અગ્નિપુરાણમ્

કૃષ્ણે ચાણૂર સાથે અને બલરામે મુષ્ટિક સાથે મલ્લયુદ્ધ કર્યું; બંનેએ ચાણૂર અને મુષ્ટિકને તથા અન્ય મલ્લોનો સંહાર કર્યો. ચાણૂર અને મુષ્ટિક, બંને જરાસંધના પુત્ર હતા. જ્યારે જરાસંધને આ સમાચાર મળ્યા, ત્યારે તેણે કંસના માટે મથુરાનું ઘેરાવ કર્યું અને યાદવો સામે યુદ્ધ કર્યું. ત્યારબાદ રામ અને કૃષ્ણે મથુરા છોડીને ગોમંત ગયા; ત્યાં જરાસંધને યુદ્ધમાં હરાવીને પૌંડ્રક વસુદેવને પણ જીત્યા. પછી કૃષ્ણે દ્વારકાનગર સ્થાપી, યાદવો સાથે ત્યાં વસ્યા. ત્યારબાદ ભૌમનો સંહાર કરીને, ત્યાંથી કન્યાઓને લઈને આવ્યા. જનાર્દને આ કન્યાઓ સાથે લગ્ન કર્યા, જે દેવ, ગંધર્વ અને યક્ષ વંશની હતી; તેમની સંખ્યા સોળ હજાર હતી, જેમાં રુક્મિણી પ્રથમ હતી, અને સાથે આઠ અન્ય પણ હતી. સત્યભામા, જે નારકાસુર વિજયિ હતી, તેની સાથે હરી ગરૂડ પર ચઢીને મણિ પર્વત ગયા; ત્યાં ઇન્દ્રને પરાજિત કરીને સ્વર્ગમાંથી મણિ લઈને આવ્યા. ત્યારબાદ પારિજાત વૃક્ષ લાવીને સત્યભામાના ઘર ખાતે સ્થાપ્યું. સંદીપની પાસેથી શસ્ત્રવિદ્યાનું જ્ઞાન મેળવી, ગુરુપુત્રને પાછો આપ્યો. પંચજન નામના દાનવનુ દમન કરીને યમરાજથી વિશેષ માન મેળવ્યું. કાળયવનનો સંહાર કર્યો અને મુચુકુંદથી પણ સન્માન પામ્યા. વસુદેવ, દેવકી તથા ભક્ત બ્રાહ્મણોને પણ કૃષ્ણે પૂજ્યા. બલભદ્ર અને રેવતી યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને વિહાર માટે તૈયાર થયા. કૃષ્ણથી જાંબવતીના ગર્ભે શામ્બનો જન્મ થયો, અન્ય પત્નીઓથી અન્ય પુત્રો થયા. રુક્મિણીથી પ્રદ્યુમ્નનો જન્મ થયો, પણ જન્મના છઠ્ઠા દિવસે તેને શાંબરાએ છીનવી લીધો. શાંબરા તેને સમુદ્રમાં ફેંકી દે છે; માછીમાર તેને માછલીરૂપે પકડીને શાંબરા પાસે લઈ જાય છે, જ્યાં માયાવતી પણ હતી. માયાવતી, જે પૂર્વ જન્મમાં રતિ હતી, પોતાના પતિને માછલીના પેટમાં જોઈ પ્રેમપૂર્વક તેનું પાલન કરે છે અને કહે છે, "હું તારી રતિ છું, તું જ મારો પતિ છે. તું કામદેવ છે, જેને શિવે દેહહીન કર્યો, અને હું શાંબરા દ્વારા અપહૃત થઈ છું. તું જાદુ જાણે છે, તું શાંબરાનો સંહાર કર." આ સાંભળીને પ્રદ્યુમ્ને શાંબરાને મારી નાખ્યો અને પોતાની પત્ની માયાવતી સાથે કૃષ્ણ પાસે પહોંચ્યો. કૃષ્ણ અને રુક્મિણી ખૂબ આનંદિત થયા. પ્રદ્યુમ્નથી અનિરુદ્ધનો જન્મ થયો, જે ઉષાના પતિ બન્યા. બાણ, જે બલિના પુત્ર અને શોનિતપુરના રાજા હતા, તેમની પુત્રી ઉષા હતી. બાણે તપ કરીને શિવના પુત્રપદને પ્રાપ્ત કર્યું અને શિવે પ્રસન્ન થઈને તેને યુદ્ધપ્રાપ્તિનો વર આપ્યો. ઉષાએ ગૌરીને શિવ સાથે રમતાં જોઈને પતિની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી. ગૌરીએ કહ્યું, "તારો પતિ તને રાત્રે સ્વપ્નમાં દેખાશે." વૈશાખ માસના દ્વાદશી દિવસે ઉષાએ સ્વપ્નમાં પોતાના પતિને જોયા. ઉષાની મિત્ર ચિત્રલેખાએ તેના મનના પતિનું ચિત્ર દોર્યું અને