અગ્નિપુરાણમ્

એક સમયે, મહાન આધ્યાત્મિક વિધિમાં ઉપવેશ કરતા સાધકને શિખવાયું કે જ્યારે કોઈ મહાત્માને સ્થાપિત કરી, મનથી તેના સર્વવ્યાપક સ્વરૂપને નિહાળે છે, ત્યારે એ જાણવું જોઈએ કે એના અંદર ૧૦૮ વિશ્વો વસે છે. એ મહાત્મા અનેક રૂપે પ્રસિદ્ધ છે: કપાલ, અજ, બુદ્ધ, વજ્રદેહ, પ્રમર્દન, વિભૂતિ, અવ્યય, શાસ્તા, પિનાકી અને દેવોના સ્વામી. એ અગ્નિ છે, રુદ્ર છે, હુતાશી, પિંગલ, ખાદક, હર, જ્વલન, દહન, બભ્રૂ, ભસ્માંતક અને ક્ષપાંતક છે. એ યામ્યમૃત્યુહર, ધાતા, વિધાતા, કાર્યરંજક, કાલ, ધર્મ તથા અધર્મ, સંયોજક અને વિયોજક પણ છે. એ નૈઋત, મારણ, હંતા, તીક્ષ્ણ દ્રષ્ટિવાળા, ભયાનક, ઊર્ધ્વાંશક, વિરુપાક્ષ અને ધૂમ્રલાલ દાંતવાળા છે. એ બલ, અતિબલ, પાશહસ્ત, મહાબલ, શ્વેત, જયભદ્ર, દીર્ઘબાહુ અને જલને અંત આપનાર છે. એ વડવાસ્ય અને ભીમ પણ છે. આ દસ વરુણ સ્વરૂપે ઓળખાય છે: ઝડપી, પ્રકાશમાન, પવનગતિ, સૂક્ષ્મ, તીક્ષ્ણ અને ક્ષપાંતક. એ પંચાંતક, પંચશિખ, કપર્દી, મેઘારૂઢ, જટામુકુટધારી અને વિવિધ રત્નોથી શોભિત છે. એ ધનના સ્વામી, સુંદર, ભાગ્યશાળી, કોમળદેહી, કૃપાદાતા, તેજસ્વી, સમૃદ્ધ, સ્વરૂપધારી અને દસ અન્ય ગુણોથી યુક્ત છે. એ વિદ્યાધર, જ્ઞાનધારી, સર્વજ્ઞ, વેદજ્ઞ, માતૃત્વવર્તી, પીટલ દ્રષ્ટિવાળા, ભૂતરક્ષક અને હવનપ્રિય છે. એ સર્વજ્ઞાનદાતા, સુખ-દુઃખ હરણાર, અનંત, રક્ષક, અડગ અને પાતાળના સ્વામી છે. એ વૃષ, વૃષધર, શક્તિશાળી, ભક્ષક, સર્વદિશાદર્શી અને લોહિત રૂપે પણ છે. આ દસ રુદ્રો સાપોના સમુદાયમાં સ્થિર થયેલા છે. એ શંભુ, વિભૂ, ગણપતિ, ત્રિનેત્ર, દેવોથી પૂજિત, લય, વિહાર, લાભ, અન્વેષક અને વિવેકી છે. એ ભોજનકર્તા, માયા, કાલ, અગ્નિ, રુદ્ર, હાટક, કુસ્માંડ, સત્ય, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ પણ છે. આ આઠ રુદ્રો, રુદ્ર સહિત, પાત્રમાં સ્થિર થયેલા છે; સાધકે એમના નામો અને વિશ્વોનાં નામો સ્મરણ કરવા જોઈએ. એ ભવ, ઉદ્ભવ, સર્વભૂત, સર્વભૂતને સુખદાતા, સર્વવ્યાપકતા સર્જનાર અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા રુદ્ર દ્વારા પૂજિત છે. એ સ્તુત, પ્રાચીન, ઓમ, સાક્ષી, રુદ્રનાશક, પતંગ, ધ્વનિ, સૂક્ષ્મ, શિવ, સર્વ, સર્વદાતા, સર્વવ્યાપકતા સર્જનાર, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-રુદ્ર સર્જનાર છે. 