અગ્નિપુરાણમ્

એક સુંદર મંડપમાં, દરવાજાની પૂજા અને અન્ય વિધિઓ પૂર્ણ કર્યા પછી, મંત્રોચ્ચારથી વિધિ પૂર્ણ થાય છે. ત્યારબાદ નિયમ મુજબ, અઘોરાસ્ત્રથી હજાર આહુતિઓ અર્પણ કરવી જોઈએ. પછી જમીનને સમાન અને ચીકણું બનાવી, દિશાઓનું શુદ્ધિકરણ કરવામાં આવે છે. સોના, દહીં અને અખંડ ધાનથી દિશામાં ઘડાવટથી રેખાઓ દોરવામાં આવે છે. મધ્યમાં, ઉત્તર-પૂર્વ ખૂણે, એક પૂર્ણ કળશ સ્થાપિત કરીને, પ્રથમ શિવજીની પૂજા થાય છે. પુજારીને માન આપ્યા પછી, એ જ પાણીથી ખોદકામના સાધનો છાંટવામાં આવે છે. બહારના ભૂતગણને વિધિવત્ શાંતિ આપી, દિશાઓને અર્પણો અર્પણ થાય છે. જમીન પર છાંટણી અને સ્નાન કર્યા પછી, ખોદકામનાં સાધનો તથા અન્ય વસ્તુઓની પૂજા થાય છે. બીજો કળશ, બે કપડાંથી ઢાંકી, દ્વિજના ખભા પર રાખવામાં આવે છે અને સંગીત, ગાન અને બ્રાહ્મણોના મંત્રોચ્ચાર સાથે યાત્રા થાય છે. કળશની પૂજા પૂર્ણ થયા પછી, જયારે અગ્નિકુંડ માટે શુભ ક્ષણ આવે, ત્યારે વિધિવત્ સંસ્કૃત ખુરપી, જે મધથી ભીંજાયેલી હોય, તેના વડે ખોદકામ શરૂ થાય છે. જમીનને દક્ષિણ-પશ્ચિમ ખૂણે રાખવામાં આવે છે અને કળશનું પાણી ખાડામાં રેડાય છે. ત્યારબાદ, એ પાણી જમીનના ઇચ્છિત પૂર્વીય સીમા સુધી વહેવું જોઈએ. પછી, થોડી ક્ષણ માટે ત્યાં ઊભા રહી, સમગ્ર જમીનની પરિક્રમા કરીને, સીમાચિહ્નો પર ઉત્તર-પૂર્વ સુધી પાણી છાંટવું જોઈએ. પછી, કળશ સાથે પરિક્રમા કર્યા પછી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવાની વિધિ નિર્ધારિત છે. આ રીતે, જમીનનો અધિકાર મેળવવો જોઈએ. જો જમીન કંકરયુક્ત કે પાણીયુક્ત હોય, તો તેમાંના દોષ દૂર કરવા માટે ખોદકામ કરવું જોઈએ. જો કોઈ વિદેશી વસ્તુ મળે, તો નિયમ મુજબ કન્યા તેને દૂર કરે છે. જો પુરુષને વાળ, દાંત કે દૂધ ન હોય, તો અગ્નિધ્વજ પરથી પડતાં શુભ અક્ષરો એ સ્થળે વિદેશી વસ્તુની હાજરી દર્શાવે છે. અંગના વિકલાંગતાથી, પશુઓના પ્રવેશ, હલનચલન અને અવાજથી દિશાની ઓળખ થાય છે. માતાઓના અષ્ટક સમૂહને પાટિયા કે જમીન પર ચિહ્નિત કરવું જોઈએ. "ક" જૂથમાં અગ્નિથી કોળસ, "ચ" જૂથમાં રાખ, "ટ" જૂથમાં દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં હાડકું, "ત" જૂથમાં ઈંટ, "પ" જૂથમાં ખોપરી, "ય" જૂથમાં કીડો અથવા સમાન, "શ" જૂથમાં ધાતુ, "હ" જૂથમાં ચાંદી અને અન્ય જૂથોમાં હાનિકારક વસ્તુઓ મુકવી. પાણી છાંટીને, આઠ અંગુળ ઊંડાઈ સુધી માટીથી ખાડો પુરવો. પગલાંથી થોડું ઓછો ઊંડો ખાડો ખોદી, ભીની માટીથી પુરો અને મલેટથી દબાવો. પછી જમીનને ચીકણું અને સમાન બનાવો અને ગુરુએ વિધિ આગળ વધારવી. સામાન્ય અર્પણ લઈને, મંડપ તરફ જવું; દરવાજે પૂજા કરીને, પશ્ચિમ દ્વારથી પ્રવેશ કરવો. અહીં આત્મશુદ્ધિ અને અન્ય વિધિઓ, અગ્નિકુંડ અને મંડપનું સંસ્કાર, વૃદ્ધિકુંડ સાથે જોડાયેલો કળશ, દિક્પાલ અને શિવજીની પૂજા કરવી. અગ્નિના પ્રાગટ્ય અને પૂજાની તમામ વિધિઓ પૂર્વવત્ કરવી. યજમાન સાથે, પથ્થરોના અભિષેક માટે મંડપમાં જવું. મંદિરના લિંગ માટેના