અગ્નિપુરાણમ્

આગમપ્રમાણે, વિધિવત્ યજ્ઞક્રિયા માટે આરંભ થાય છે. યજ્ઞકર્તા પવિત્ર છરીથી, શાસ્ત્રોક્ત મંત્ર "ૐ હૂં, નિર્વાણના બંધન માટે, હૂં ફટ્" ઉચ્ચારી, બાંધવાની ક્રિયા પૂર્ણ કરે છે—એમાં બંને હાથ અને તીર-મંત્રનો સમાવેશ થાય છે. પછી, ઘીથી ભરેલી હવનકુંડીને લઈ, મંત્રોચ્ચાર સાથે ઘી અર્પણ કરે છે; સહાયક શસ્ત્ર-મંત્ર વડે બાંધેલા બંધનને દહ કરે છે અને મુખ્ય શસ્ત્ર-મંત્ર વડે તમામ અશુદ્ધિઓને ભસ્મ કરે છે. આ પછી, પાંજરા જેવા બંધન દૂર કરવા માટે પાંચ હોળી અર્પણ કરે છે: "ૐ હઃ, શસ્ત્ર માટે, હૂં ફટ્"—અને પછી, શસ્ત્ર-મંત્ર દ્વારા આઠ હોળી અર્પણ કરીને પ્રાયશ્ચિત કરે છે. ત્યારબાદ, સર્જનહારને આહ્વાન કરીને, પૂજન અને અર્પણ કરે છે. "ૐ હાં, ધ્વનિ અને સ્પર્શથી પવિત્ર બ્રહ્મન, સ્વીકારો, સ્વાહા"—આ મંત્રથી ત્રણ અર્પણ કરે છે, જેમાં અધિકાર આપે છે; કારણ કે, પવિત્ર બ્રહ્મન, તમે યજ્ઞપશુના બધા પાપોને દહ કરી દો છો. પશ્ચાત્, પુનઃ કોઈ પણ પ્રકારના બંધનમાં ન રહેવું જોઈએ; શિવની આજ્ઞા જાહેર કરે છે. પછી સર્જનહારને મુક્ત કરીને, તેને જમણી નાડી દ્વારા ધીમે ધીમે મોકલવામાં આવે છે. વિલય-મુદ્રા સાથે, પોતાના શ્વાસને રોકી, અમૃત સમાન શુદ્ધ જલથી ભરેલી અર્પણપાત્રની પૂજા કરે છે. તે જલને લઈ, ઉદભવ શ્વસ સાથે તાંતમાં જોડે છે અને પાત્રમાં રહેલા જલની પૂજા કરે છે. શિષ્યના પોષણ માટે, આ જલ ગુરુ શિષ્યના મસ્તક પર મૂકે છે; પછી શિવ-મંત્ર "વૌષડ" સાથે તેને માતાપિતાને અર્પણ કરે છે. Rite પૂર્ણ થાય છે, અને નિર્વાણ પણ શુદ્ધ થઈ જાય છે. પછી, ઈશ્વર કહે છે: હવે, શુદ્ધ અને શુદ્ધ થયેલા તત્વોનું સંયોજન કરવું જોઈએ—ટૂંકા અને લાંબા ધ્વનિ સાથે, આરંભથી અંત સુધીના ધ્વનિની ગુણધર્મ સાથે. "ૐ હાં હ્રૂં હાં"—પૃથ્વી, જલ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, સુક્ષ્મ તત્વો, ઈન્દ્રિય, બુદ્ધિ; ત્રણ ગુણ, અહંકાર અને ચોઇસમી—પુરુષ—આ રીતે. આ તત્વોને આધારમાં સ્થિત માનવી જોઈએ; કુલ પચીસ તત્વો, 'ખ'થી 'ય' સુધીના અક્ષરો સાથે. પચાસ અને છ૬, જે વિશ્વના નામથી ઓળખાય છે, એટલા જ રુદ્રો છે—જેમ કે અમરેશ, પ્રભાવ, નૈમિષ, પુષ્કર, પાડી, દંડી, ભાવભૂતિ, અષ્ટમ, નકુલીષ, હરિશ્ચંદ્ર, શ્રીશૈલ, અન્વીશ, અસ્નાતિકેશ, મહાકાલ, મધ્યમ, કેદાર, ભૈરવ, બીજી આઠ, ગયા, કુરુક્ષેત્ર, ખલાન, વગેરે. વિમલ, અઠ્ઠહાસ, મહેન્દ્ર, ભીમ, વસ્વાપદા, રુદ્રકોટિ, ગોકર્ણ, ભદ્રકર્ણ, સ્વર્ણાક્ષ, સ્થાણુ, અજેશ, સૂદા, નાંતરા, સુબાહુ, વિશાળ, જટિલ, રૌદ્ર, પિંગલાક્ષ, કાલદંષ્ટ્રી, વિદુર, ઘોર, પ્રજાપત્ય, હૂતાશન, કામરૂપ, કાલ, કર્ણ, ભયંકર, મતંગ, પિંગલ, ધાતૃ હર, શંકુકર્ણ, વિધાન, શ્રીકંઠ, ચંદ્રશેખર—આ બધાં સાથે, મર્યાદાઓ અને ૩૨ શબ્દો વર્ણવાય છે. બીજરૂપે ત્રણ મંત્ર: વામદેવ, શિવ, શિખા. ગાંધારી અને સુષુમ્ના—બે નાડીઓ, સમાન અને ઉદાન—બે વાયુ, જીભ અને ગુદા—ઈન્દ્રિય. સ્વાદ વિષય છે; રૂપ, ધ્વનિ, સ્પર્શ, સ્વાદ ગુણ છે. ચક્ર ગોળ, કમળચિહ્નિત અને શ્વેત છે. સ્વપ્ન અવસ્થામાં, કારણ છે—ગરુડધ્વજ; બધાં વિશ્વ સુધી, સ્થાપન પૂર્ણ થાય છે. પોતાના મંત્રથી દેહમાં તાંત પ્રવેશાડીને, તેને અલગ કરે છે: "ૐ હાં ખીં હાં"—તાંતની સ્થાપન માટે, "ૐ ફટ્ સ્વાહા"—પ્રાણપ્રવેશ અને અંકુશ-મુદ્રા વડે. "ૐ હાં હ્રૂં હ્રાં હ્રૂં"—તાંતની સ્થાપન માટે, "હ્રં ફડ"—વિલય-મુદ્રા અને કુંભક વડે, હૃદયમાંથી નાડીની તાંત લઈ. "ૐ હાં હ્રૂં હ્રાં હાં"—તાંતની સ્થાપન માટે, "નમઃ"—ઉદભવ-મુદ્રા અને શ્વસ સાથે, અનંતમાં મૂકે છે. "ૐ હાં હ્રીં"—તાંતની સ્થાપન માટે, "નમઃ"—પૂજા અને સન્માન, ત્રણ અર્પણ "સ્વાહા"થી. "ૐ હાં વિષ્ણુને, નમઃ"—વિષ્ણુને આહ્વાન, પૂજા, અને સંતુષ્ટ કરે છે: "આપના અધિકારમાં, હું સાધકને દীক্ষા આપું છું." વિષ્ણુને શુભ ભાવથી જાણ કરે છે; પછી, પૂર્વવત્, વાગીશ્વરી અને વાગીશને આહ્વાન, પૂજા અને સન્માન કરે છે. પછી, શિષ્યના હૃદય પર સ્પર્શ કરે છે: "ૐ હાં હાં હં ફટ્"—આથી ચેતનામાં પ્રવેશ અને વિભાજન કરે છે. શસ્ત્ર-મંત્ર સાથે પાશ જોડે છે, અંકુશ-મુદ્રા વડે: "ૐ હાં હં હોં હ્રૂં ફટ્"—હૃદયમાં ખેંચે છે, "સ્વાહા"થી, શુદ્ધ આત્મા સાથે. "નમઃ" બોલી, તેને પોતાના આત્મામાં મૂકે છે: "ૐ હાં હં હોમ આત્મને નમઃ". પૂર્વવત્, પિતૃઓ સાથે સંયોજન, ઉદભવ-મુદ્રા વડે. ડાબા હાથથી, એ જ રીતે, દેવીના ગર્ભમાં મૂકે છે: "ૐ હાં હં હાં આત્મના નમઃ". દેહના મૂળ, હૃદયમાં, અને જન્મ સમયે મસ્તકમાં. મસ્તક પર અધિકાર-ચૂડા, રક્ષણ માટે કવચ-કણ, તત્વ-શુદ્ધિ માટે હૃદયમાં, સ્થાપન માટે. મસ્તક વડે, પાશ સડીને, એ રીતે દૂર કરે છે, અને એક સો વાર જપ કરે છે; પાશથી વિભાજન માટે, પછી આત્મા માટે શસ્ત્ર-મંત્રથી જપ. પાશને શસ્ત્ર-મંત્રથી કાપે છે, જેમ ચંદ્ર-કલાના બીજથી; "ૐ હ્રીં, પાશ-સ્થાપન માટે, હઃ ફટ્"—મુક્તિ પછી, પાશને ગોળ બનાવે છે, શસ્ત્ર-મંત્રથી. ઘી હવનકુંડીમાં મૂકી, ચંદ્ર-કલા શસ્ત્ર-મંત્રથી અગ્નિમાં અર્પણ કરે છે; પાશના અંકુર દૂર કરવા માટે, શસ્ત્ર-મંત્રથી પાંચ હોળી અર્પણ કરે છે. દોષ અને પ્રાયશ્ચિત દૂર કરવા માટે, પછી આઠ હોળી અર્પણ કરે છે: "ૐ હઃ, શસ્ત્ર માટે, હ્રૂં ફટ્"—હૃષીકેતા હૃદયમાં આહ્વાન કરીને, પૂજા અને અર્પણ કરે છે. પૂર્વવત્, અધિકાર-અર્પણ: "ૐ હાં, તત્વ-દક્ષિણ સ્વીકારો, સ્વાહા." "હરી, તમારા દ્વારા, આ પશુના બધા પાશ દહ થયા છે, તે હવે બંધનમાં ન રહે." પશુને ફરીથી બંધન ન રહેવું જોઈએ; શિવની આજ્ઞા જાહેર કરે છે. પછી, મુક્ત કરીને, ગોવિંદ—જ્ઞાનરૂપ—નિયુક્ત કરે છે. હાથ લંબાવી, અડધો દેખાય એવો, ચંદ્ર-મંડલ જેવો, વિલય-મુદ્રા સાથે સ્થિર થાય છે, પછી ઉદભવ-મુદ્રા ધારણ કરે છે. તાંત જોડીને, પાત્રમાં જલ મૂકે છે, પૂર્વવત્; મુક્ત કરીને, અગ્નિના માતાપિતાની પૂજા ફૂલ વગેરેથી કરે છે. પછી, ઈશ્વર કહે છે: હવે, વિદ્યા-સંયોજન, પ્રાચીન કલા સાથે, પૂર્વવત્ કરવી; પછી, તત્વને જેમ છે, તેમ વર્ણવવી.