અગ્નિપુરાણમ્

પશુપતિ, ઉગ્ર, રુદ્ર, ભવ, મખેશ્વર, મહાદેવ અને ભીમ—આ બધા નામો તેમના મંત્રરૂપે પ્રગટ થાય છે. તેમના સ્મરણ માટે ‘લ’, ‘વ’, ‘શ’, ‘ચ’, ‘ય’ અને ‘હ’ અક્ષરો તથા પ્રણવ, હૃદય, અણુ અથવા મૂળમંત્રનો ઉપયોગ થાય છે. પાંચ અગ્નિઓના યોગમાં, સાધક પાંચ સ્વરૂપો અથવા પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ—આ પાંચ તત્વોનું સ્થાન કરે છે. આ તત્વોના અધિકારીઓ તરીકે ક્રમશઃ બ્રહ્મા, ધરણીધર, રુદ્ર, ઈશ અને સદાખ્યને નિમવે છે, જેમ મંત્રજ્ઞ જણે છે. અથવા, મુક્તિ ઈચ્છનાર માટે નિવૃત્તિ અથવા અજાતથી શરૂ થતા તત્ત્વો અને તેમના સ્વામીઓનું સ્થાન કરે છે, અથવા સર્વવ્યાપી ત્રણ તત્ત્વોને કારણરૂપે સ્થાપિત કરે છે. શુદ્ધ આત્મામાં જ્ઞાનના સ્વામી દર્શાય છે; અશુદ્ધમાં લોકના સ્વામી, સ્વરૂપો, બંધન, ભોક્તા અને મંત્રના સ્વામી પણ દર્શાય છે. પાંચ, આઠ, પાંચ અને ત્રણ—આ ક્રમશઃ તત્ત્વો અને તેમના ઈન્દ્ર વગેરે સ્વામી દર્શાવે છે. પછી, “ઓમ હાં, શક્તિ તત્ત્વને નમસ્કાર” અને એ રીતે, દરેક તત્ત્વ, સ્વામી અને સ્વરૂપ માટે “ઓમ હાં” સાથે નમન કરે છે. પૃથ્વી સ્વરૂપ માટે, શિવ સ્વરૂપ માટે, બ્રહ્મા સ્વરૂપ માટે, રુદ્ર સ્વરૂપ માટે—આ રીતે દરેકનું સ્મરણ થાય છે. આ મંત્ર નાભિથી ઉદ્ભવતો ઘંટધ્વનિ સાથે, બ્રહ્માથી શરૂ થતો કારણ તત્ત્વ ત્યજી, દ્વાદશાંત સુધી પહોંચે છે. આ મંત્ર, મનમાં સ્પષ્ટ અને આનંદરૂપ સ્વાદ જેવું, દ્વાદશાંતથી ખેંચી, નિરાકાર, સર્વવ્યાપી શિવમાં લીન કરવું જોઈએ. પછી, તે શિવને, અઢત્રીસ કિરણો ધરાવનારા, હજાર પ્રકાશથી ઝગમગતા, સર્વશક્તિસંપન્ન અને અંગવાળા રૂપે ધ્યાન કરીને, લિંગમાં સ્થાપિત કરવો. આ રીતે, પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા લિંગમાં પૂર્ણ થાય છે અને સર્વફળદાયી બને છે; હવે પીઠિકા (પીઠ) અને અન્ય અવયવોમાં પ્રતિષ્ઠાનો વિધાન જણાવાય છે. પીઠિકાને સ્નાન અને ચંદનાદિથી અંકિત કરીને, શુભ વસ્ત્રોથી ઢાંકી, યોનિચિન્હવાળી જગ્યાએ રાખવી. પાંચ રત્નો અને અન્ય વસ્તુઓથી પીઠિકાને લિંગના ઉત્તર બાજુમાં મૂકી, લિંગ જેવી જ વિધિથી સ્થાપિત કરી, યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી. પછી, સ્નાનાદિ વિધિ પછી, લિંગની જડમાં પથ્થર મૂકવો; સ્નાન અને શક્તિ તથા વૃષભ (બળદ) સુધીના અભિષેક-વિધિઓ કરવી. પ્રણવ અને પછી હું, પૂં, હ્રીં—આમાંથી કોઈ એક મધ્યમાં રાખીને, પથ્થરરૂપ ગાંઠ તૈયાર કરવી, જે ક્રિયાશક્તિથી સજ્જ હોય. ભસ્મ, દર્ભ અને તલથી ત્રણ વાડ બનાવવી; રક્ષણ માટે દિશાના દિક્પાલોનું શસ્ત્રધારી સ્વરૂપે પૂજન કરવું. પછી, “ઓમ હૂં હ્રં, ક્રિયાશક્તિને નમસ્કાર; ઓમ હૂં હ્રાં હઃ, હે મહાન અને સુંદર, રુદ્રપ્રિય, સ્વાહા”—આ રીતે ગાંઠ પર ઉચ્ચારવું; “ઓમ હાં, ધારણ શક્તિને નમસ્કાર; ઓમ હાં, વૃષભને નમસ્કાર.” પાંચ દેવીઓને સ્થાન આપવું: ધારિકા, તેજસ્વી અને ઉગ્ર; જ્યોત્સ્ના, શક્તિશાળી; ધાત્રી અને વિધાત્રી. ત્રણ દેવીઓને પણ સ્થાન આપવું: વામા, જ્યેષ્ઠા અને ક્રિયા, જ્ઞાન, વિભાજન શક્તિઓ; તેમજ શાંતિરૂપે ક્રિયા, જ્ઞાન અને ઇચ્છા શક્તિ. પછી પાંચ: અંધકાર, મોહ, ક્ષમા, પૂર્ણતા, મરણ, અને