પથ્થરો, પગ અને અન્ય અંગોના નામવાળા, આઠ અંગુળ ઊંચા, ચોરસ અને સુઘડ હોવા જોઈએ. પથ્થરો પથ્થરની અને ઈંટ માટે અડધી માપની; પથ્થરમંદિરમાં પથ્થરનાં પટિયા અને ઈંટમંદિરમાં ઈંટો ઉપયોગમાં લેવાય. નવ મુખ અને અન્ય ચિહ્નો, કમળના ચિહ્નો, તથા નંદા, ભદ્રા, જય, રિક્તા અને પૂર્ણા—આ પાંચ ખજાનાનાં કળશ નીચે ક્રમવાર મુકાય. નંદા, ભદ્રા, જય, પૂર્ણા, અજિતા, અપરાજિતા, વિજય, મંગલા અને ધરણી—આ નવ પથ્થરો છે. સુભદ્રા, વિભદ્રા, સુનંદા, પુષ્પાનંદક, જય, વિજય, કુંભ, પૂર્ણ અને ઉત્તર—આ બીજા છે. આ નવ ખજાનાંના કળશ ક્રમવાર મુકવા. પહેલા આસન મૂકી, દરેકને ચિહ્નિત કરીને તીક્ષ્ણ બાણ વડે સ્પર્શ કરવો. બધા પથ્થરોને ત્રણ કપડાં, માટી, ગાયનું છાણ, ગાયનું મૂત્ર, કઢા અને સુગંધિત પાણીથી ઢાંકી દેવાં. "હૂં ફટ્" શસ્ત્રમંત્રથી શૌચસ્નાન, પછી પંચગવ્ય અને પંચામૃતથી અભિષેક કરવો. પછી આંતરિક સુગંધિત જળથી સ્નાન, દરેકને તેના નામથી ચિહ્નિત કરવું; પછી ફળ, રત્ન, સોનું અને ગાયના શિંગના જળથી અભિષેક. પથ્થરને ચંદનથી અંકિત કરીને, કપડાંથી ઢાંકી, સોનાના આસન પર બેસાડવું, પછી clockwise યજ્ઞસ્થળની પરિક્રમા કરવી. પછી તેને હૃદયસ્થાને કુશના પાટિયા અથવા પલંગ પર મૂકી, પૂજા કરવી અને વિવેકપૂર્વક તત્ત્વોની શ્રેણી, પૃથ્વીથી લઈને પરમ સુધી, ગોઠવવી. ત્રિવિધ તત્ત્વોને ક્રમશઃ, બુદ્ધિથી લઈને મન સુધી, વિચાર અને સુક્ષ્મ તત્વની મર્યાદામાં ગોઠવવું. સુક્ષ્મ તત્વથી પૃથ્વી સુધી, જેમનું સ્વરૂપ શિવજ્ઞાન છે, તેમનું સ્થાન નિર્ધારિત થાય છે. તત્ત્વો અને તેમના સ્વામીઓને પોતાના મંત્રથી હૃદયમાં પૂજવું. ફૂલોની માળાઓ અને અન્ય ચિહ્નિત સ્થળોએ, યોગ્ય ક્રમમાં: "ૐ હૂં, શિવતત્ત્વને નમઃ; ૐ હૂં, રુદ્રને, શિવતત્ત્વના સ્વામી; ૐ હાં, જ્ઞાનતત્ત્વને; ૐ હાં, વિષ્ણુને, જ્ઞાનતત્ત્વના સ્વામી; ૐ હાં, આત્મતત્ત્વને; ૐ હાં, બ્રહ્માને, આત્મતત્ત્વના સ્વામી"—પછી પૃથ્વી, અગ્નિ, યજમાન, સૂર્ય, જળ, વાયુ, ચંદ્ર વગેરેનું સ્મરણ. દરેક તત્ત્વ માટે, દરેક પથ્થરે આઠ સ્વરૂપો નિમણૂક કરવી: બધા પાશુપતિ, ઉગ્ર રુદ્ર, ભવ અને ઈશ્વર. મહાદેવ અને ભીમ તથા તેમના સ્વરૂપોના ભાગો યોગ્ય ક્રમમાં; "ૐ, પૃથ્વી સ્વરૂપને નમઃ; ૐ, પૃથ્વીનાથને નમઃ"—આથી મંત્રોચ્ચાર શરૂ કરીને, પોતાની વીજાક્ષરો વડે લોકપાલોની પૂજા કરવી. પથ્થરોને સ્થિર કર્યા પછી, તે કળશોની પણ મંત્રથી કે પોતાના અક્ષરોથી પૂજા કરવી. ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ માટેના બીજાક્ષરો યોગ્ય ક્રમમાં કહ્યા છે: "લૂં, રૂં, શૂં, પૂં, વૂં, યૂં, મૂં, હૂં, ક્ષૂં"—આ રીતે નવ પથ્થરોની વ્યવસ્થા. પથ્થર પણ પાંચ પ્રકારના: દરેક તત્ત્વ માટે, પૃથ્વીથી શરૂ કરીને, પાંચ સ્વરૂપો ગોઠવવા. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઈશ્વર અને સદા-શિવ—આ પાંચ સ્વરૂપના સ્વામીઓને, અગાઉની જેમ, તે સ્થળે પૂજવા. આ રીતે, નિયમિત વિધિ અને શ્રદ્ધાપૂર્વક, મંદિરની સ્થાપના અને પૂજા પૂર્ણ થાય છે.