અગ્નિપુરાણમ્

આ વિધિના અનુક્રમમાં, સાધક પ્રથમ લિંગ અને ભાગના સંયોજનને લિંગમુદ્રા દ્વારા સ્થાપિત કરે છે. પછી, પાત્રમાં તેને અર્પણ કરીને જ્ઞાન જગાડે છે અને મૂળ મંત્રનો જાપ કરે છે. ત્યારબાદ, વર્ધનીના દસમા ભાગમાં રક્ષણની જાહેરાત કરે છે; ગણેશ અને વાયુની પૂજા કરીને, હરાની પૂજા પાંચ અમૃત અને અન્ય પવિત્ર પદાર્થો દ્વારા કરે છે. હરાની પૂજા પછી, પૂર્વની જેમ હરાનું સ્નાન, પૂજા અને અગ્નિકુંડમાં શિવના પવિત્ર અગ્નિની પૂજા કરી, યોગ્ય રીતે અગ્નિમાં હવન માટે અર્પણ તૈયાર કરે છે. પછી, કૂડી વડે અર્પણને ત્રણ ભાગમાં વહેંચે છે—દેવતા, અગ્નિ અને પોતાનું ભાગ. શિવ અને અગ્નિને અર્પણ આપીને, એક ભાગ પોતાને રાખે છે. પછી, દંતધૂન અને કવચ વડે પૂર્વ દિશામાં પ્રથમ અર્પણ કરે છે; દક્ષિણ અને પશ્ચિમમાં, પ્રખર જ્વાળાઓ સાથે માટી અર્પણ કરે છે. ઉત્તર દિશામાં, સદ્યોજાતના હૃદયથી ડાબી તરફ અર્પણ કરે છે; ડાબા હાથથી માથા પર પાણી છાંટે છે અને ઈશાને સુગંધિત પાણી અર્પણ કરે છે. પંચગવ્ય અને પલાશના પાનનો પેકેટ四 દિશાઓમાં અર્પણ કરે છે; ઉત્તર-પૂર્વમાં ફૂલ, અને દક્ષિણ-પૂર્વમાં રોચના અર્પણ કરે છે. દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં અગુરુ, ઉત્તર-પશ્ચિમમાં ચાર પ્રકારના અર્પણ, અને બધી હવન સામગ્રી સદ્યોજાતના કુશથી અર્પણ કરે છે. શિવના રૂપને દંડ, જપમાળા, યજ્ઞોપવીત, કૌપીન અને ભિક્ષાપાત્ર અર્પણ કરે છે; કાજલ, કેસર તેલ, લાકડી અને વાળ ધૂન માટેનું સાધન પણ અર્પણ કરે છે. પાન, અરીસો, ઉત્તર દિશામાં રોચના, આસન, પાદુકા, પાત્ર, યોગપટ્ટા અને છત્રી અર્પણ કરે છે. ઉત્તર-પૂર્વમાં ઈશા મંત્રથી ઈશાનના તૃપ્તિ માટે અર્પણ કરે છે; પૂર્વમાં ઘી સાથે ચરુ અને નવા સુગંધિત પદાર્થો અર્પણ કરે છે. શુદ્ધિકારકો લઈને, અર્ઘ્ય પાણીથી છાંટીને, સંકલિત મંત્રોથી શુદ્ધ કરીને, અગ્નિ સમક્ષ લાવે છે. પવિત્ર પાત્રને કૃષ્ણમૃગ ચામડાથી ઢાંકે છે અને વર્ષરૂપનું સ્મરણ કરે છે—જે સર્વ કર્મોના રક્ષક, કલ્યાણકારી અને અવિનાશી છે. પછી, 'સ્વેતી હેતી' સૂત્ર અને મંત્રસંગ્રહથી યજ્ઞોપવીતને એકવીસ વખત પાણીથી શુદ્ધ કરે છે. ઘર અને અન્ય પદાર્થોને દોરાથી લપેટે છે, સુગંધિત પદાર્થો સૂર્યને અર્પણ કરે છે, અને પૂજા-પાન કરી, ન્યાસ અને અર્ઘ્ય વિધિ કરે છે. પછી, નંદી અને અન્ય, સુગંધના દેવતા, અને ઘર પ્રવેશ પછી, શસ્ત્રો, દિશાના રક્ષક, અને પોતાના નામથી શુભ પાત્રમાં પૂજા કરે છે. વર્ધની, વિઘ્નના ભગવાન, ગુરુ અને આત્માની પૂજા કરે છે; પછી, સર્વ ઔષધિ વડે અનુલેપન અને ફૂલ-કુશથી ધૂપ કરે છે. પવિત્ર યજ્ઞોપવીતને જોડાયેલા હસ્તમાં રાખીને, વિધિમાં કોઈ અપૂર્ણતા હોય તો પૂર્ણ કરવા માટે તેને આવાહન કરે છે. "હે શક્તિશાળી, તું ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર છે; ઉપાસકને સિદ્ધિ આપ, હે ચેતન-અચેતનના સ્વામી!"