અનિરુદ્ધને અવરોધ વિના ત્યાં લાવી દીધા. અનિરુદ્ધ, કૃષ્ણના પૌત્ર, દ્વારકાથી ઉષા સાથે આવ્યા. બાણના રક્ષકોને તેમના મિલનનો પત્તો પડતાં જ બાણ અને અનિરુદ્ધ વચ્ચે ઘોર યુદ્ધ થયું. નારદ પાસેથી સમાચાર મળતાં જ કૃષ્ણ, પ્રદ્યુમ્ન અને બલરામ ગરૂડ પર ચઢીને ત્યાં પહોંચ્યા; મહેશ્વરનાં અગ્નિ અને તાવને હરાવ્યા. હરિ અને શંકર વચ્ચે તીક્ષ્ણ તીરોનું યુદ્ધ થયું; કૃષ્ણના સહયોગીઓએ નંદી, વિનાયક, સ્કંદ વગેરેને પણ હરાવ્યા. વિષ્ણુના જૃંભણાસ્ત્રથી શંકર પરાજિત થયા અને બાણના હજાર હાથ કપાઈ ગયા; રુદ્રે શરણાગતિ માગી, કૃપા પ્રાપ્ત કરી. વિષ્ણુની કૃપાથી બાણને બચાવ્યા; બે હાથવાળા એ બાણ માટે શિવે કહ્યું, "મારા અને વિષ્ણુના આશીર્વાદથી તારે નિર્ભયતા પ્રાપ્ત રહેશે." વિષ્ણુ અને શિવ વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી; જે ભેદ કરે, તે નરક પામે છે. વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવો દ્વારા પૂજિત, અનિરુદ્ધ અને ઉષા સાથે દ્વારકા ગયા અને ઉગ્રસેન તથા યાદવો સાથે આનંદમાન થયા. અનિરુદ્ધના પુત્ર વજ્ર, જે માર્કંડેયના વંશજ હતા, સર્વજ્ઞ હતા. બલભદ્રે પ્રલંબ દાનવનો સંહાર કર્યો, યમુનાને ખેંચી, દ્વિવિદ વાનરને મસળી નાખ્યો અને કૌરવોની દુષ્ટતા નષ્ટ કરી. હરીએ રુક્મિણી અને અન્ય પત્નીઓ સાથે એકરૂપે આનંદ કર્યો અને યાદવોમાં અનેક પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. આગ્નિ કહે છે: "હું હવે ભારતકથા કહું છું, જેમાં કૃષ્ણના મહિમાનું વર્ણન છે; વિષ્ણુએ પાંડવોને કારણ બનાવી, પૃથ્વીનો ભાર ઉતાર્યો." વિષ્ણુમાંથી બ્રહ્માનો જન્મ થયો; બ્રહ્માથી અત્રિ, અત્રિથી સોમ, સોમથી બુધ, બુધથી ઐલ, ઐલથી પુરુરવા, અને પુરુરવાથી આયુ, પછી નહુષ અને યયાતિ. પુરુના વંશમાં ભારત અને પછી રાજા કુરુ આવ્યા. આ વંશમાં શાંતનુનું જન્મ થયું; ગંગાપુત્ર ભીષ્મ, તેમના ભાઈ ચિત્રાંગદ અને વિચિત્રવીર્ય, તથા સત્યવતીપુત્ર શાંતનુ. શાંતનુ સ્વર્ગે ગયા પછી ભીષ્મે, પોતે અવિવાહિત રહી, પોતાના ભાઈઓના રાજ્યનું રક્ષણ કર્યું. ચિત્રાંગદ બાળાવસ્થામાં માર્યા ગયા. ભીષ્મે કાશીના રાજાની પુત્રીઓ, અંબિકા અને અંબાલિકા, જીતીને લાવ્યાં. વિચિત્રવીર્યના મૃત્યુ પછી, સત્યવતીના સંમતથી, અંબિકા દ્વારા રાજપુત્ર થયો. અંબાલિકા દ્વારા ધૃતરાષ્ટ્ર અને વ્યાસ દ્વારા પાંડુ જન્મ્યા. ધૃતરાષ્ટ્ર અને ગાંધીથી દુર્યોધન સહિતના સો પુત્રો થયા. શતશૃંગ આશ્રમમાં પત્નીનો અભાવ હોવાથી મૃત્યુ થયું; ઋષિના શ્રાપથી ધર્મે કુંતીથી યુધિષ્ઠિરને પાંડુ માટે ઉત્પન્ન કર્યો. વાયુથી ભીમ, ઇન્દ્રથી અર્જુન, અને માદ્રીથી અશ્વદેવ દ્વારા નકુલ-સહદેવ જન્મ્યા. પાંડુએ માદ્રી સાથે મિલન કરતાં મૃત્યુ પામ્યા. કુંતી કન્યાવસ્થામાં કર્ણને જન્મ આપ્યો, જે દુર્યોધન તરફી બન્યો. કુરુ અને પાંડવો વચ્ચેનું વૈર, ભાગ્યવશ, શરૂ થયું.