'ઓમ, શિવને વંદન', એમ પુન: પુન: નમન. આ આઠ અક્ષરી મંત્રના અઠ્ઠાવીસ પદ છે, જે આકાશમાં વ્યાપે છે, મનમાં ગુપ્ત છે, ક્ષણમાત્રે હૃદયમાં પ્રવેશી ત્રિનેત્રરૂપ છે. મંત્રનું બીજ 'મ' છે, નાડીઓનું નામ ઇડા અને પિંગલા છે; પ્રાણ અને અપાન જીવનવાયુ છે, તેમજ ગંધ અને સ્પર્શ ઇન્દ્રિય છે. પાંચ ગુણોમાંથી ગંધ વિષય માનવામાં આવે છે; પૃથ્વી તત્વ પીળા ચોરસ રૂપે, વજ્રચિહ્નથી યુક્ત દર્શાવવામાં આવે છે. તેનું વિસ્તાર સો કરોડ યોજન જેટલું કહેવાયું છે; તેમાં ચૌદ યોનિઓ સમજવી. પહેલી યોની સર્વદેવતાઓની છે, જેમાં મનુ અને અન્ય દેવો છે; પશુ, પક્ષી, ચતુષ્પદ અને રેંગતા પ્રાણીઓ ચાર છે. પાંચમી યોની સ્થાવર જીવોની છે; છઠ્ઠી યોની માનવेतર પિશાચ, રાક્ષસ, યક્ષ, ગંધર્વ અને ઇન્દ્રની છે. આઠમી યોની શાંત, પ્રાણપતિ અને બ્રહ્માની કહેવાય છે. આ આઠ પૃથ્વી તત્વના ક્ષેત્ર છે. પ્રલય પ્રકૃતિ અને બુદ્ધિમાં છે; ભોગ, બ્રહ્મા અને કારણરૂપે, પછી સર્વ જાગૃત અવસ્થાઓ અને લોકાદિ થાય છે. જે આ રીતે અંતર્ગત નિવૃત્તિ પર ધ્યાન કરે છે અને પોતાના મંત્રથી નિર્દેશ કરે છે: 'ઓમ હાં હ્રૂં હાં, સૂત્રોની નિવૃત્તિ માટે, હૂં ફટ્; પછી ઓમ હાં હાં, સૂત્રોની નિવૃત્તિ માટે, સ્વાહા.' ગજાનક મુદ્રાથી શ્વાસ ખેંચો; 'ઓમ હ્રૂં હ્રાં હ્રૂં, સૂત્રોની નિવૃત્તિ માટે, હૂં ફટ્.' લયમુદ્રાથી નીચેના સ્થાનેથી કુંભક રાખો; 'ઓમ ઓમ હ્રં હાં, સૂત્રોની નિવૃત્તિ માટે, નમ:' ઉદ્ભવ મુદ્રાથી રેતન સાથે શ્વાસ છોડો; 'ઓમ હાં, સૂત્રોની નિવૃત્તિ માટે, નમ:' અર્ગ્ય અર્પણ કરો, શુદ્ધ કરો અને અંતે સ્વાહા સાથે હાજરી માટે ત્રણ અને તૃપ્તિ માટે ત્રણ આહુતિ આપો; 'ઓમ હાં બ્રહ્મણો નમ:' બ્રહ્માને આવાહન કરો, પૂજા કરો અને સ્વાહા સાથે તૃપ્ત કરો. હે બ્રહ્મા, આ ક્ષેત્રમાં, હું મુક્તિ માટે સાધકને દિક્ષિત કરું છું. પછી કૃપાથી વિધિ જણાવવી, અને હૃદયમાં રક્ષા કરનારી દેવી વાગીશ્વરીનું આવાહન કરવું. વાગીશ્વરી છરૂપે