અગ્નિપુરાણમ્

અગ્નિએ વશિષ્ઠને કહ્યું: “હું હરિની માછલી અવતારની કથા વર્ણવવા જઈ રહ્યો છું, સાંભળો. ભગવાનના અવતારનું કાર્ય દુષ્ટોના વિનાશ અને સજ્જનોની રક્ષા માટે છે. પાછલા કલ્પના અંતે બ્રહ્મદ્વારા થતો અવિનાશી, અવારનવાર પ્રલય થયો. એ સમયે, ઋષિ, ભૂરથી શરૂ થતાં બધા લોકોએ સમુદ્રમાં ડૂબી ગયા હતા. વિવસ્વતના પુત્ર મનુએ ભોગ અને મોક્ષ માટે તપ કર્યાં. એક દિવસ, જ્યારે તે કૃતમાલા નદીમાં જળ અર્પણ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે તેના હાથમાં એક નાનકડી માછલી દેખાઈ. મનુ તેને પાછી નદીમાં ફેંકવા જતો, ત્યારે માછલી બોલી: ‘મને ન ફેંકો, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.’ ‘આજે હું મગર જેવા પ્રાણીઓથી ડરું છું.’ એ સાંભળીને મનુએ તેને એક પાત્રમાં મૂકી. પરંતુ માછલી વધી ગઈ અને ફરી કહેવા લાગી: ‘મને વધુ વિશાળ સ્થાન આપો.’ મનુએ તેને વધુ મોટા જળપાત્રમાં મૂકી. ત્યાં પણ તે વધતી રહી અને રાજાને કહેવા લાગી: ‘મને વધુ વિશાળ જગ્યા આપો, હે રાજા.’ પછી મનુએ તેને તળાવમાં મૂકી, પણ ત્યાં પણ તે તળાવ જેટલી મોટી થઈ ગઈ. તે ફરી કહેવા લાગી: ‘મને વધુ વિશાળ જગ્યા જોઈએ.’ મનુએ તેને સમુદ્રમાં મૂકી. એક પલમાં, તે માછલી લાખો યોજન જેટલી વિશાળ બની ગઈ. એ અદભુત માછલી જોઈને મનુ આશ્ચર્યમાં પઢી ગયો અને પૂછ્યું: ‘તમે કોણ છો? ચોક્કસ, તમે વિષ્ણુ છો, હે નારાયણ, હું તમને વંદન કરું છું. હે જનારદન, તમે મારી સાથે માયાથી કેમ રમો છો?’ મનુના પ્રશ્ન પર માછલી બોલી: ‘હું દુનિયાના કલ્યાણ માટે, દુષ્ટોના વિનાશ માટે અવતરી ગયો છું.’ ‘સાતમા દિવસે સમુદ્ર આખી દુનિયામાં ફેલાઈ જશે. જ્યારે નૌકા આવી જશે, ત્યારે તમે બીજ અને અન્ય વસ્તુઓ એકત્ર કરો.’ ‘સાત ઋષિઓની સાથે, તમે બ્રહ્માની રાતમાં નૌકામાં જશો. જ્યારે હું આવીશ, ત્યારે નૌકાને મારા શિંગે મહા સાપથી બાંધી દેજો.’ આ રીતે કહીને માછલી અદૃશ્ય થઈ ગઈ, અને મનુ નિર્ધારિત સમય માટે રાહ જોઈ. જ્યારે સમુદ્ર વધ્યો, મનુ નૌકામાં ચડી ગયો. માછલી એક શિંગવાળી, સુવર્ણ, લાખો યોજન જેટલી વિશાળ હતી, અને તેના શિંગે દોરો બાંધેલો હતો. તેને ‘મત્સ્ય પુરાણ’ કહેવામાં આવ્યું. મનુએ પાપોને નાશ કરતી માછલીની સ્તુતિ કરતા હયગ્રીવ નામના દાનવ વિશે જાણ્યું, જેને વેદો ચોરી લીધા હતા. કેશવાએ વેદો ચોરનાર દાનવને માર્યો અને વેદોની રક્ષા કરી. નવા કલ્પના આરંભે, હરિએ પ્રથમ વરૂહ (શૂક) અને પછી કૂર્મ (કાચબા) સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. અગ્નિએ કહ્યું: “હું પાપ વિનાશક વરૂહ અવતારની કથા કહું છું.” હિરણ્યાક્ષ, અસુરોના રાજા, દેવતાઓને જીતીને સ્વર્ગમાં ઊભો રહ્યો. દેવતાઓએ વિષ્ણુ પાસે જઈને પ્રાર્થના કરી, જેમણે યજ્ઞરૂપે વરૂહ અવતાર ધારણ કર્યો. તેણે દૈત્યના કાંટા સહિત હિરણ્યાક્ષને માર્યો. ધર્મ અને અન્ય દેવતાઓની રક્ષા કર્યા પછી, હરિ અદૃશ્ય થઈ ગયા. હિરણ્યાક્ષનો ભાઈ હિરણ્યકશિપુ હતો. તેણે દેવતાઓના યજ્ઞફળો છીનવી લીધા અને સર્વ દેવતાઓ પર અધિકાર જમાવ્યો. નરસિંહ સ્વરૂપ ધારણ કરીને, હરિએ તેને અને દેવતાઓ સાથે મળીને માર્યો. દેવતાઓએ નરસિંહની સ્તુતિ કરી; તેણે દેવતાઓને તેમના સ્થાન પર પુનઃસ્થાપિત કર્યા. પ્રાચીન યુદ્ધમાં, બલિ અને અન્ય અસુરોએ દેવતાઓને હરાવ્યા. હારેલા અને સ્વર્ગમાંથી પડેલા દેવતાઓએ હરિમાં શરણ લીધું. દેવતાઓ માટે, અદિતી અને કશ્યપે હરિને મોહિતીથી મુક્ત શરીર આપ્યું. દેવતાઓએ સ્તુતિ કરી, અને હરિ વામન સ્વરૂપે અદિતીના યજ્ઞમાં ગયા. રાજા બલિના દ્વાર પર, વામને વેદોનું પાઠ કર્યું. વામનના વેદપાઠ સાંભળીને, બલિ, જે વરદાતા હતો, બોલ્યો: સુક્રાએ મનાઈ કર્યા છતાં, બલિએ કહ્યું: ‘તમે શું માંગો છો, કહો.’ વામન બોલ્યા: ‘મારા ગુરુ માટે, મને ત્રણ પગલાં જમીન આપો.’ બલિએ કહ્યું: ‘હું આપું છું.’ જ્યારે પાણી હાથમાં લીધું, વામન નાના રહ્યા નહીં. ત્રણ પગલાંમાં ધરતી, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગ લઈ લીધા. બલિને સુતલમાં મોકલ્યા અને એ રાજ્ય ઈન્દ્રને આપ્યું. ઈન્દ્રે દેવતાઓ સાથે હરિની સ્તુતિ કરી, અને ફરીથી જગતના સુખી સ્વામી બન્યા. હવે હું પરશુરામ અવતારની કથા કહું છું, સાંભળો. જ્યારે ક્ષત્રિયોએ અહંકાર પામ્યો, હરિ પૃથ્વીની ભારમુક્તિ માટે અવતરી ગયા. હરિ દેવ, બ્રાહ્મણ અને અન્ય લોકોની શાંતિ માટે અવતરી, ભારગવ રૂપે, જમદગ્નિ અને રેણુકાના પુત્ર તરીકે જન્મ્યા, અને શસ્ત્રોનો નિપુણ હતો. દત્તાત્રેયની કૃપાથી, કાર્તવીર્યે રાજા બન્યો, હજાર હાથવાળો, સમગ્ર પૃથ્વીનો સ્વામી. તે શિકાર કરવા ગયો. થાકી ગયેલા કાર્તવીર્યે જંગલમાં જમદગ્નિ ઋષિ દ્વારા આમંત્રણ મળ્યું. કામધેનુંની શક્તિથી, રાજા અને તેની સેના માટે ભોજન બન્યું. કાર્તવીર્યે કામધેનું માંગ્યો, અને ઇનકાર મળતાં, તેને છીનવી લીધી. ત્યારે રામે તેની શિર કાપી નાખી. યુદ્ધમાં, રામે કાર્તવીર્યેને કળીએ માર્યો અને ગાય આશ્રમમાં પાછી આવી. પરંતુ કાર્તવીર્યેના પુત્રએ જમદગ્નિને મારી નાખ્યા. રામ જંગલમાં હતા, અને દુશ્મનાઈથી, રામ પાછા આવ્યા. પિતા મરણ પામેલા જોઈ, પિતાના મૃત્યુના શોકથી રામે ક્રોધ પામ્યો. વલવાને પૃથ્વીને ત્રણ વાર સાત વાર ક્ષત્રિય વિનાની કરી, અને કુરુક્ષેત્રમાં પાંચ યજ્ઞકુંડ બનાવી, પૂર્વજોને યથાવિધિ તૃપ્ત કર્યા. પૃથ્વી કશ્યપને આપી, રામ મહેન્દ્ર પર્વત પર રહ્યા; અને કાચબા, વરૂહ, નરસિંહ અને વામન અવતારોએ પણ પૃથ્વી પર અવતાર લીધા. રામના અવતારની કથા સાંભળવાથી માણસે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે. અગ્નિએ કહ્યું: “હું રામાયણ કહીશ, જે પહેલાં નારદે કહેલું અને વાલ્મિકીએ વાંચેલું છે, જે ભોગ અને મોક્ષ આપે છે.” નારદે કહ્યું: “વિષ્ણુમાંથી બ્રહ્મા, બ્રહ્મામાંથી મરીચિ, મરીચિમાંથી કશ્યપ, કશ્યપમાંથી સૂર્ય, અને સૂર્યમાંથી વિવસ્વતના પુત્ર મનુ જન્મ્યા.” “મનુમાંથી ઈક્ષ્વાકુ, ઈક્ષ્વાકુના વંશમાં કકુત્સ્થ, કકુત્સ્થમાંથી રઘુ, રઘુમાંથી અજ, અને પછી દશરથ.