અગ્નિપુરાણમ્

આ વિધાન પ્રમાણે, યજ્ઞકર્તા સર્વ પ્રથમ શૈવ આદેશનું ઘોષણ કરે છે. ત્યારબાદ, તે ચમચી અને કટોરી લે છે, જેમાં એકનું મુખ ઉપર અને બીજાનું નીચે હોય છે, અને બંનેને ક્રમશઃ ગણી લે છે. પછી, તે બંનેને અગ્નિમાં ગરમ કરે છે અને દર્ભા ઘાસની મૂળ, મધ્ય અને ટોચને સ્પર્શે છે; જ્યાં કુશા ઘાસનો સ્પર્શ થાય છે, ત્યાં આત્મજ્ઞાન અને શિવ-સ્વરૂપનું સ્મરણ કરે છે. અત્યાર બાદ, તે ત્રણ તત્વોને ક્રમશઃ હાં, હીં, હૂં, સં અને રા મંત્રો સાથે ગોઠવે છે; ચમચીમાં હૃદય-અણુને સ્થાપિત કરીને, શક્તિ અને શંભુની સ્તુતિ કરે છે. પછી, ત્રણ દોરીથી ગળા બાંધેલા બંને સાધનોને ફૂલો અને અન્ય પુષ્પોથી પૂજ્યા બાદ, પોતાના જમણા બાજુએ, કુશા ઘાસ પર મૂકે છે. યજ્ઞકર્તા ગાયના શુદ્ધ ઘી, જે તપાસ અને અન્ય રીતોથી પવિત્ર કરવામાં આવ્યું છે, લે છે; પોતાનું સ્વરૂપ બ્રહ્મરૂપમાં કલ્પે છે અને પછી એ ઘી ગ્રહણ કરે છે. પછી, એ ઘીને યજ્ઞ-સ્થાન ઉપર, હૃદયના સ્તરે, અગ્નિની પારસરખી, ફેરવી, ફરીથી વિષ્ણુ-સ્વરૂપનું ધ્યાન કરે છે અને એ ઘી ઈશાન ક્ષેત્રમાં મૂકે છે. પછી, sacred grass (દર્ભા)ની ટોચથી, 'સ્વાહા' મંત્ર સાથે, માથું થોડું ઝુકાવી, વિષ્ણુને એક ટીપું અર્પણ કરે છે અને તત્કાલે રુદ્રને પણ અર્પણ કરે છે. પોતાનું સ્વરૂપ ધ્યાનમાં રાખીને, એ ઘી નાભિ પર રાખે છે અને દર્ભા ઘાસના સ્પાન જેટલા લાંબા પાન, અંગૂઠા અને અનામિકા સાથે, એ ઘીને તરાવા (floating) કરે છે. બંને હાથમાં દર્ભા પકડી, અગ્નિના સામો, શસ્ત્ર-મુદ્રા સાથે તરાવાની ક્રિયા કરે છે; હૃદય અને આત્માના સામો પણ, એ તરાવાની ક્રિયા પુન: કરે છે. હૃદય પર દર્ભા ઘાસને દહન કરી, શસ્ત્ર-મુદ્રા દ્વારા એ પાનને અગ્નિમાં ફેંકે છે; બીજું blazing darbha (દહન થયેલું દર્ભા) વડે sweeping અને ignition કરે છે. પછી, શસ્ત્ર-મંત્ર દ્વારા scorched darbha (દહન થયેલું દર્ભા) ફરીથી અગ્નિમાં ફેંકે છે; પછી, એક span જેટલું ગાંઠવાળું કુશા પાન ઘીમાં મૂકે છે. ઘીમાં ઇડા અને અન્ય માટે બે પાંખ અને ત્રણ શરીરો કલ્પે છે; પછી, ચમચી વડે ત્રણ ભાગ ઘી, ક્રમશઃ, અગ્નિમાં અર્પણ કરે છે. આ રીતે, અગ્નિમાં ઘીનો ભાગ અર્પણ કરે છે અને બાકી ઘી પણ: 'ઓમ હં અગ્નિ માટે, સ્વાહા; ઓમ હં સોમા માટે, સ્વાહા; ઓમ હં અગ્નિ અને સોમા માટે, સ્વાહા.' ત્રણ આંખવાળાં અગ્નિ માટે, આંખો ખોલવાની વિધિ. ચમચી ભરી ઘીથી, ચોથું અર્પણ: 'ઓમ હં અગ્નિ સ્વિષ્ટકૃત માટે, સ્વાહા.' છ અંગો સાથે ધ્યાન કરીને, ગાય-મુદ્રા વડે જાગૃતિ કરે છે. ત્રિપુટ શરીરથી ઘીને ઢાંકી, તીર-મુદ્રાથી રક્ષા કરે છે; હૃદયમાંથી ઘીનું ટીપું ફેંકીને, છાંટવું અને શુદ્ધિ કરે છે. પછી, મુખોનું એકીકરણ અને જોડાણ: 'ઓમ હં સદ્યોજાત માટે, સ્વાહા; ઓમ હં વામદેવ માટે, સ્વાહા; ઓમ હં અઘોરા માટે, સ્વાહા; ઓમ તત્પુરુષ માટે, સ્વાહા; ઓમ હં ઈશાન માટે, સ્વાહા.' દરેક ઘી અર્પણ સાથે, મુખોનું સ્પર્શ કરે છે. 'ઓમ હં સદ્યોજાત અને વામદેવ માટે, સ્વાહા; ઓમ હં વામદેવ અને અઘોરા માટે, સ્વાહા; ઓમ હં અઘોરા અને તત્પુરુષ માટે, સ્વાહા; ઓમ હં તત્પુરુષ અને ઈશાન માટે, સ્વાહા.' આ રીતે, ક્રમશઃ, અગ્નિથી વાયુ સુધી, અને અંતે શિવ સુધી, મુખોનું જોડાણ કરે છે. મુખોની એકતા, ચમચીથી ઘીના પ્રવાહ સાથે: 'ઓમ હં સદ્યોજાત, વામદેવ, અઘોરા, તત્પુરુષ, ઈશાન માટે, સ્વાહા.' ઇચ્છિત મુખમાં, એ મુખોની સમાવેશ પૂર્ણ કરે છે. ઈશાન સાથે અગ્નિની પૂજા કર્યા પછી, શસ્ત્ર-મંત્રથી ત્રણ અર્પણ કરે છે અને, સંપૂર્ણ ભાવથી, નામ ઉચ્ચારે છે: 'તુ શિવ-અગ્નિ છે, હુતાશન.' અગ્નિને હૃદયમાં પૂજ્યા અને મુક્ત કર્યા પછી, બંને પિતૃઓને યોગ્ય રીતે સન્માન આપે છે; પછી, prescribed root અને 'વૌષુડા' અંત સાથે, પૂર્ણ અર્પણ કરે છે. પછી, હૃદયના કમળમાં, તમામ અંગો અને સમૂહ સાથે, તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ, પૂર્વેની જેમ પૂજા કરે છે અને શિવને ઇચ્છિત પ્રાર્થના અર્પણ કરે છે. પછી, યજ્ઞ-અગ્નિ અને શિવ વચ્ચે, પોતાના અંદરનાં નાડીઓ દ્વારા, જોડાણ સ્થાપિત કરે છે; મૂળ અને શસ્ત્ર-મંત્રથી, એક-દશમ અર્પણ, અંગો સાથે, હોમ કરે છે. ઘીનું અર્પણ કાર્ષિક પ્રમાણમાં; દૂધ અને મધ પણ એ જ; દહીં માટે શુક્તિ પ્રમાણ; ખીર માટે પ્રસૃતિ પ્રમાણ. ખાવા યોગ્ય વસ્તુઓ માટે, ભણેલા ચાવલનો એક મુઠ્ઠી; મૂળ માટે ત્રણ ટુકડા; ફળ માટે, તેમનું યોગ્ય પ્રમાણ. પકવાં ખાવા માટે, અડધી મોઢી; સુંદર વસ્તુઓ માટે, પાંચ અર્પણ; ઈખ માટે, અપર્વિકા