભુંકે તો માલિકનું મૃત્યુ સૂચવે છે. ડાબી બાજુ સૂંઘે તો સફળતા, જમણી બાજુ ભય, જમણા હાથને સૂંઘે તો યાત્રા વિઘ્ન. યાત્રિક સામે ઊભો રહે તો વિઘ્ન. માર્ગ રોકે તો ચોરો. મોઢામાં હાડકાં કે દોરી હોય તો નુકસાન; જૂતાં હોય તો શુભ; માંસ હોય તો પણ શુભ; અશુભ વસ્તુ કે વાળ હોય તો અશુભ. સામે મૂત્ર વિસર્જન કરે તો ભય; મૂત્ર વિસર્જન કરીને દૂર જાય તો શુભ; સારી જગ્યાએ કે વૃક્ષ પાસે જાય તો પણ શુભ. શુભ વસ્તુ પાસે જાય તો સફળતા. શિયાળ વગેરે પણ કૂતરાની જેમ જ જાણવા. કારણ વિના રડ્યા કરે તો માલિકને ભય; રાત્રે અજાણી રીતે રડે તો સંકટ કે મૃત્યુ. બળદ રાત્રે દહાડે તો માલિક માટે શુભ. બળદ છોડાય તો રાજાને વિજય. ગાય નિર્ભયતાથી ચારે, આપવામાં આવે, કે પોતાની હોય તો શુભ; વાછરડાંથી વિમુખ થાય તો ગર્ભપાત. જમીન પર પગથી માર મારવી, ઉદાસ કે ડરી જાય તો ભય. શરીર ભીનું, વાળ ઊભા, કે શિયાળના કાદવથી મલિન્મય હોય તો શુભ. આ બધું મહિષી વગેરે માટે પણ લાગુ પડે છે. ઘોડો પર બીજું ચડે, પાણીમાં બેસે, જમીન પર લોણે તો ઇચ્છનીય નથી. અચાનક પડી જાય, કારણ વિના ઊંઘે, જવાર-મીઠાઈ ન ખાય, કે મોઢામાં લોહી આવે, કાંપે—આ બધું અશુભ. પિજન કે માયના સાથે એકલો રમે તો મૃત્યુ. આંખો ભીની, પગ ચાટી લે તો વિનાશ. ડાબા પગથી જમીન ખૂરે, દિવસે ડાબી બાજુ સૂએ તો અશુભ. એકવાર મૂત્ર વિસર્જન કરે, કે મોઢું ઉંઘાળું હોય તો ભય. ચઢવા ન દે, કે વિપરીત દિશામાં ઘરમાં જાય તો યાત્રા વિઘ્ન. ડાબા ભાગને સ્પર્શે તો યાત્રા વિઘ્ન. હિંચકે, પગને સ્પર્શે તો યુદ્ધમાં વિજય. હાથી ગામમાં સંભોગ કરે તો ગામનું વિનાશ. સ્ત્રી હાથી પ્રસવે કે મદમાં હોય તો રાજાનું અંત. ચઢવા ન દે, કે વિપરીત દિશામાં ઘરમાં જાય તો વિઘ્ન. મદ છૂટે તો રાજાનું મૃત્યુ. જમણા પગથી ડાબા પગને સ્પર્શે તો શુભ; જમણી દાંતને હાથે સ્પર્શે તો પણ શુભ. બળદ, ઘોડો કે હાથી દુશ્મનના સૈન્યમાં જાય તો અશુભ. સૈન્ય પર ભારી વરસાદ પડે, ગ્રહો વિપરીત હોય, કે પવન વિપરીત હોય, તો છત્રી પડી જાય તો ભય. લોકો પ્રસન્ન હોય, ગ્રહો અનુકૂળ હોય તો વિજય. યુદ્ધમાં કાગડા કે માંસાહારી પ્રાણી સૈન્યને ઘેરી લે તો વિનાશ. પૂર્વ, પશ્ચિમ અને ઈશાન દિશા શુભ છે. પુષ્કર કહે છે: રામ, હવે યાત્રા સંબંધિત રાજધર્મ મુજબના નિયમો કહું છું. જ્યારે સૂર્ય અસ્ત જાય, નીચા સ્થાને હોય, ઢંકાય, કે દુશ્મન પ્રબળ હોય ત્યારે યાત્રા ન કરવી. ગ્રહો વિપરીત કે પીડિત હોય, શુક્ર અશુભ હોય, બુધ વિપરીત હોય, કે દિશાઓના સંધિ પર ગ્રહ હોય ત્યારે યાત્રા ટાળવી. વૈધૃતિ નક્ષત્ર, વ્યતીપાત, નાગ નક્ષત્ર, ચતુષ્પાદ કે કિંતુઘ્ન શાકુન હોય ત્યારે યાત્રા ન કરવી. દુર્ભાગ્ય, મૃત્યુ, વિરોધ, જન્મ, કે ગંડ તિથિ કે શૂન્ય તિથિ હોય ત્યારે પણ યાત્રા ટાળવી. ઉત્તર અને પૂર્વ દિશા એકરૂપ ગણાય છે; પશ્ચિમ અને દક્ષિણ પણ એકરૂપ. પવન અને અગ્નિ દિશાથી ઉદભવેલા પરિઘ (અશુભ સમય) પાર ન કરવો; રવિ, ચંદ્ર અને મંગળના દિવસો પણ અશુભ છે. મૈત્રાદિ દિવસો, ઇન્દ્ર અને જળના દિવસો પણ ટાળવા. બધા દ્વાર શુભ છે; પણ છાયા સમયનું જ્ઞાન રાખવું: સૂર્ય માટે વીસ, ચંદ્ર માટે સોળ, મંગળ માટે પંદર, બુધ માટે ચૌદ, ગુરુ માટે તેર, શુક્ર માટે બાર છાયા સમય માનવામાં આવે છે. આ રીતે પુષ્કર ઋષિ રામને સંકેતો, શાકુન અને યાત્રા સંબંધિત શુભ-અશુભ સૂચનાઓની વિધાનપર્વક સમજ આપે છે.