માયા જન્મેલા તાવ; પછી મહામોહ અને ત્રણ ઉગ્ર તાવ. ત્રણ દેવીઓ—ક્રિયા, જ્ઞાન અને વિઘ્નહર્તા—આ તત્ત્વોમાં, આત્માથી શરૂ થતા, ઉગ્ર સ્વરૂપે સ્થાપિત કરવી. અહીં પણ, ગાંઠ બ્રહ્માશિલા અને અન્ય પથ્થરો પર નિયમ પ્રમાણે મૂકવી; ગાય વગેરેના બંધનથી પૂર્વવત્ વિધિ કરવી. આ રીતે બધું કરીને, હવે અગ્નિકુંડ પાસે જવું; મધ્યમાં મહેશાનને અને પટ્ટીઓમાં મહેશ્વરને સ્થાપિત કરવું. અન્ય પટ્ટીઓમાં ક્રિયાશક્તિ અને ધ્વનિના મૂળમાં પણ સ્થાન આપવું; પાત્રમાં અગ્નિદેવને મંડપમાં, ગૂંથણના જોડાણે સ્થાપિત કરવું. શક્તિને કમળના તાંતૂ જેટલી સૂક્ષ્મ, ઊર્જાપૂર્વક ઉદયમાન, સૂર્યમાર્ગે પ્રવેશતી અને બહાર વહેતી કલ્પના કરવી. ફરીથી, ખાલીપાના માર્ગે પ્રવેશતી કલ્પના કરવી; આ રીતે દરેક રૂપો પરસ્પર જોડાવા જોઈએ. પછી, આધારશક્તિને પૂજી, ક્રમશઃ અગ્નિકુંડમાં અર્પણ કરવી; તત્ત્વોના સ્વામી અને તેમના અંશોનું ઘી વગેરેથી હવન કરવું. પૂજન અને અર્પણ પછી, એકસાથે આવેલા અણુઓની હાજરીમાં, સંપૂર્ણ કે અર્ધહવન, એકસો કે હજાર વખત, પૂર્ણાહુતિ સાથે કરવું. તત્ત્વોના સ્વામી, તેમના અંશો અને આધારશક્તિને અર્પણ કર્યા પછી, સ્વરૂપધારીઓ પણ અર્પણ કરે. પછી, બ્રાહ્મણો અને અંગો સાથે શક્તિને પ્રસન્ન કરી, સામગ્રી અને સમય અનુસાર, પાત્રનું જળ કુશના મૂળ પર છાંટવું. શુદ્ધિકરણ માટે, લિંગના પાદને, વિષ્ણુ અને અન્ય દેવતાઓ સાથે સ્પર્શવું; પૂર્વવત્ હવન અને જપની ગણતરી કરવી. બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓનું શુદ્ધિકરણ કરીને, વિષ્ણુ વગેરેના શુદ્ધિકરણ માટે પણ, પૂર્વવત્ બધું કરવું. કુશના ટોચને લિંગની ટોચ સાથે જોડીને સ્પર્શવું; હવે જોડાણની વિધિ અહીં જણાવાય છે. “ઓમ હા હ ઓ ઓ ઓ એ ઓ ભૂ ભૂ, વાહ્ય સ્વરૂપને નમસ્કાર; ઓમ હા વા આ ઓમ આ ષા ઓ ભૂ ભૂ વા, અગ્નિસ્વરૂપને નમસ્કાર”—આ રીતે યજમાનથી શરૂ થતા સ્વરૂપોમાં વિધિ કરવી; પાંચ સ્વરૂપોમાં પણ હૃદય વગેરે સાથે જોડાણ કરવું. મૂળમંત્રથી, પોતાના બીજાક્ષરોથી અથવા ત્રિવિધ તત્વથી, વૃષભો પર પથ્થરગાંઠ સંપૂર્ણ અથવા અખંડિત, મજબૂત રીતે બંધવી. ભાગ અને અભાગના શુદ્ધિહેતુ, એકસો વાર કે વધુ હવન કરવો; ઓછી-વધારે ખામી દૂર કરવા, શિવમંત્રથી એકસો આઠ વાર હવન કરવો. અર્પણ કર્યા પછી, કરેલી ક્રિયા શિવના કાનમાં કહો: “હે પ્રભુ, આ ક્રિયા, જે તત્વોથી યુક્ત છે, મારી શક્તિ પ્રમાણે કરી છે.” “ઓમ, શુભ રુદ્રને નમસ્કાર; હે રુદ્ર, તને વંદન. વિધિ અનુસાર પૂર્ણ કે અધૂરી હોય, તારી શક્તિથી સ્વીકાર થાય.” “ઓમ હ્રીં, હે શાંકરી, તેને પૂર્ણ કર—સ્વાહા:” આ રીતે પિંડિકામાં. પછી, લિંગ પર, જ્ઞાની ‘ક્રિયા’ નામક આસન સ્વરૂપ સ્થાપિત કરે. શક્તિ, આધાર સ્વરૂપે, બ્રહ્મશિલા પથ્થર પર, સાત, પાંચ કે ત્રણ રાત્રિ બંધનપૂર્વક મૂકે. અથવા એક રાત્રિ માટે, કે તરત જ અભિષેકરૂપે સ્થાપિત કરે, કારણ કે વિધિવત્ અભિષેક વિના—even જો પૂજા થાય—ફળ મળતું નથી. આ રીતે, શ્રદ્ધા અને નિયમપૂર્વક, સર્વ વિધિઓનું પાલન કરીને, લિંગ અને પીઠિકામાં પ્રાણપ્રતિષ્ઠા તથા દેવીઓ, તત્ત્વો અને શક્તિઓનું સ્થાપન થાય છે, અને યથાવિધિ પૂર્ણાહુતિથી યજ્ઞ પૂર્ણ થાય છે.