પ્રમાણ; વલ્લી માટે, બે અંગુલ. ફૂલો અને પાંદડાં માટે, તેમનું પ્રમાણ; લાકડાં માટે, દસ અંગુલ; ચંદ્રકાંતિ, ચંદન, કાશ્મીર રેઝિન, કસ્તૂરિ, યાક રેઝિન—ગગ્ગુલુ માટે, કલય પ્રમાણ, બોરના પથ્થર જેટલું; કંદ માટે, એક-અઠ્ઠું ભાગ, શ્રેષ્ઠ નિયમ મુજબ. આ રીતે, બ્રહ્માના બીજ-મંત્રોથી હોમ કરે છે; ચમચી ભરેલી ઘી, ચમચી નીચે રાખી. ચમચીની ટોચે ફૂલ મૂકીને, ડાબા હાથમાં પકડી; પછી બંનેને જમણા હાથમાં પકડી, શંખ-મુદ્રા બનાવે છે. પછી, અડધું શરીર ઊંચું રાખી, પગ સાથે, ફૂલ નાભિ પર મૂકે છે, ચમચીની ટોચ આંખો તરફ. બ્રહ્મા થી શરૂ થયેલી કારણને છોડી, સુષુમ્ના દ્વારા બહાર ખેંચે છે; ડાબા સ્તન પર, તેમની મૂળ પર, ધ્યાનપૂર્વક લાવે છે. મૂળ-મંત્રને अस्पष्ट રીતે, 'વૌષટ' અંત સાથે, ઉચ્ચારે છે; પછી, જવાર જેટલું ઘી અગ્નિમાં અર્પણ કરે છે. પાણી પીને, ચંદન, પાન અને સમાન વસ્તુઓ અર્પણ કરે છે; શ્રદ્ધા સાથે, તેની મહિમા અને શ્રેષ્ઠ નમન કરે છે. પછી, 'ફટ' શસ્ત્ર-મંત્ર વડે, અગ્નિને યોગ્ય રીતે પૂજ્યા પછી, બંધન એકત્ર કરે છે; વિલય-મુદ્રા સાથે, 'ક્ષમા કરો' કહે છે. તેજસ્વી સીમાઓ, શ્વાસ અને સૂક્ષ્મ હૃદય સાથે, શ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધાથી, પોતાના હૃદયના કમળમાં સ્થાપિત કરે છે. મુખ્ય પકવાં ખાવાની વસ્તુ લઈને, બે મંડળ તૈયાર કરે છે; બલી (અર્પણ) અંદર અને બહાર, અગ્નિ-મંડપ નજીક આપે છે. પૂર્વમાં, 'ઓમ હાં, સ્વાહા' રુદ્રો માટે; દક્ષિણમાં માતાઓ માટે; હાં વરુણ માટે; સ્વાહા ગણો માટે; આ બલી એમને માટે. ઉત્તરમાં, હાં યક્ષો માટે; ઈશાનમાં (ઉત્તર-પૂર્વ) ગ્રહો માટે; અગ્નિમાં, હાં અસુરો માટે; દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં રાક્ષસો માટે બલી. પશ્ચિમ-ઉત્તર (northwest) માં, હાં નાગો માટે; મધ્યમાં, હાં નક્ષત્રો માટે; હાં, સ્વાહા રાશિઓ માટે; અગ્નિમાં, બલી વિશ્વો અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ માટે. પશ્ચિમમાં, આંતરિક બલી ક્ષેત્ર-રક્ષક માટે; બીજા મંડળમાં, બહાર, ઇન્દ્ર અને અગ્નિયમ માટે અર્પણ કરે છે. આ રીતે, વિધિવત્, શ્રદ્ધાપૂર્વક, યજ્ઞકર્તા દરેક ક્રમ અને મંત્ર સાથે હોમ, અર્પણ અને પૂજા પૂર્ણ કરે છે.