અગ્નિપુરાણમ્

ભક્તિભાવે, આ ગાથા પ્રારંભ થાય છે પૃથ્વી તત્વના આઠ ક્ષેત્રોથી. પ્રથમ ક્ષેત્ર સર્વ દેવતાઓનું ગર્ભસ્થાન છે—મનુ અને અન્ય દેવો, પશુ, પક્ષી, ચતુષ્પદ અને સાપ જેવા રેંગતાં પ્રાણીઓ ચાર પ્રકારના ગણાય છે. પાંચમું ક્ષેત્ર સ્થાવર, એટલે કે અસ્થિર જીવ છે. છઠ્ઠું ગર્ભ માનવेतર છે—પિશાચ, રાક્ષસ, યક્ષ, ગંધર્વ અને ઇન્દ્રનું સ્થાન. આ રીતે, આઠમું ક્ષેત્ર સૌમ્ય કહેવાય છે, જે પ્રાણીઓના સ્વામી અને બ્રહ્માનું છે. આ આઠે પૃથ્વી તત્વના ક્ષેત્ર માનવામાં આવે છે. આ પછી, સર્વનું વિલય પ્રકૃતિ અને બુદ્ધિમાં થાય છે; ભોગ, બ્રહ્મા અને કારણ—આ બધું જાગૃતિના અવસ્થાઓ, લોક વગેરેમાં વિભાજિત થાય છે. સાધક પોતાના મંત્ર વડે અંતર્ગત વિલયનું ધ્યાન કરે છે: "ૐ હાં હૃૂં હાં, સૂત્રોના વિલય માટે, હૂં ફટ્; પછી ૐ હાં હાં, સૂત્રોના વિલય માટે, સ્વાહા." ગજાનનમુદ્રાથી શ્વાસ ખેંચી અંદર લે છે; "ૐ હૃૂં હ્રાં હૃૂં, સૂત્રોના વિલય માટે, હૂં ફટ્." વિલયમુદ્રાથી નીચેના સ્થાનથી કુંભક દ્વારા ગ્રહણ કરે છે; "ૐ ૐ હ્રાં હાં, સૂત્રોના વિલય માટે, નમઃ." ઉદ્ભવમુદ્રાથી શ્વાસ છોડીને ગ્રહણ કરે છે; "ૐ હાં, સૂત્રોના વિલય માટે, નમઃ." પછી અર્ઘ્ય અર્પણ કરે છે, શુદ્ધિ કરે છે અને અંતે સ્વાહા સાથે ત્રણ આહુતિ ઉપસ્થિતિ માટે અને ત્રણ તૃપ્તિ માટે આપે છે; "ૐ હાં બ્રહ્મણે નમઃ"થી બ્રહ્માને આમંત્રિત કરે છે, પૂજન કરે છે અને સ્વાહા સાથે તૃપ્તિ આપે છે. હે બ્રહ્મા, આ ક્ષેત્રમાં હું મુક્તિ ઈચ્છનાર સાધકને દીક્ષા આપું છું. પછી, વિધિ સમજાવવાની today આવે છે; પછી રક્ષા કરનારી દેવી, વાગીશ્વરી,નું હૃદયમાં આવાહન કરવું જોઈએ. વાગીશ્વરી છ સ્વરૂપે છે: ઇચ્છા, જ્ઞાન અને ક્રિયા—આ બધું એક જ કારણમાં. આ રીતે દેવીનું પૂજન અને તૃપ્તિ કરવી. વાગીશ્વરી સર્વ ગર્ભોમાં ચંચળતા લાવનારી કારણરૂપ છે; અહીં હૃદયપાત્ર અને બીજાક્ષર સાથે, અંતે "હૂં ફટ્" થી વિધિ થાય છે. વિધિવિદ્ પુરુષ તેના હૃદયમાં પ્રહાર કરે છે; શિષ્યનું ચેતન હૃદયમાં અગ્નિસ્ફુલિંગ સમાન થાય છે. વિલયાવસ્થામાં સ્થિત, બંધનોથી બંધાયેલ, મોટા દ્વારા વિભાજન કરવું: "ૐ હાં હૂં હઃ હૂં ફટ્; ૐ હં સ્વાહા," પછી શ્વાસ ખેંચીને ગજાનનમુદ્રા કરવી. પછી, પોતાના મંત્રથી ગ્રહણ કરીને અંદર એકત્વ કરવું: "ૐ હાં હૃૂં હાં, આત્માને નમઃ." શ્વાસ છોડીને પિતામાતા અને ચેતનાનું મિલન મનમાં દર્શાવવું. બ્રહ્માદિક ક્ષેત્રોના ત્યાગની ક્રમશઃ વિધિથી શિવના ધામ સુધી પહોંચવું; ગર્ભાધાન માટે સર્વ ગર્ભોમાં એકસાથે ગ્રહણ કરવું. પછી, વામમાર્ગ ઉદ્ભવમુદ્રાથી વાગીશ્વરીના ગર્ભમાં મૂકો: "ૐ હાં હાં હાં, આત્માને નમઃ." એ જ રીતે પૂજન અને પાંચ રીતે તૃપ્તિ કરવી. અન્ય ગર્ભોમાં, હૃદયમાં શરીરની શુદ્ધિ કરવી; અહીં પુરૂષ ઉત્પન્ન કરવાની વિધિ નથી, કારણ કે સ્ત્રી શરીર પણ થઈ શકે છે. અથવા, વાળ વિભાજન અથવા અન્ય દેવાંગોનું ધ્યાન કરવું; જન્મશીર્ષથી કરવું, સર્વ દેહીઓને ટાળવું. એ જ રીતે, તેમની ક્ષેત્રમાં શિવમંત્રથી ધ્યાન કરવું; ભોગ માટે કવચમંત્ર, અને શસ્ત્રમંત્રથી વિષયરૂપે. મોહના સ્વરૂપનું, તેની અવિભાજ્યતાનું અને વિલયાવસ્થાનું ધ્યાન કરવું; શિવ દ્વારા પ્રવાહોની શુદ્ધિ અને તત્ત્વવિવેક હૃદયમાં કરવી. પાંખપાંખે પાંચ આહુતિ ગર્ભાદિથી આપવી, જેથી અવિદ્યાથી જન્મેલા મલ, કર્મ વગેરેના બંધન દૂર થાય. આ રીતે હૃદયથી શુદ્ધિ કરી, પછી શતઆહુતિ આપવી; મલશક્તિને રોકવાથી બંધનથી વિમુક્તિ થાય છે. "સ્વાહા"થી અંતવાળા મંત્રને શસ્ત્રરૂપે લઈ, પાંચપાંચ આહુતિ આપવી; મોહથી બંધન માટે સાતવાર શસ્ત્રમંત્ર જાપ કરવો. વિધિપ્રમાણે કૃપાણથી કટન કરવું: "ૐ હૂં, વિલયપાશ માટે, હૂં ફટ્;" બંને હાથ અને બાણમંત્રથી બંધન પૂર્ણ કરવું. મુક્ત કરી, વર્તુળાકાર ગતિથી, ઘૃતથી ભરેલું પાત્ર પકડી રાખવું; ઉપશસ્ત્રમંત્રથી દહન કરવું અને એકમાત્ર શસ્ત્રમંત્રથી ભસ્મ કરવું. પાંચ આહુતિ આપી, પાશરૂપ બંધન દૂર કરવું: "ૐ હઃ, શસ્ત્રને, હૂં ફટ્;" પછી આઠ શસ્ત્રઆહુતિથી પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. પછી સર્જનહારને બોલાવી, પૂજન અને તર્પણ કરવું; પછી ત્રણ આહુતિ "ૐ હાં, શબ્દ અને સ્પર્શરૂપ શુદ્ધ બ્રહ્મને