છે: ઇચ્છા, જ્ઞાન અને ક્રિયા—all એક કારણમાં; આવિધિને પૂજા અને તૃપ્તિથી પૂર્ણ કરો. વાગીશ્વરી સર્વ યોનિઓમાં ચંચળતા લાવનારી કારણરૂપ છે; હૃદયપાત્ર અને બીજાક્ષર સાથે, હૂં ફટ્ સુધી વિધિ કરો. સાધક હૃદય પર પ્રહાર કરે છે અને વિધિમાં નિપુણ વ્યક્તિ પ્રવેશે છે; પછી શિષ્યનું ચેતન હૃદયમાં અગ્નિસ્ફુલિંગ જેવું પ્રકાશિત થાય છે. નિવૃત્તિમાં સ્થિત, બંધનથી બંધાયેલ, પ્રાચીન વિધિ અનુસાર વયસ્કના ભાગે વિભાજન કરો: 'ઓમ હાં હૂં હઃ હૂં ફટ્; ઓમ હં સ્વાહા,' પછી શ્વાસ ખેંચી ગજાનક મુદ્રા કરો. પછી પોતાના મંત્રથી ખેંચી, એકીકૃત કરો: 'ઓમ હાં હ્રૂં હાં, આત્માને નમ:' શ્વાસ છોડતા માતાપિતાના મિલન અને ચેતનનું દૃશ્ય કરો. બ્રહ્માદિ ક્ષેત્રોથી વિમુખ થઈ, શિવના નિવાસસ્થાન સુધી લઈ જાવ; સર્વ યોનિમાં એકસાથે ગર્ભધરણ માટે ગ્રહણ કરો. વાગીશ્વરીની યોનિમાં ડાબી ઉદ્ભવમુદ્રાથી પ્રવેશ કરો: 'ઓમ હાં હાં હાં, આત્માને નમ:' તેમ જ પૂજા અને પાંચ પ્રકારથી તૃપ્તિ કરો. અન્ય યોનિમાં, હૃદયમાં શરીરશુદ્ધિ કરો; અહીં પુરૂષ ઉત્પન્ન કરવાની વિધિ નથી, કારણ કે સ્ત્રી શરીર પણ થઈ શકે છે. અથવા વાળ વિભાજન અથવા દૈવી અંગોની રચના જેમ માટે કરો; જન્મમુહૂર્તે માથાથી જન્મ કરો, સર્વ દેહધારીઓથી દૂર રહો. એ જ રીતે, તેમના ક્ષેત્રમાં શિવમંત્રથી ધ્યાન કરો; ભોગ માટે કવચમંત્ર અને શસ્ત્રરૂપે વિષયમંત્ર કરો. મોહરૂપનું ધ્યાન, તેની અભેદ્યતા અને પ્રલય અવસ્થાનું ધ્યાન કરો; શિવ દ્વારા પ્રવાહોની શુદ્ધિ અને તત્ત્વવિચાર હૃદયમાં કરો. પાંચ પાંચ આહુતિઓ ગર્ભાધાનથી શરૂ કરીને ક્રમશ: આપવી, જેથી માયાથી ઉત્પન્ન દોષ, કર્માદિ બંધનો દૂર થાય. હૃદયથી શુદ્ધિ કર્યા પછી, પછી સો આહુતિ આપવી; દોષશક્તિને નિયંત્રિત કરીને બંધનથી વિમુક્તિ મળે છે. 'સ્વાહા' અંતવાળા મંત્રને શસ્ત્રરૂપે રાખીને, પાંચ પાંચ આહુતિ આપવી; માયાપર્યંતના બંધન માટે શસ્ત્રમંત્ર સાત વાર જપવો. આ રીતે, સાધકને શિવસ્વરૂપ, સર્વવ્યાપક, સર્વજ્ઞ, સર્વપ્રવાહી અને સર્વશક્તિમાન ભગવાનના વિવિધ સ્વરૂપો, યોનિ, તત્વ અને વિધિનું ધ્યાન, પૂજન અને અંતે મુક્તિ માટે દિક્ષા આપવામાં આવે છે.