અગ્નિપુરાણમ્

એક સમયે રાજધર્મ અને જીવનની કલાઓ વિશે વિશેષ જ્ઞાન આપવામાં આવતું હતું. સૌપ્રથમ, ન્હાવાની રીતો અને સુગંધિત દ્રવ્યોની મહત્તા વર્ણવાઈ હતી. જો પાણીમાં નિલોતપલ જેવી સુગંધિત વસ્તુઓ, અર્ધ માત્રામાં વલેરિયન અને કસ્તૂરી, તથા તેલ સાથે મિશ્રિત કરીને કેસર ઉમેરવામાં આવે, તો એ સુગંધિત બની જાય છે. ત્યારબાદ, અર્ધ માત્રા તગરા સાથે જોડવામાં આવે, તો એમાં ચમેલીની મીઠી સુગંધ આવે છે; વકુલા ફૂલો ઉમેરવાથી પણ એમાં મનોહર સુવાસ આવે છે. મદર, તગરા, કોલા, દાલચીની, વ્યાઘ્રનખ તથા નખા, અને ગંધપત્રા સાથે તેલમાં સુગંધિત દ્રવ્યો ઉમેરવાથી તે શુભ અને પાવન બને છે. તલના બીજોથી દબાયેલ તેલમાં ફૂલો ઉમેરવામાં આવે, અને વધુ ફૂલો સાથે સુગંધિત કરવામાં આવે, તો તે ચોક્કસપણે સુગંધિત બને છે. મુંહમાં સુગંધ માટે, એલચી, લવિંગ, કક્કોલા, जायફલ, પિપળી અને જાતી પાનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કપૂર, કેસર, કસ્તૂરી, હરણની કસ્તૂરી, હરેણુકા, કક્કોલા, એલચી, લવિંગ, અને જાતી ફળ પણ ઉપયોગી છે. દાલચીની પાન, સાયપ્રસ મૂળ, મુસ્તા, લતા, કસ્તૂરીકા, લવિંગના કાંટા, અને જાતી પાન તથા ફળ—all mouth perfumes. આ બધા સુગંધિત પદાર્થો મુંહમાં મુકવાથી મુંહના રોગો દૂર થાય છે. સુપારી, પાંચ પ્રકારના પાનના પાણીથી સારી રીતે ધોઈને, અને મુંહ સુગંધિત દ્રવ્યો સાથે સુગંધિત કરીને, મુંહ સુગંધિત બને છે. કડવી દાતણ, ત્રણ દિવસ ગાયના મૂત્રમાં પલાળી, અને સુપારીની જેમ તૈયાર કરવાથી, મુંહમાં સુગંધ આવે છે. દાલચીની અને પથ્યા, સમાન માત્રામાં, અને અર્ધ માત્રા શશિભાગ, તથા પાનની સમાન માત્રા—all combine to create a delightful mouth perfume. આ રીતે, રાજાએ હંમેશા સ્ત્રીઓની રક્ષા કરવી જોઈએ, અને તેમને પૂરેપૂરી રીતે વિશ્વાસ ન કરવો, ખાસ કરીને તેમના પુત્રો અને માતાઓ અંગે. પુષ્કર કહે છે: શાસકએ રાજકુમારની રક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી, અને ધર્મ, અર્થ, કામ તથા ધનુર્વેદના જ્ઞાનમાં તેમને શિક્ષિત કરવું જોઈએ. વિશ્વાસપાત્ર ગુરુઓ પાસેથી કલાઓ શીખવી, અને શરીર રક્ષા તરીકે રક્ષકો નિમવી જોઈએ. ગુસ્સાવાળાં, લોભી, અહંकारी લોકો સાથે જોડાણ ન થવું જોઈએ; પરંતુ ગુણવંત, પણ અઘરાં, એવા વ્યક્તિને સુખ-સગવડ સાથે બાંધવું. શિસ્તબદ્ધ રાજકુમારને દરેક કાર્યમાં નિમવો, અને રાજાએ શિકાર, દારૂ, જુગાર, તથા રાજ્યનો નાશ કરતી પ્રવૃત્તિઓથી દૂર રહેવું. દિવસમાં ઊંઘવું, નિરર્થક ફરવું, કઠોર વાણી, બદનામી, ક્રૂર દંડ, અને સંપત્તિનો દુર્વ્યય પણ ટાળવો. કિલ્લાઓનો નાશ, મજબૂત સ્થાનનો અવગણ, સંપત્તિનો દુર્વ્યય, અને અશાંતિ—આ બધું સમૃદ્ધિનો નાશ છે. અયોગ્ય સ્થળ કે સમય પર દાન, અયોગ્યને દાન, અને સ્વાર્થ માટે દાન—આ બધું પાપ કર્મ છે, અને અધર્મ તરફ દોરી જાય છે. કામ, ક્રોધ, મદ, અહંકાર, લોભ, અને દંભ—all