અગ્નિપુરાણમ્

ઈશ્વરે કહ્યું: સાધક should approach the અગ્નિગૃહ with calmness, carrying the અर्घ્યપાત્ર, and—filled with divine દૃષ્ટિ—prepare every યજ્ઞસામગ્રી. ઉત્તર દિશામાં મોખે રહી, તેને યજ્ઞવેદીનું નિરીક્ષણ કરવું, કૂશ ઘાસ વડે છાંટવું અને સ્પર્શવું, નિર્ધારિત મંત્રથી શ્રાવણ કરવું અને રક્ષાપ્રદ જળથી અભિષેક કરવો. પછી, તલવાર વડે કુંડ ખોદવું અને સાફ કરવું, તેને પૂરવું અને સમતલ કરવું; ફરી રક્ષાપ્રદ જળ છાંટવું અને તીક્ષ્ણ બાણ વડે તેને દબાવવું. પછી, યોગ્ય માપ પ્રમાણે યજ્ઞકુંડને સાફ કરવું, લિપવું અને આકાર આપવો, ત્રણ ધાગાથી બાંધવું અને હંમેશાં રક્ષાપ્રદ જળથી પૂજન કરવું. ત્યારબાદ, ત્રણ જળરેખાઓ બનાવવી—એક પૂર્વ દિશામાં, એક આગળ અને એક નીચે; અથવા પવિત્ર કૂશ અને શિવાયુધ વડે તેમનું ક્રમ બદલવું. 'વજ્ર' સમાન બનાવવા માટેના મંત્રથી, મનમાં ચાર માર્ગે દર્ભ ઘાસ બिछાવવી; પાત્ર માટેના મંત્રથી, મનથી વિશાળ આસન ગોઠવવું. મનથી જ વાગીશ્વરીનું આહ્વાન કરવું અને ભગવાનનું પૂજન કરવું; યોગ્ય આધારથી લાવવામાં આવેલી અગ્નિને શુદ્ધ પાત્ર પર સ્થાપિત કરવી. માંસાહારી માટે યોગ્ય ભાગ દૂર કરી, નિરીક્ષણ અને શુદ્ધિકરણથી અગ્નિને એકત્રિત કરવી—દેહાગ્નિ, ચંદ્રાગ્નિ અને તત્વાગ્નિ—all united. અગ્નિચેતનામાં 'ઓમ હૂં' ઉચ્ચારી, અગ્નિબીજથી સ્થાપિત કરવું; સંહિતા મંત્રથી સશક્ત થયેલી અગ્નિ, ગૌમુદ્રાથી અમૃતરૂપ થાય છે. શસ્ત્રમંત્રથી રક્ષિત, કવચથી આવૃત, ઉપાસક દક્ષિણ તરફથી યજ્ઞવેદીના ઉપરથી પૂજનસૂત્ર સાથે પ્રદક્ષિણ કરે છે. વાગીશાના ગર્ભક્ષેત્રમાં શિવબીજનું ધ્યાન કરે છે અને ભગવાન વાગીશ્વર દ્વારા તેની સ્થાપના થાય તેવી કલ્પના કરે છે. પૂજારી જમીન પર બેઠો હોય, પોતાનાં હૃદયથી તેનો સંસાર કરે છે, પોતાને સામેથી મોખે રહી; પછી, નાભિસ્થાને આંતરિક બીજસમૂહ એકત્ર કરે છે. તે પછી આવરણ, શુદ્ધિકરણ અને આચમનનું સંકલન હૃદયથી કરે છે; ગર્ભાગ્નિનું પૂજન કર્યા પછી, રક્ષણ માટે બાણનો ઉપયોગ કરે છે. ગર્ભથી જન્મેલી દેવીના કોમળ હાથે કંકણ બાંધે છે; અને સંસ્કરણ માટે અગ્નિનું, સદ્યોજાતથી પૂજન કરે છે. પછી હૃદયમંત્રથી ત્રણ હોળી અર્પણ કરે છે; પુત્રપ્રાપ્તિ માટેના વિધિ માટે ત્રીજા મહિને ડાબી બાજુ પૂજન કરે છે. ત્રણ અર્પણ કરે છે, માથા પર જળબિંદુ સાથે; છઠ્ઠા મહિને રૂપદેવીનું પૂજન કરી, સીમંત વિધિ (વાળ વિભાજન) કરે છે. પછી, ચોટલી સાથે ત્રણ અર્પણ કરે છે; ચોટલીના ક્રમથી જ; મોઢું ગોઠવવું અને મોઢું ખોલવા તથા શુદ્ધિકરણની વિધિ કરે છે. દસમા મહિને, અગાઉની જેમ, જન્મ અને મનુષ્યીકરણ વિધિ કરે છે; દર્ભ વગેરે વડે અગ્નિ પ્રગટાવી, ગર્ભમાલિન્ય દૂર કરવા માટે સ્નાન કરે છે. ગર્ભદેવી માટે બનેલા સુવર્ણ બંધનનું ધ્યાન કરે છે અને હૃદયથી પૂજન કરે છે; તરત જન્મમાલિન્ય દૂર કરવા માટે શસ્ત્રમંત્રસંયુક્ત જળથી છાંટે છે. બાહ્ય શસ્ત્ર વડે પાત્રને સ્પર્શે છે અને કવચથી શુદ્ધ કરે છે; શસ્ત્ર વડે કૂશ ઘાસને કમરબાંધની બહાર, ઉત્તર અને પૂર્વ અંતે મૂકે છે. પછી, મનથી વિશાળ આવરણ સ્થાપિત કરે છે; પછી, વક્તાઓ માટેના શસ્ત્રમંત્ર વડે, સ્ટોકના ત્રણ અંતે વિધિ કરે છે. પાંચ સમિદ્ધો, ઘીથી ભીંજવેલી, છેડે અને મૂળ પર અર્પણ કરે છે; મનથી બ્રહ્મા, શંકર, વિષ્ણુ અને અનંતનું પૂજન કરે છે. દુર્વા ઘાસના પાંદડા વડે, ક્રમશઃ સીમાની પરિભ્રમણ કરે છે, દરેક નિર્ધારિત સ્થાને; ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓથી શરૂ કરી, દરેક સ્થાન પર વિધિ કરે છે. અગ્નિ સામે મોખે રહી, દરેક દિશામાં મનથી પૂજન કરે છે; અવરોધો દૂર કરે છે અને બાળકનું રક્ષણ કરે છે. પછી, તેમને શૈવ આજ્ઞા જણાવે છે; સ્રુક અને સ્રુવ લે છે, તેમની મુખ ઉપર અને નીચે રાખી, ક્રમશઃ વિધિ કરે છે. અગ્નિમાં ગરમ કર્યા પછી, દર્ભના મૂળ, મધ્ય અને ટોચને સ્પર્શે છે; કૂશના સ્પર્શસ્થાને આત્માને જ્ઞાન અને શિવ રૂપે ધ્યાન કરે છે. ક્રમશઃ હાં, હીં, હૂં અને સં અક્ષરો વડે ત્રણ તત્વો સ્થાપિત કરે છે; શક્તિને સ્રુચિમાં, શંભુને સ્રુવમાં, હૃદયના પરમાણુ સાથે મૂકે છે. તેમના ગળામાં ત્રણ સૂત્ર પહેરાવે છે, પુષ્પાદિથી પૂજન કરે છે અને તેમને કૂશ ઘાસ ઉપર, પોતાની જમણી બાજુ મૂકે છે. ગાયનું ઘી, દૃષ્ટિ અને અન્ય વિધિથી શુદ્ધ કરેલું, લે છે; પોતાનું સ્વરૂપ બ્રહ્મરૂપે ધ્યાન કરે છે, પછી તે ઘી લે છે. યજ્ઞવેદી ઉપર, હૃદયના કેન્દ્રમાં, અગ્નિ ક્ષેત્રમાં ઘી ફેરવે છે; પછી, વિષ્ણુ સ્વરૂપનું ધ્યાન કરી, ઘી ઈશાન ક્ષેત્રમાં મૂકે છે. કૂશના ટોચથી લઈ, 'સ્વાહા' અને શિર પરમાણુ સાથે અર્પણ કરે છે; વિષ્ણુને બિંદુ અર્પણ કરે છે, પછી તરત રુદ્ર સ્વરૂપને. પોતાનું સ્વરૂપ ધ્યાન કરી, તેને નાભિ પર રાખે છે અને પછી તરતું કરાવે છે; આંગળી જેટલી દર્ભ ઘાસથી, અંગૂઠા અને અનામિકા વડે સ્પર્શે છે. બંને હાથે પકડી, અગ્નિ સામે મોખે રહી, શસ્ત્ર વડે તરતું કરે છે; એ જ રીતે, હૃદય અને આત્માથી પણ તરતું કરે છે. હૃદયથી દહન થયેલી દર્ભ વડે, શસ્ત્ર વડે ફેંકી તેને શુદ્ધ કરે છે; બીજી પ્રજ્વલિત દર્ભથી સાફ કરે છે અને પ્રગટાવે છે. શસ્ત્રમંત્રથી દર્ભને ફરીથી અગ્નિમાં દહન કરે છે; પછી તેને ફેંકી, ગાંઠ બાંધેલી અને આંગળી જેટલી દર્ભ ઘાસ લઈ, તેને ઘીમાં મૂકે છે. ઘીમાં બે પાંખ અને ઈડા વગેરે ત્રણનું ધ્યાન કરે છે; પછી, સ્રુવથી ત્રણ ભાગ ઘી લઈ, ક્રમશઃ અર્પણ કરે છે. આ રીતે, અગ્નિમાં એક ભાગ ઘી અર્પણ કરે છે, પછી બાકી ઘી ક્રમશઃ; 'ૐ હાં અગ્નયે સ્વાહા, ૐ હાં સોમાય સ્વાહા, ૐ હાં અગ્નિસોમાય સ્વાહા'—આ રીતે અગ્નિના ત્રણ નેત્રોને નેત્ર ઉદ્ઘાટન માટે અર્પણ કરે છે. સ્રુવમાં ઘી ભરી, ચોથી હોળી અર્પણ કરે છે; 'ૐ હાં અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા'; છ અંગોથી ગૌમુદ્રા વડે જાગૃત કરે છે. ઘીને ત્રણ સૂત્રથી ઢાંકે છે, બાણ પરમાણુથી રક્ષણ કરે છે; હૃદયથી ઘીના ટીપાં છાંટે છે અને છાંટવાથી શુદ્ધિકરણ કરે છે. મુખનો સંયોગ અને એકીકરણ કરે છે; 'ૐ હાં સદ્યોજાતાય સ્વાહા, ૐ હાં વામદેવાય સ્વાહા, ૐ હાં અઘોરાય સ્વાહા, ૐ તત્પુરુષાય સ્વાહા, ૐ હાં ઈશાનાય સ્વાહા'—દરેક ઘી અર્પણ સાથે મુખના સંયોગની વિધિ કરે છે. આ રીતે, ઈશ્વરની આજ્ઞા મુજબ, યજ્ઞવિધિ પૂર્ણ થાય છે—દરેક પગલાંમાં શુદ્ધિ, રક્ષણ અને દેવતાઓનું પૂજન થાય છે, અને ગર્ભસંસ્કારથી જન્મસંસ્કાર સુધીના પવિત્ર અવસરો ઉજવાય છે.