અગ્નિપુરાણમ્

યજ્ઞની વિધિ શ્રદ્ધાપૂર્વક શરૂ થાય છે. પ્રથમ, સ્નાતક યજ્ઞસ્થળ પર જરૂરી વસ્તુઓ ગોઠવે છે અને પોતાના હૃદયથી વિશાળ આવરણ સ્થાપિત કરે છે. પછી, મંત્રશસ્ત્રથી, દરેક પાંદડાની ત્રણ ટોચે, વિદ્વાન માટે વિશેષ મંત્રો ઉચ્ચારે છે. પાંચ સમિદાઓ, ઘીથી ભેજાયેલી, પાંદડાની ટોચ અને મૂળ પર અર્પિત કરે છે; હૃદયથી બ્રહ્મા, શંકર, વિષ્ણુ અને અનંતની પૂજા કરે છે. પછી, દુર્વા ઘાસના પાંદડા લઈને, યજ્ઞસ્થળની સીમા પર ક્રમશઃ ફેરી લે છે, દરેક નિર્ધારિત સ્થાન પર, ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓના સ્થાન સુધી. અગ્નિ તરફ મોઢું કરીને, દરેક દિશામાં હૃદયથી પૂજા કરે છે, અવરોધો દૂર કરે છે અને બાળકની રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ પછી, શૈવ આજ્ઞા જાહેર કરે છે; સ્રુક અને સ્રુવા લઈને, મોઢાં ઉપર અને નીચે રાખીને, ક્રમશઃ આગળ વધે છે. ઘાસને અગ્નિમાં ગરમ કર્યા પછી, કુશના મૂળ, મધ્ય અને ટોચને સ્પર્શ કરે છે; અને જ્યાં કુશ સ્પર્શાય છે, ત્યાં જ્ઞાન અને શિવરૂપ આત્માનું ધ્યાન કરે છે. હાં, હીં, હૂં અને સં મંત્રો સાથે ત્રણ તત્ત્વો સ્થાનાંતર કરે છે; શક્તિને સ્રુચિમાં, શંભુને સ્રુવામાં, હૃદયના અણુ સાથે સ્થિર કરે છે. ત્રણ ધાગાથી તેમની ગરદન શોભાવે છે, ફૂલો અને અન્યથી પૂજ્યા પછી, કુશ ઘાસ ઉપર, પોતાના જમણા બાજુ રાખે છે. પછી, ગાયના ઘી, દૃષ્ટિ અને અન્ય સાધનો દ્વારા શુદ્ધ કરેલું, લે છે; પોતાનું સ્વરૂપ બ્રહ્મરૂપમાં ધ્યાન કરીને, તે ઘી ગ્રહણ કરે છે. યજ્ઞપીઠ ઉપર, હૃદયના કેન્દ્રમાં, અગ્નિની સીમામાં ઘી ફેરવે છે; વિષ્ણુના સ્વરૂપનું ધ્યાન કરીને, ઘી ઈશાનની સીમામાં મૂકે છે. કુશના ટોચથી ઘી લઈ, “સ્વાહા” મંત્ર અને શિર્ષના અણુ સાથે અર્પણ કરે છે; એક ટીપ વિષ્ણુને, પછી તુરંત રુદ્રના સ્વરૂપને અર્પણ કરે છે. પોતાનું આત્મસ્વરૂપ ધ્યાન કરીને, નાભિ પર પકડી, પછી તરાવે છે; દર્ભા ઘાસ, આંગળી જેટલા કદની, અંગૂઠા અને અનામિકા વડે ટોચથી સ્પર્શ કરે છે. બન્ને હાથથી પકડી, અગ્નિ તરફ મોઢું કરીને, શસ્ત્રમંત્રથી તરાવવાની વિધિ કરે છે; હૃદય અને આત્માથી પણ એ જ રીતે તરાવવાની વિધિ કરે છે. હૃદયથી દહાયેલી દર્ભા ઘાસ, શસ્ત્રમંત્રથી ફેંકી, શુદ્ધ કરે છે; બીજી પ્રજ્વલિત દર્ભા વડે ઝાડી અને અગ્નિમાં સળગાવે છે. શસ્ત્રમંત્રથી, દર્ભા ઘાસ ફરીથી અગ્નિમાં દહાય છે; પછી, ગાંઠથી બંધાયેલી, આંગળી જેટલી દર્ભા ઘાસ, ઘીમાં મૂકે છે. ઘીમાં બે પાંખ અને ઇડા વગેરે ત્રણ પાંખનું ધ્યાન કરે છે; ક્રમશઃ ત્રણ ભાગ ઘી સ્રુવા વડે લઈ, અર્પણ કરે છે. અગ્નિમાં એક ભાગ ઘી અર્પણ કરે છે, પછી બાકી ઘી ક્રમશઃ અર્પણ કરે છે: “ઓમ હાં, અગ્નિને, સ્વાહા; ઓમ હાં, સોમને, સ્વાહા; ઓમ હાં, અગ્નિ-સોમને, સ્વાહા.” આંખો ખુલવા માટે, અગ્નિના ત્રણ આંખોને અર્પણ કરે છે. સ્રુવા ઘીથી ભરેલી, ચોથી આહુતિ આપે છે: “ઓમ હાં, અગ્નિને, સ્વિષ્ટકૃત માટે, સ્વાહા.” છ અંગો સાથે, ગાયના હસ્તમુદ્રાથી જાગૃત કરે છે. ઘી પર ત્રણ ધાગા ઢાંકે છે, તીરના અણુથી રક્ષે છે; હૃદયથી ઘી ટીપાં છાંટે છે અને છાંટવાથી શુદ્ધિ કરે છે. મોઢાં જોડવાની અને એકરૂપતા