અગ્નિપુરાણમ્

પુષ્કર કહે છે: રાજા માટે યોગ્ય વ્યવહાર અને રાજ્યની પ્રજાનું કલ્યાણ કેવી રીતે કરવું એ બાબતમાં અનેક વિધિ-નિયમો જણાવવામાં આવ્યા છે. સૌપ્રથમ, મોઢું સુગંધિત રાખવા માટે સમાન પ્રમાણમાં દાલચિની અને પથ્યા લો, તેમાં તેમના અર્ધા પ્રમાણમાં શશિભાગ (મિશ્રણ) ઉમેરો, અને બીડી પાન જેટલું મિશ્રણ બનાવી લો—આ મોઢું સુગંધિત અને આનંદદાયક બનાવે છે. આ રીતે, રાજાએ સદાય સ્ત્રીઓની રક્ષા કરવી જોઈએ અને તેમને પુર્ણપણે વિશ્વાસવું નહીં, ખાસ કરીને તેમના પુત્રો અને માતાઓના મામલે. પુષ્કર કહે છે કે રાજાએ યુવરાજની પણ સુરક્ષા કરવી જોઈએ અને તેને ધર્મ, અર્થ અને કામ શાસ્ત્રોમાં તથા ધનુર્વેદમાં શિક્ષિત કરવો જોઈએ. યુવરાજને સાચા અને વિશ્વાસપાત્ર ગુરૂઓ પાસેથી જ કળાઓ શીખવી જોઈએ, નકલી કે ચાટુકાર શિક્ષકો પાસેથી નહીં. શરીરનું રક્ષણ કરવાનો બહાનો આપી યોગ્ય રક્ષકોની નિમણૂક કરવી જોઈએ. રાજાએ યુવરાજને ક્રોધી, લોભી કે અહંકારી લોકોથી દૂર રાખવો જોઈએ; પરંતુ જો કોઈ ગુણવાન છે પણ કાબૂમાં રહેતો નથી, તો તેને સુખ-સગવડથી બાંધવો જોઈએ. અનુશાસિત યુવરાજને રાજકાર્યમાં તમામ પદો પર નિયુક્ત કરવો જોઈએ. રાજાએ પોતે શિકાર, દારૂપાન, જુગાર તથા રાજ્યને નાશ પામાડે તેવા કાર્યો ટાળવા જોઈએ. દિવસે ઊંઘવું, નિષ્ફળ ફરવું, કઠોર ભાષા બોલવી, દુષ્પ્રયોગ કરવો, નિર્દય દંડ આપવો અને સંપત્તિનો દુરુપયોગ કરવો—આ બધું ટાળવું જોઈએ. કિલ્લા તોડવી, મજબૂત કિલ્લાઓની અવગણના કરવી, સંપત્તિનો ગેરવાપર અને અવ્યવસ્થા—આ બધું સમૃદ્ધિનો વિનાશ કરે છે. અયોગ્ય સમયે, અયોગ્ય સ્થાન પર, અયોગ્ય વ્યક્તિને કે સ્વાર્થ માટે દાન આપવું પાપનું કાર્ય ગણાય છે, અને એથી અધર્મ વધે છે. રાજાએ કામના, ક્રોધ, મદ, અહંકાર, લોભ અને દંભનો ત્યાગ કરવો જોઈએ; પછી પોતાના સેવકો પર વિજય મેળવી, પ્રજામાં અને ગામોમાં પણ વિજય મેળવવો જોઈએ. પ્રથમ બહારના દુશ્મનોને, પછી અંદરના દુશ્મનોને, અને ત્રણ પ્રકારના શત્રુઓને જીતવા જોઈએ; વડીલ, સગા-વહાલા અને કૃત્રિમ સંબંધીઓનું માન અગાઉ જેવું હતું તેમ જ રાખવું જોઈએ. પિતાના મિત્ર, દાદાના મિત્ર, સંગાથ, સરહદી વડા કે દુશ્મન અને કૃત્રિમ મિત્ર—આ ત્રણ પ્રકારના મિત્ર ગણાય છે. રાજા, તેના મંત્રી, દેશ, કિલ્લો, ખજાનો, સેના અને મૈત્રી—આ સાત અંગો રાજ્યના મુખ્ય અંગો છે. રાજા મૂળ છે અને તેની ખાસ રક્ષા કરવી જોઈએ; રાજ્યનું સર્વસ્વ રાજા પર આધારિત છે. રાજ્યના અંગોમાંથી કોઈ દગો કરે તો યોગ્ય સમયે તેને દંડ આપવો, ક્યારેક કઠોરતા અને ક્યારેક સૌમ્યતા અપનાવવી. રાજાએ પોતાના સેવકો દ્વારા બંને લોકમાં (આ અને પરલોકમાં) પોતાનું અપમાન ન થાય એનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ, કારણ કે સેવકોના ઉપહાસથી રાજાની પ્રસન્નતા અને સુખ દૂષિત થાય છે. પ્રજાને જીતવા માટે રાજાએ દાન આપવાની આદત વિકસાવવી જોઈએ, હંમેશા મૃદુ હાસ્યથી વાત કરવી અને પ્રજાને આનંદિત કરવું. જે રાજા કાર્યમાં ધીમો હોય છે, તેનું કાર્ય નિષ્ફળ જાય છે; કામ, અહંકાર, દંભ, દુશ્મનાવટ અને પાપથી કાર્ય બગડે છે. જ્યારે અપ્રિય વાત કહેવાની હોય ત્યારે ધીરજ રાખવી ઉત્તમ છે; રાજાએ પોતાની યોજના ગુપ્ત રાખવી જોઈએ, કારણ કે ગુપ્ત યોજના ધરાવતો રાજા કદી વિપત્તિમાં પડતો નથી. મુખ્ય વ્યક્તિના હાવભાવ, ચાલ-ચાલન, ક્રિયા, વાણી તથા આંખ અને ચહેરાના ફેરફારથી અંદરના રહસ્યો જાણી શકાય છે; પણ રાજાએ ક્યારેય એકલાં વિચાર કરવા ન જોઈએ, કે બહુજને સાથે ચર્ચા ન કરવી. જો ઇચ્છા હોય તો ઘણા લોકો સાથે ચર્ચા કરી શકે, પણ દરેકની સલાહ અલગ-અલગ વિચારવી. મંત્રીઓમાં પણ એક મંત્રીએ બીજાને સલાહ ન જણાવવી. માણસોમાં ક્યાંક કોઈક પર વિશ્વાસ રાખી શકાય છે, પણ અંતિમ નિર્ણય એક જ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ લેવું જોઈએ. રાજા અનુશાસન વિના નષ્ટ થાય છે, અને અનુશાસનથી રાજ્ય મેળવે છે; ત્રણેય વેદમાંથી ત્રિવિધ જ્ઞાન અને દંડની શાશ્વત વિદ્યા શીખવી જોઈએ. રાજાએ તપાસશાસ્ત્ર, સંપત્તિ વિદ્યા અને જીવન-નિર્વાહની રીતો લોકમાંથી શીખવી જોઈએ, અને જે ઇન્દ્રિયજિત છે એ જ પ્રજાને કાબૂમાં રાખી શકે છે. બધા દેવો અને દ્વિજાતિઓનું સન્માન કરવું, તેમને દાન આપવું; દ્વિજાતિઓને આપેલું દાન અમર ખજાનો છે, જે કદી નાશ પામતું નથી. યુદ્ધમાં પીઠ ન ફેરવી, પ્રજાની રક્ષા કરવી અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું—આ રાજા માટે શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે. ગરીબ, નિરાધાર, વૃદ્ધ અને વિધવા સ્ત્રીઓની પણ જાળવણી કરવી જોઈએ. રાજાએ varnashrama (વર્ણ અને આશ્રમ) વ્યવસ્થાનો પાલન કરવો, તપસ્વીઓનું સન્માન કરવું; દરેક પર વિશ્વાસ ન કરવો, પરંતુ તપસ્વીઓ પર વિશ્વાસ કરી શકાય છે. સાચા કારણથી જ વિશ્વાસ પ્રગટ કરવો, cranes જેવી વિચારશક્તિ અને સિંહ જેવી હિંમતથી કાર્ય કરવું. ભેંસ જેવી ઝડપથી પકડી લેવું, સસળી જેવી પાછળ હટવું, અને વરાહ જેવી દ્રઢતાથી પ્રહાર કરવો. મોર જેવી સુંદરતા, કૂતરા જેવી નિષ્ઠા અને કોકિલા જેવી મીઠી વાણી રાખવી. કાગડા જેવી ચતુરાઈથી હંમેશા સતર્ક રહેવું, અજ્ઞાત સ્થળે નિવાસ કરવો, અને અજમાયા ખોરાક કે શય્યા કદી ન સ્વીકારવી. અપરિચિત સ્ત્રી પાસે ન જવું, અજાણી નૌકામાં ન ચઢવું—કારણ કે અવિવેકી રાજા પોતાનું રાજ્ય અને જીવન બંને ગુમાવે છે. જેમ વાછરડો મોટો થાય ત્યારે કામ માટે યોગ્ય બને છે, તેમ યોગ્ય રીતે પોષિત રાજ્ય કાર્યક્ષમ બને છે. દરેક કાર્યમાં દૈવ અને પુરુષાર્થ બંનેનો ભાગ હોય છે; દૈવનું ધ્યાન રાખવું, પણ કાર્ય પુરુષાર્થથી જ થાય છે. પુષ્કર કહે છે: દૈવ એટલે પૂર્વ જન્મનું કરમ છે; તેથી વિદ્વાનો પુરુષાર્થને સર્વોપરી માને છે. અપશુકન દૈવ પણ પુરુષાર્થથી જીતાય છે; અને પૂર્વકૃત પુણ્યથી વિના પ્રયત્ન પણ સફળતા મળે છે. પુરુષાર્થ અને દૈવ બંને સાથે આવે ત્યારે ફળ મળે છે. જેમ વરસાદ અને યોગ્ય સમયે વાવેતરથી પાક થાય છે, તેમ કૃતવ્ય કરવું જોઈએ—ન તો આળસુ બનવું જોઈએ, ન તો માત્ર દૈવ પર આધાર રાખવું. દરેક કાર્ય સમ, દાન, ભેદ અને દંડ—આ ચાર ઉપાયો વડે જ સફળ થાય છે.