અગ્નિપુરાણમ્

પુષ્કર કહે છે: એક સ્ત્રી, જ્યારે તેના પતિનું અવસાન થાય છે, ત્યારે જો તે પવિત્રતા અને સત્યવ્રત પાળે, તો તેને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે. આવી વિધવા સ્ત્રીએ ક્યારેય બીજાની ઘરમાં આનંદ શોધવો જોઈએ નહીં, અને ઝઘડાળુ પણ ન રહેવું જોઈએ. જો પતિ દૂર હોય, તો સ્ત્રીએ શૃંગાર ટાળવો જોઈએ અને દેવી-દેવતાઓની પૂજા તથા પતિના કલ્યાણ માટે સતત પ્રાર્થના કરવી જોઈએ. છતાં, શુભતા માટે થોડુંક આભૂષણ પહેરવું યોગ્ય ગણાયું છે. જો સ્ત્રી પતિ સાથે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે, તો તેને પણ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે. સ્ત્રીએ શ્રીની પૂજા કરવી, ઘર સાફ-સફાઈ જેવી કામગીરી કરવી. કાર્તિક મહિનાની દ્વાદશી તિથિએ, વિશેષ રૂપે ગાય અને વાછરડીનું દાન વિષ્ણુને કરવું જોઈએ. માર્ગશીર્ષ મહિનાની શુક્લ પક્ષની સાતમી તિથિએ, સૂર્યની પૂજા કરવી જોઈએ. પુષ્કર પછી રાજ્ય વ્યવસ્થા વિષે કહે છે: રાજાએ ગામ માટે એક મુખ્ય માણસ, દસ ગામો માટે એક મુખ્ય અધિકારી, સો ગામો માટે બીજો અધિકારી અને આખા પ્રદેશ માટે એક વડો નિયુક્ત કરવો જોઈએ. તેમના ભોગ અને સંપત્તિનું વિતરણ તેમના કર્મ અનુસાર થવું જોઈએ અને તેમની વ્યવહારની સતત તપાસ થવી જોઈએ. ગામમાં કોઈ દોષ થાય, તો ગામના વડાએ ઉકેલવો જોઈએ; જો તે ન ઉકેલે, તો દસ ઘરનાં વડાને જાણ કરવી. દસ ઘરનાં વડાએ યોગ્ય રીતે કૃત્ય કરવું જોઈએ. રાજા પ્રદેશમાંથી આવક અને કર મેળવે છે અને આ રીતે રાજ્યની રક્ષા કરે છે. ધનવાન વ્યક્તિને ધર્મ મળે છે અને તે કામના ભોગ પણ માણે છે; ધન વિના કર્મ અટકી જાય છે, જેમ ઉનાળામાં નદીઓ સુકાઈ જાય છે. જગતમાં પતિત અને ગરીબ વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી; લોકો પતિત પાસેથી લેતા નથી અને ગરીબ આપી શકતા નથી. જે રાજા પોતાની પ્રજા પર અત્યાચાર કરે, તે લાંબા સમય સુધી નરકમાં રહે છે. જેની પ્રજા સુરક્ષિત નથી, એ રાજા માટે યજ્ઞ કે તપ શું કામના? જે પ્રજાને રક્ષે છે, તેના માટે સ્વર્ગ પોતાના ઘર જેવું છે; જે રક્ષતા નથી, તેનું મહેલ નરક સમાન છે. રાજા પ્રજાના સારા-ખરા કર્મોમાંથી છઠ્ઠો ભાગ મેળવે છે. રક્ષણથી ધર્મ મળે છે, રક્ષણ ન કરવામાં પાપ થાય છે. નસીબદાર સ્ત્રી પણ રાજા, તેના પ્રિયજન અને ચોરોના અધિકાર હેઠળ આવે છે. કોઈ બ્રાહ્મણે ખજાનો શોધે, તો તે યોગ્ય રીતે બધું લઈ શકે. બ્રાહ્મણે પોતાના વર્ણ અનુસાર ચોથો, આઠમો કે સોળમો ભાગ દાનમાં આપવો જોઈએ. ખોટું બોલનારને સંપત્તિનો આઠમો ભાગ દંડરૂપે આપવો જોઈએ; ગુમ થયેલી વસ્તુનો માલિક ન મળે, તો રાજાએ ત્રણ વર્ષ સુધી તે રાખવી. જો માલિક ત્રણ વર્ષમાં આવીને દાવો કરે, તો તેને પાછું આપવું; પછી રાજાને મળે. દાવો કરતા