ગ્રહણ કરો, સ્વાહા," થી સત્તા આપવી; કેમ કે, હે બ્રહ્મન, તુંજ યજ્ઞપશુના સર્વ પાપોનો નાશક છે. પછી ફરીથી બંધન ન રહે, એવુ શિવાજ્ઞા જાહેર કરવી; પછી સર્જનહારને મુક્ત કરી, જમણા માર્ગે ધીમે ધીમે વિદાય આપવી. વિલયમુદ્રાથી, પોતાના શ્વાસથી નિયંત્રિત થઈ, અમૃતસમાન જળની બિંદુ ધરાવતી અંજનપાત્રનું પૂજન કરવું. તેને લઈ, ઉદ્ભવનામ શ્વાસથી સૂત્રમાં જોડવું; પછી પાત્રમાં રહેલી જળબિંદુનું પૂજન કરવું. શિષ્યની પોષણા માટે, ગુરુએ એ જળબિંદુ તેના માથા પર મૂકવી; મુક્ત કરી, શિવમંત્ર "વૌષડ્"થી તેને પિતામાતાને આપવી; વિધિ પૂર્ણ થાય છે, અને વિલય પણ શુદ્ધ થાય છે. પછી, ઈશ્વર કહે છે: પછી શુદ્ધ અને પવિત્ર તત્ત્વોના મિલનને, ટૂંકા અને લાંબા ધ્વનિ સાથે, આરંભથી અંત સુધીના નાદના અનુસ્વરથી સાધવું. "ૐ હાં હૃૂં હાં"—પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, તનુ તત્ત્વો, ઇન્દ્રિય અને બુદ્ધિ; ત્રણ ગુણ, અહંકાર અને ચોવીસમું, એટલે પુરુષ—આ રીતે. આ પચ્ચીસ તત્ત્વો તથા "ખ"થી "ય" સુધીના અક્ષરો આધારરૂપે સ્થિત છે એમ ધ્યાન કરવું. પચાસ અને છાસઠ—એટલેકે, વિશ્વના નામે ઓળખાતા તેટલા—રુદ્રો પણ ત્યાં જ સમજવાના છે. એમ અનેક રુદ્રોના નામો છે: અમરેશ, પ્રભાવ, નૈમિષ, પુષ્કર, પાડી, દંડિ, ભાવભૂતિ અને અષ્ટમ. પછી, નકુલીશ, હરિશ્ચંદ્ર, શ્રીશૈલ, અનુઈશ, અસ્નાતિકેશ, મહાકાલ અને મધ્યમ; પછી કેદાર, ભૈરવ, બીજી આઠની મંડળી, પછી ગયા, કુરુક્ષેત્ર, ખલાન અને બીજા સ્થળો. વિમલ, અઠઠાસ, મહેન્દ્ર, ભીમ; વસ્વાપદા, રુદ્રકોટિ, પ્રભુ અને સુર્યવિહીન. પછી ગોકર્ણ, ભદ્રકર્ણ, સ્વર્ણાક્ષ, સ્થાણુ; અજેશ, સર્વજ્ઞ, તેજસ્વી, સૂદ અને નાંતર. સુબાહુ, મદમસ્ત રૂપવાળો, વિશાલ, જટિલ; રૌદ્ર, પિંગલાક્ષ, પછી કાળદંષ્ટ્રી. વિદુર, ઘોર, પ્રજાપત્ય, હુતાશન; કામરૂપ, કાળ, કર્ણ અને ભયાનક. મતાંગ, પિંગલ, ધાતૃ રૂપ હરા; શંકુકર્ણ, વિધાન, શ્રીકંઠ અને ચંદ્રશેખર. આ રીતે, આ દિવ્ય વિધિ અને તત્ત્વોના યથાક્રમ દર્શનથી, સાધક મુક્તિના માર્ગે આગળ વધે છે, અને સર્વ તત્વોનું એકતામાં લય પામે છે.