અગ્નિપુરાણમ્

પુષ્કર કહે છે: રાજાને સૌપ્રથમ બહારના શત્રુઓ પર વિજય મેળવવો જોઈએ, પછી આંતરિક દુશ્મનોને જીતવા, અને ત્રણ પ્રકારના વિરોધીઓને પણ હરાવા જોઈએ. પરંતુ વડીલો, સગા અને કૃત્રિમ સંબંધીઓનું માન પહેલાં જેવું જ રાખવું જરૂરી છે. પિતા કે પિતામહના મિત્ર, સાથી, સરહદી વડા અથવા તો શત્રુ અને બનાવટના મિત્ર—આ ત્રણ પ્રકારના મિત્ર ગણાય છે, હે મહાનુભાવ. રાજા, તેના મંત્રીઓ, દેશ, કિલ્લો, ખજાનો, સેના અને મિત્ર—આ સાત રાજ્યના અંગો છે, હે ધર્મજ્ઞ. એમાં રાજા મૂળ છે, તેને ખાસ સુરક્ષિત રાખવો જોઈએ, કારણ કે આખું રાજ્ય રાજા પર આધાર રાખે છે. રાજ્યના અંગો સાથે દગો કરનારને યોગ્ય સમયે, કઠોર કે સૌમ્ય રીતે, દંડ આપવો જોઈએ. રાજાએ બંને લોકમાં પોતાના સેવકો દ્વારા ઉપહાસ ન થાય એ માટે સાવધાન રહેવું જોઈએ; કારણ કે અહીં સેવકોએ રાજાને હલકું માન્યું તો તેની પ્રસન્નતા અને પ્રતિષ્ઠા બંને નષ્ટ થાય છે. પ્રજાની પ્રીતિ માટે રાજાએ દાન કરવાની આદત વિકસાવવી જોઈએ; મીઠા સ્મિત સાથે વાત કરવી અને પ્રજાને આનંદિત કરવા માટે કાર્ય કરવું જોઈએ. જે રાજા કાર્યમાં ધીમા હોય છે, તેની કામગીરી નિશ્ચિતપણે બગડે છે; કામુકતા, અહંકાર, દુશ્મનાવટ અને દુષ્કર્મથી તેની સફળતા નાશ પામે છે. જ્યારે કઠણ વાત કહેવી પડે, ત્યારે ધીરજ રાખવી પ્રશંસનીય છે; રાજાએ પોતાની યોજનાઓ ગુપ્ત રાખવી જોઈએ, કેમ કે ગુપ્ત યોજના ધરાવતો રાજા ક્યારેય વિનાશ પામતો નથી. આપણા દેખાવ, હાવભાવ, ચાલચાલન, કૃત્ય અને વાણીથી—અને આંખો તથા ચહેરાના ફેરફારથી—અંતરમાં શું છુપાયું છે એ સમજાઈ શકે છે. છતાં, કોઈ પણ સંકલ્પ એકલાએ ન કરવો જોઈએ, અને રાજાએ ઘણાં લોકો સાથે ચર્ચા પણ ટાળવી જોઈએ. રાજા ઇચ્છે તો ઘણાં લોકો સાથે સલાહ લઈ શકે છે, પણ દરેક સલાહને અલગથી વિચારવી જોઈએ; મંત્રીઓમાં પણ, એક મંત્રી બીજાને સલાહ ન જણાવે. માનવોમાં ક્યાંક કોઈક પર વિશ્વાસ રાખવો પડે છે, પણ અંતિમ નિર્ણય તો વિદ્વાન વ્યક્તિએ જ કરવો જોઈએ. અનુશાસન વિનાથી રાજાનું નાશ થાય છે, પણ અનુશાસનથી રાજા રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે; ત્રણેય વેદથી ત્રિવિધ જ્ઞાન અને દંડની શાશ્વત વિદ્યા શીખવી જોઈએ. સાથે જ, તપાસની વિદ્યા, ધનની સમજ અને જીવનનિર્વાહના ઉપાયો જગતમાંથી શીખવા જોઈએ; જે ઇન્દ્રિયજિત છે, તે પ્રજાને નિયંત્રિત કરી શકે છે. બધા દેવતાઓ અને દ્વિજોને સન્માન આપવું જોઈએ અને તેમને દાન આપવું જોઈએ; દ્વિજોને અપાયેલું દાન અક્ષય ધન છે, જે કદી નાશ પામતું નથી. યુદ્ધમાં પીછેહઠ ન કરવી, પ્રજાની રક્ષા કરવી અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું—આ રાજાના સર્વોચ્ચ ધર્મ છે. એ જ રીતે, ગરીબ, નિરાધાર, વૃદ્ધ અને વિધવા સ્ત્રીઓની ભલાઈ અને જીવનનિર્વાહનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. રાજાએ વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા જાળવવી અને તપસ્વીઓનું સન્માન કરવું જોઈએ; દરેક પર વિશ્વાસ ન કરવો, પણ તપસ્વીઓ પર વિશ્વાસ રાખી શકાય છે. વિશ્વાસ પણ ઉચ્ચ તત્ત્વમાં આધારિત કારણસર જ જાળવવો; બાબતો ક્રૌંચપક્ષીની જેમ વિચારવી અને સિંહની જેમ ધૈર્યથી કાર્ય કરવું. વરુફની જેમ પકડવું, સસલીની જેમ પીછેહઠ કરવી અને વરાહની જેમ દૃઢતાથી પ્રહાર કરવો, હે રાજન. મોરની જેમ દેખાવમાં કુશળ, કૂતરાની જેમ ભક્તિમાં અડગ અને કોયલની જેમ મધુર વાણીવાળો હોવો જોઈએ, હે રાજા. કાગડાની જેમ સાવધાન રહેવું, અજાણ્યા સ્થળે નિવાસ કરવો અને અજમાયેલું જ ખોરાક કે શય્યા પસંદ કરવી. અજાણી સ્ત્રી પાસે ન જવું, અજાણ્યા નાવમાં ન ચઢવું; ઉદ્દત રાજા પોતાનું રાજ્ય અને જીવન બંને ગુમાવે છે. જેમ વાછરડું મોટા થઈને કામ માટે યોગ્ય બને છે, તેમ, હે મહાનુભાવ, સારી રીતે સંભાળેલું રાજ્ય કાર્યક્ષમ બને છે. દરેક કાર્ય ભાગ્ય અને પુરુષાર્થ બંને પર આધાર રાખે છે; તેમા ભાગ્યનું મનન કરવું, પણ કાર્ય તો પુરુષાર્થથી જ થાય છે. પુષ્કર કહે છે: જેને ભાગ્ય કહે છે, તે તો પૂર્વશરીરમાં કરેલા કર્મ છે; તેથી વિદ્વાનો કહે છે કે પુરુષાર્થ જ સર્વોચ્ચ છે. અનુકૂળ ભાગ્ય ન હોય, ત્યારે પણ પુરુષાર્થથી વિજય મળે છે; અને પૂર્વકૃત પુણ્યથી ક્યારેક પ્રયાસ વિના પણ સફળતા મળે છે. પુરુષાર્થ ત્યારે જ ફળ આપે છે, જ્યારે ભાગ્યની સંપત્તિ જોડાય છે, હે ભારગવ; બંને, ભાગ્ય અને પુરુષાર્થ, માણસને પરિણામ આપે છે. જેમ વરસાદ અને યોગ્ય સમયે પાકથી ફળ મળે છે, તેમ, કર્તવ્ય પ્રમાણે કાર્ય કરવું જોઈએ, આળસ ન રાખવી કે માત્ર ભાગ્ય પર આધાર રાખવો નહિ. બધાં કાર્ય ઉપાયોથી સફળ થાય છે—સામ, દાન, ભેદ અને દંડ—આ ચાર મુખ્ય ઉપાય છે. સાંભળો: ઉપાય તો સાત છે—સામ, દાન, ભેદ, દંડ, માયા, ઉદાસીનતા અને છલ; જેમાં સામ બે પ્રકારનું છે: સત્ય અને અવિરત. અસત્ય સામ માત્ર દુરાચારીઓને ઠપકો આપવા માટે જ વપરાય છે; પણ ઉત્તમ કુળના, સદ્ગુણવાળા, ધર્મનિષ્ઠ અને સંયમી લોકો—even દાનવો પણ—સત્ય સામથી જીતાઈ જાય છે; આવા ઉપાયનો લાભ વર્ણવાયો છે. પોતાના લોકોમાં જે ભય હોય તે જ બતાવી આશા જગાવવી; એ જ રીતે પરકીઓને ફાંટવી, પણ કુટુંબમાં ફૂટ પાડનારા પાસેથી સાવધાન રહેવું. આંતરિક વર્તુળને શાંત કરીને, શત્રુ પર વિજય મેળવવો. ઉત્તમ ઉપાય દાન છે; દાનથી બંને લોકમાં આનંદ મળે છે. દાનથી કોઈને પણ વશ કરી શકાય છે. માત્ર દાન કરનાર જ સંયુક્ત દુશ્મનોને તોડી શકે છે; ત્રણ ઉપાયથી ન બને, તે દંડ અને કાર્યથી સિદ્ધ થાય છે. બધું દંડ પર આધાર રાખે છે; દંડનું દુરુપયોગ બધું નાશ કરી શકે છે. નિર્દોષને દંડ આપનાર કે દોષીને દંડ ન આપનાર રાજાનો નાશ થાય છે. દેવ, દાનવ, સર્પ, માનવ, સિદ્ધ, ભૂત, પક્ષી—બધા તેમની મર્યાદા લંગઘી જાય, જો દંડ ન હોય. કારણ કે, જે અવિરતને રોકે છે અને અદંડનીયને પણ દંડ આપે છે, અને સંયમ તથા દંડથી, વિદ્વાનો તેને ‘દંડ’ કહે છે. આ રીતે રાજાએ આ ઉપાયોને અનુસરીને રાજ્યનું પાલન કરવું જોઈએ, પોતાની પ્રજા અને ધર્મની રક્ષા કરવી, અને સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ બનવું જોઈએ.