કરવાની વિધિ કરે છે: “ઓમ હાં, સદ્યોજાતને, સ્વાહા; ઓમ હાં, વામદેવને, સ્વાહા; ઓમ હાં, અઘોરને, સ્વાહા; ઓમ તત્પુરુષને, સ્વાહા; ઓમ હાં, ઈશાનને, સ્વાહા.” દરેક ઘી અર્પણ સાથે મોઢાંનું જોડાણ કરે છે. “ઓમ હમ્, સદ્યોજાત-વામદેવને, સ્વાહા. ઓમ હમ્, વામદેવ-અઘોરને, સ્વાહા. ઓમ હમ્, અઘોર-તત્પુરુષને, સ્વાહા. ઓમ હમ્, તત્પુરુષ-ઈશાનને, સ્વાહા.” આ મંત્રો દ્વારા, અગ્નિથી વાયુ, નીરૃતિ અને શિવ સુધી, મોઢાંનું ધ્યાન કરે છે. મોઢાંને એકત્રિત કરે છે, ઘી સ્રુવા વડે અર્પણ કરે છે: “ઓમ હમ્, સદ્યોજાત, વામદેવ, અઘોર, તત્પુરુષ, ઈશાનને, સ્વાહા.” ઇચ્છિત મોઢાંમાં, મોઢાં અને સ્વરૂપની સમાવેશ સ્થાપિત કરે છે. ઈશાન સાથે અગ્નિની પૂજા કરીને, શસ્ત્રમંત્રથી ત્રણ આહુતિ આપે છે; સંપૂર્ણ ભાવથી નામ લે છે: “તૂં શિવ, અગ્નિ, અર્પણનો ભક્ષક છે.” હૃદયમાં પૂજા કરીને, અગ્નિ સ્થાપિત કરે છે; પૂર્વક, પિતૃઓને પૂર્ણ અર્પણ આપે છે, મૂળમંત્ર “વૌષટ”થી, યોગ્ય રીતે. પછી, હૃદયના કમળમાં, તમામ અંગો સાથે, પરિષદ અને તેજસ્વી, શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપમાં, પૂર્વવત્ આમંત્રણ અને પૂજા કરે છે, અનુમતિ મેળવી, શિવને અર્પણ કરે છે. યજ્ઞ અગ્નિ અને શિવના નાડીઓ સાથે જોડાણ કરીને, મૂળમંત્ર અને તેના અંગો સાથે, દશમાંશ અર્પણ કરે છે. ઘી અર્પણ એક કર્ષા જેટલી; દૂધ અને મધ પણ એટલી જ. દહીં માટે શંખ જેટલું, ખીર માટે પ્રસૃતિ જેટલું. તમામ અન્ન અને ધાન્ય માટે મુઠ્ઠી જેટલું; મૂળ અને ફળ માટે ત્રણ ટુકડા, દરેક માટે તેની માપ પ્રમાણે. પકવ અન્ન માટે અડધો મોઢો, સુક્ષ્મ પદાર્થ માટે પાંચ ભાગ; ઈખ માટે ઉપરનો જોડ, લતાવૃક્ષ માટે બે આંગળી જેટલું. ફૂલો અને પાંદડા તેમના માપ પ્રમાણે; સમિદ માટે દસ આંગળી જેટલું. કંપુર, ચંદન, કેશર, કસ્તૂરી, અને લાકડાની ગંધ— આ Kalaya દાણા જેટલું માપ; ગુગ્ગુલુ માટે બોરના બી જેટલું. કંદ માટે એક-આઠમો ભાગ, યોગ્ય રીતે, હે શ્રેષ્ઠ. આ રીતે, બ્રહ્મના બીજમંત્રો સાથે હોમ કરે છે. પછી, સ્રુવા મોઢું નીચે રાખીને, ઘીથી ભરેલા પાત્રમાં મૂકે છે. સ્રુવાના ટોચ પર ફૂલ મૂકે છે, ડાબા હાથથી પકડી, પછી બંનેને જમણા હાથથી, શંખ જેવી મુદ્રામાં પકડે છે. શરીર અડધું ઊભું, પગ જોડીને, એ મુદ્રા નાભિ પર રાખે છે, દૃષ્ટિ સ્રુવાના ટોચ પર. બ્રહ્મથી શરૂ થયેલા કારણોમાંથી પાછું ખેંચી, સુષુમ્ના દ્વારા, ડાબા સ્તન સુધી લાવે છે, બંનેના મૂળ ત્યાં ધ્યાનપૂર્વક સ્થિર કરે છે. મૂળમંત્ર “વૌષટ”થી, સ્પષ્ટ ન બોલી, જપે છે; પછી, જવારના દાણા જેટલું ઘી અગ્નિમાં અર્પણ કરે છે. પાણી પીને, ચંદન, પાન અને અન્ય અર્પણ કરીને, શ્રદ્ધાથી એ મહિમાને સન્માન આપે છે અને શ્રેષ્ઠ પ્રણામ કરે છે. પછી, અગ્નિને પૂજ્યા, શસ્ત્રમંત્ર “ફટ”થી, વિધ્વંસની મુદ્રા કરીને, “ક્ષમા કરો” કહે છે. પ્રભાસ્વરૂપ, પરિઘ આગ્નિ, શ્વાસ, હૃદય અને સૂક્ષ્મ આત્માથી, શ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધાથી, હૃદયના કમળમાં સ્થાપિત કરે છે. સર્વ અર્પણમાંથી શ્રેષ્ઠ લઈને, બે ચક્ર બનાવે છે, અને યજ્ઞપીઠમાં, અગ્નિની ઉપસ્થિતિમાં, અંદર અને બહાર બંને અર્પણ કરે છે.