—આ રીતે અવાહન કરે છે. "હે શંભુ, સર્વ સમયે અને સર્વ રીતે તને નમન; કૃપા કર. તું દેવોના સ્વામી, દેવી અને ગણપતિઓ સાથે આવાહિત છે." મંત્રધારી, કપાલધારી અને સહાયક સાથે પણ આવાહન કરે છે; સવારે પવિત્ર યજ્ઞોપવીત. "હે પરમેશ્વર, તમારી આજ્ઞાથી શિસ્ત પાલન કરું છું."—આ રીતે અવાહન કરીને, શ્વાસને અમૃતરૂપે કરે છે. મૂળમંત્ર 'શિવ'થી સમાપ્ત કરીને, શિવને અર્પણ કરે છે; જપ, સ્તુતિ અને પ્રણામ કરીને, શંભુને ક્ષમા માગે છે. તૃતીય ભાગની અર્પણ શિવના અગ્નિમાં અર્પણ કરે છે; દિશાના રક્ષક, દિશાના સ્વામી અને માતૃગણોને અર્પણ કરે છે. "રુદ્રો અને ક્ષેત્રના રક્ષકોને નમન અને સ્વાહા; આ અર્પણ છે."—પૂર્વ દિશામાં, દિશાના હાથીઓથી શરૂ કરીને, ક્ષેત્ર અને અગ્નિને અર્પણ કરે છે. "ઓમ, અગ્નિને સ્વાહા; સોમને પણ સ્વાહા; ઓમ, અગ્નિ અને સોમને સ્વાહા; અને અગ્નિ સ્વિષ્ટકૃતને પણ." આ ચાર અર્પણ કર્યા પછી, સંયોજન વિધિ કરે છે; અગ્નિકુંડમાં પૂજિત દેવતા અને મંડલમાં પૂજિત શિવને જોડે છે. ચેનલોને જોડવાના વિધિથી, બાંબુ જેવા પાત્રમાં મૂકે છે અને હૃદયમાં અસ્ત્રમંત્ર કરે છે. યજ્ઞોપવીત મૂકી, અથવા અંગુલિથી મંત્રોનું જાપ કરે છે; છ અંગો અને મૂળમંત્રથી હૃદય, કવચ અને શસ્ત્ર લગાવે છે. દોરાથી લપેટી, અંગોથી ઉત્પન્ન પૂજાથી રક્ષણ માટે, વિશ્વના સ્વામીને શ્રદ્ધાથી અર્પણ કરે છે. ફૂલ, ધૂપ વગેરેથી પૂજા કરીને, યજ્ઞોપવીત ગ્રંથ પર મૂકે છે; પછી, ગુરુના પદ પર જાય છે અને શ્રદ્ધાથી પવિત્રક અર્પણ કરે છે. બહાર જઈ, ગૌમયના ત્રણ ચક્રમાં શુદ્ધિકરણ કરે છે; અનુક્રમમાં પંચગવ્ય, દહીં અને શૌચ પૂજા કરે છે. પોતે શુદ્ધ રહી, મંત્રથી જોડાઈ, ગાન અને જાગરણ કર્યા પછી, અંદર શયન કરે છે—દર્ભના પથારે, ભગવાનનું સ્મરણ કરીને, ભોજનની ઇચ્છા રાખીને. મુક્તિ ઇચ્છનાર પણ આવું જ કરે છે—ઉપવાસ અને એકાગ્રતા સાથે, માત્ર ભસ્મના પથારે શયન કરે છે. પછી, ભગવાન કહે છે: સવારે ઉઠીને, સ્નાન અને સ્વયંને સંયમમાં રાખીને, સંધ્યાપૂજા કરીને, યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશ કરે છે. પવિત્રક લઈને, દેવતાઓને વિદાય આપ્યા વિના, ઉત્તર-પૂર્વમાં તૈયાર કરેલા બલિસ્થાન પર સ્વચ્છ પાત્રમાં મૂકે છે. પછી, દેવોના સ્વામીનું વિમોચન અને ઉપયોગ થયેલા અર્પણ દૂર કરીને, પૂર્વની જેમ, દિવસ માટે સ્વચ્છ જમીન પર બે કમઠા મૂકે છે. સૂર્યના દ્વાર, દિશાઓ, રક્ષક પાત્રો, ભગવાન, શિવ અને અગ્નિમાં વિશિષ્ટ, વિશાળ પૂજા વિધિ કરે છે. મંત્રોના હવન, તીક્ષ્ણ બાણ-સ્વરૂપથી પ્રાયશ્ચિત અર્પણ, અને ૧૦૮ પૂર્ણ થયા પછી, ધીમે ધીમે પૂર્ણ અર્પણ કરે છે. પવિત્રક સૂર્યને અર્પણ કરીને, પોતે શુદ્ધ રહી, દ્વારપાલ, દિશાના રક્ષક અને પાત્રવર્ધકોને પણ અર્પણ કરે છે. આ રીતે, શ્રદ્ધા, શાંતિ અને વિધિની પવિત્રતા સાથે, યજ્ઞના દરેક પગલાંમાં શિવ અને દેવતાઓની કૃપા માટે સાધક આગળ વધે છે.