should be abandoned. પોતાના સેવકોને વિજય કર્યા પછી, પ્રજા અને દેશવાસીઓ પર વિજય મેળવવો. પહેલા બાહ્ય શત્રુઓ, પછી આંતરિક શત્રુઓ, અને ત્રણ પ્રકારના વિરોધીઓ પર વિજય મેળવવો. વૃદ્ધો, સગાં, અને કૃત્રિમ સગાં—તેમને પહેલાંની જેમ સન્માન આપવો. પિતાના મિત્ર, દાદાના મિત્ર, સગાં, સરહદના મુખ્ય, શત્રુ અને કૃત્રિમ મિત્ર—આ ત્રણ પ્રકારના મિત્ર છે. રાજા, મંત્રી, દેશ, કિલ્લો, ખજાનો, સેના અને મિત્ર—આ સાત રાજ્યના અંગ છે. રાજા મૂળ છે, અને તેની રક્ષા કરવી જરૂરી છે; રાજ્ય ખાસ કરીને રાજા પર આધારિત છે. રાજ્યના અંગો સાથે દગા કરનારને યોગ્ય સમયે દંડવું, ક્યારેક કઠોર, ક્યારેક નમ્ર. રાજા એ બંને લોકમાં પોતાના સેવકો દ્વારા અવગણના ન કરે; કેમ કે સેવકોની અવગણના રાજાની આનંદ અને પ્રતિષ્ઠા નાશ કરે છે. પ્રજાને જીતવા માટે દાનની વૃત્તિ વિકસાવવી, મૃદુ સ્મિત સાથે વાત કરવી, અને પ્રજાને આનંદિત કરવું. ધીમા રાજા માટે કાર્ય નાશ પામે છે; કામ, અહંકાર, દંભ, દુશ્મનાઈ અને દુષ્કર્મથી કાર્ય નાશ પામે છે. અપ્રિય વાત કહેવામાં ધીમાપણું પ્રશંસનીય છે; રાજાએ પોતાની યોજના ગુપ્ત રાખવી, કેમ કે ગુપ્ત યોજના ધરાવતો રાજા નાશ પામતો નથી. દેખાવ, હાવ-ભાવ, ચાલ, ક્રિયા, અને વાણી—અને આંખ, ચહેરાના બદલાવથી અંદરની વાત સમજાઈ શકે છે; પણ એકલા સલાહ ન લેવી, અને રાજાએ બહુ સાથે ચર્ચા પણ ન કરવી. રાજા ઇચ્છે તો બહુ સાથે ચર્ચા કરી શકે, પણ દરેક સલાહ અલગ વિચારવી; મંત્રીઓમાં પણ એક મંત્રી બીજી સલાહ જાહેર ન કરે. વિશ્વાસ ક્યાંક કોઈમાં હોય છે, પણ અંતિમ નિર્ણય એક જ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ કરે. શિસ્તના અભાવથી રાજા નાશ પામે છે, પણ શિસ્તથી રાજ્ય મેળવે છે; ત્રણ વેદમાંથી ત્રૈવિદ્ય અને શાશ્વત દંડ વિજ્ઞાન શીખવું. જ્ઞાન, ધન, અને જીવન ની ઉપાય—આ બધું જગતમાંથી શીખવું; ઇન્દ્રિયજિત વ્યક્તિ પ્રજાને નિયંત્રિત કરી શકે છે. દેવતાઓ અને દ્વિજોને સન્માન આપવું, અને તેમને દાન આપવું; દ્વિજોને દાન અક્ષય ખજાનો છે, જે કદી નાશ પામતો નથી. યુદ્ધમાં પીઠ ન ફેરવી, પ્રજાની રક્ષા કરવી, અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું—આ રાજા માટે સર્વોચ્ચ કલ્યાણ છે. અપંગ, નિરાધાર, વૃદ્ધ, અને વિધવા સ્ત્રીઓની કલ્યાણ અને જીવનની વ્યવસ્થા કરવી. વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા જાળવવી, તપસ્વીઓને સન્માન આપવું, પણ દરેક પર વિશ્વાસ ન કરવો; તપસ્વીઓ પર વિશ્વાસ રાખી શકાય. વિશ્વાસ માત્ર સર્વોચ્ચ તત્વમાં આધારિત કારણ સાથે જ બનાવવો; crane જેવી વિચારધારા, અને સિંહ જેવી હિંમત સાથે કાર્ય કરવું. ભેડિયાની જેમ પકડી લેવું, સસાની જેમ પછડાવવું, અને વરાહની જેમ દૃઢ પ્રહાર કરવો—એ રીતે રાજા કાર્ય કરે. આ રીતે, રાજા અને રાજ્યના કલ્યાણ માટે, શાસ્ત્રોમાં દર્શાવેલી રીતો અનુસાર જીવન અને શાસન જાળવવું.