વ્યક્તિએ 'આ મારું છે' એમ યોગ્ય પુરાવા સાથે કહેવું જોઈએ. માલિક રૂપ અને ગણતરી બતાવે, તો તેને જ સંપત્તિ મળે. નાબાલગ અને વારસદારની મિલકત રાજા રક્ષે, ત્યાં સુધી તેઓ મોટા થાય. વિધવા, પતિવ્રતા કે સહારો વિના રહેલી સ્ત્રીઓની મિલકત પણ રાજા રક્ષે; જો જીવતાં જ તેમના સંબંધીઓ મિલકત લઈ લે, તો રાજાએ તેમને ચોરીનો દંડ આપવો જોઈએ. ચોરો મિલકત લઈ જાય, તો રાજાએ પાછું અપાવવું. ચોરી અટકાવવાના જવાબદાર પાસેથી પણ રાજા મિલકત વસૂલ કરી શકે; ખોટો દાવો કરનારને દંડ અને દેશથી કાઢી મૂકવો જોઈએ. રાજા પોતાના ઘરે ઘરનાં ચોરો દ્વારા ચોરાયેલી વસ્તુ સ્વીકારવી નહીં; રાજ્યની વસ્તુઓમાંથી દ્વિજ જાતિમાંથી વિસમો ભાગ લેવો. વિદેશી માલમાંથી મળતા કર અને ખર્ચ જાણીને વેપારીને નફો રહે એ રીતે કર નક્કી કરવો. લાભમાંથી વિસમો ભાગ લેવો, દંડ હોય તો વધુ પણ લઈ શકાય; સ્ત્રીઓ અને સંન્યાસીઓથી પારપોલ કર ન લેવું. પારપોલ પર સેવકની ભૂલથી વસ્તુ ગુમાય, તો સેવકે ભરપાઈ કરવી; અનાજમાંથી છઠ્ઠો ભાગ, દાળમાંથી આઠમો ભાગ લેવો. જંગલના ઉત્પાદનોમાંથી સ્થળ અને સમય મુજબ ભાગ લેવો; પશુ અને સોનામાંથી પાંચમો કે છઠ્ઠો ભાગ લેવો. સુગંધ, ઔષધિ, રસ, વાસણ, પથ્થરનાં પાત્રો, પાંદડાં, શાકભાજી, ઘાસ, વાંસ, વાંસળી, ચામડા અને લાકડાંનાં પાત્રો, મધ, માંસ, રાઈ—આ બધામાંથી છઠ્ઠો ભાગ લેવો. મરણ પામતો હોય, તોય બ્રાહ્મણ પાસેથી કર ન લેવો; જો વિદ્વાન બ્રાહ્મણ રાજ્યમાં ભૂખે મરે, તો એ રાજ્યમાં રોગ, દુઃખ અને દુર્ભિક્ષ થાય છે. તેથી રાજાએ બ્રાહ્મણનું પાલન કરવું જોઈએ, જેમ પિતા પુત્રનું કરે. જે બ્રાહ્મણ રાજા દ્વારા સુરક્ષિત રહે અને રોજ ધર્મ કરે, તેના કારણે રાજાનું આયુષ્ય, ધન અને રાજ્ય વધે છે. કળાકારો દરેક મહિને એક કામ રાજા માટે કરે. પુષ્કર હવે આંતરિક મહેલની વાત કરે છે: હવે હું આંતરગૃહની ચિંતાઓ અને ધર્મ, અર્થ, કામ માટેના કર્તવ્ય સમજાવું છું. તેમાં સ્ત્રીઓ દ્વારા પરસ્પર રક્ષા અને સેવા રાજાએ સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. ધર્મ મૂળ છે, અર્થ તેનું થડ છે અને કર્મનું ફળ મહાન છે; આ ત્રણ પુરુષાર્થના વૃક્ષમાં રક્ષણથી ફળનો ભાગ મળે છે. સ્ત્રીઓમાં કામના પ્રબળ હોય છે, એ માટે રત્નોનું સંગ્રહ મહત્વપૂર્ણ છે. રાજા જો રાજ્યનો આનંદ માણવા ઈચ્છે, તો સ્ત્રીઓની સેવા કરે, પણ અતિ ન કરે. દુષ્ટ સ્ત્રી ખોટું વર્તન કરે છે, સાચી વાત ન સાંભળે, દુશ્મન સાથે મળી જાય છે અને ઘમંડથી ભરપૂર હોય છે. જ્યારે ચુંબન મળે, ત્યારે મોઢું પુંછે છે, અપાયેલા ભોજનનું મૂલ્ય નથી જોતું, વહેલી ઊંઘે જાય છે અને પછી પણ ઊંઘે રહી જાય છે, મોડે જાગે છે. આ રીતે, પુષ્કરે ધર્મ, રાજ્ય વ્યવસ્થા, સ્ત્રીઓના કર્તવ્ય અને રાજાની જવાબદારી વિશે આદર્શ માર્ગ દર્શાવ્યો.