અગ્નિપુરાણમ્

સુદર્શન ચક્રને પ્રણામ કરીને, જે મહાન છે, શાંત છે, દુષ્ટો અને ભયજનકોના વિનાશક છે, ભક્ત “કાપો, કપો! વિભાજિત કરો, ફાડો!” એમ પુકાર કરે છે. આવા પૂજન પછી યુદ્ધમાં દુશ્મનોને ચક્ર ફાડી નાખે છે. પછી, ભક્ત ઓં ક્ષોં ઉચ્ચારે છે અને નરસિંહ ભગવાનને સ્મરે છે—તેઓ ભયંકર સ્વરૂપ ધરાવે છે, અગ્નિ સમાન જ્વલંત છે, હજારો સૂર્યો જેવી તેજસ્વિતા ધરાવે છે, હીરા જેવા નખ-દાંત છે, વન્ય જટાઓ છે, અને તેમની ગર્જના મહાસાગરને ઉથલાવી દે છે. તેઓ સર્વ મંત્રોને જીતે છે. ભક્ત તેમને બોલાવે છે: “આવો, પ્રગટ થાઓ, વિસ્તારો, આગળ વધો, ગર્જના કરો, ફાડો, દુર કરો, સર્વ મંત્ર સ્વરૂપોમાં પ્રવેશો, કાપો, સંકોચો, વહેતા રહો, વિભાજિત કરો, વિસ્ફોટ કરો, અગ્નિની જ્વાળાઓથી સર્વત્ર આવરી લો, પાતાળનો વિનાશ કરો, પાતાળને અગ્નિના પાંજરે ઘેરી લો, પાતાળવાસી દૈત્યોના હૃદય ખેંચો, દહન કરો, પકાવો, ઉથલાવો, સૂકવી નાખો, અલગ કરો, મારી આજ્ઞામાં લાવો! પાતાળમાંથી, દૈત્યોથી, મંત્ર સ્વરૂપોથી, મંત્ર પરંપરાથી મુક્ત કરો! હે નરસિંહ, હે વિષ્ણુ, સર્વ ઉપદ્રવો અને મંત્ર સ્વરૂપો થી મને રક્ષા કરો! તમને પ્રણામ!” આ રીતે મંત્રોના જાદૂથી ત્રણેય લોકને મોહિત કરનારા ભગવાનની સ્થાપના કરવી—દાયી બાજુ પર ગદા ધારણ કરનાર, શાંતિદાતા, બે કે ચાર હાથવાળા સ્વરૂપમાં. ડાબી ઉપર ચક્ર અને નીચે પાંચજન્ય શંખ મૂકવો. તેમને શ્રી અને પુષ્ટિ, બલ અને ભદ્રા સાથે એકરૂપ કરવો. વિષ્ણુની સ્થાપના મંદિર, ઘર કે મંડપમાં કરવી; વામન, વૈકુંઠ, હયગ્રીવ તથા અનિરુદ્ધની પણ સ્થાપના કરવી. તેમને જળ પર શયન કરતી સ્થિતિમાં, અને મત્સ્યથી આરંભ થતા અવતારો સાથે સ્થાપિત કરવી. સંકર્ષણ, વિશ્વરૂપ અને રુદ્ર સ્વરૂપ લિંગની સ્થાપના પણ કરવી. આ જ રીતે, અર્ધનારીશ્વર, હરિ, શંકર, માતાઓ, ભૈરવ, સૂર્ય, નવગ્રહો અને વિનાયકની પણ ચિત્રાંકન કરવું. પછી, હું ગૌરી, ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ, વિવિધ દેવીઓ, બલા અને બલા અને ગ્રંથ સ્થાપનાની વિધિ સમજાવું છું. સ્વસ્તિક કે મંડળ પર પૂજન કરીને, કુશના આસન પર બેસી, લખાયેલ ગ્રંથ, ગુરુ, જ્ઞાન અને હરિનું પૂજન કરવું. યજમાન પૂર્વ દિશા તરફ મોખે, કમળ પર ધ્યાન કરીને, પાંચ શ્લોકો લખીને ગુરુ, જ્ઞાન, હરિ અને લેખકનું પૂજન કરે. ચાંદી કે સોનાની કલમથી નાગરી લિપિ લખવી, અને ક્ષમતા મુજબ બ્રાહ્મણોને ભોજન અને દાન આપવું. ગુરુ, જ્ઞાન અને હરિનું પૂજન કર્યા પછી, પૂર્વવત્ મંડળથી શરૂઆત કરીને, શુભ ઉત્તરપૂર્વ સ્થાને પુરાણ અને અન્ય ગ્રંથો લખવા. પછી, દર્પણમાં ગ્રંથને જોઈ, કળશના જળથી છાંટવું; નેત્રોત્સવ કરી, તેને પથ પર મૂકવું. ગ્રંથમાં પુરુષ સૂક્ત અને વેદના પ્રથમ ભાગ મૂકવો, પ્રાણપ્રતિષ્ઠા, પૂજન તથા પાક અર્પણ કરવું. ગુરુ વગેરેને ભોજન અને દાન આપ્યા પછી, ગ્રંથને પુરુષોએ રથ કે હાથી પર ફેરવી લાવવું. પછી, તેને ઘર કે મંદિરમાં, કપડાંમાં લપેટી, આરંભ અને અંતે પૂજન કરવું. વિશ્વશાંતિ માટે ગ્રંથનું પાઠ કરાવવું; દરેક અધ્યાયની શરૂઆતમાં યજમાન અને અન્યને કળશના જળથી છાંટવું. ગ્રંથ બ્રાહ્મણને આપવાથી અનંત પુણ્ય મળે છે. ત્રણ સર્વોપરી દયાળુ છે: ગાય, ધરતી અને સરસ્વતી. જ્ઞાનના ફળ, મસી અને પર્ણોના સમૂહ સાથે દાન આપવાથી જેટલા પર્ણ અને અક્ષર હોય એટલા હજાર વર્ષ સુધી વિષ્ણુલોકમાં માન મળે છે. પાંચ રાત પુરાણ અને ભારત દાન કરવાથી એકવીસ પેઢી ઉદ્ધરાય છે અને અંતે પરમ તત્વમાં લીન થાય છે. ઈશ્વર કહે છે: યજમાનને અર્ધ્યપાત્ર લઈને અગ્નિગૃહમાં જવું, દૈવી દૃષ્ટિથી સર્વ યજ્ઞસામગ્રી તૈયાર કરવી. ઉત્તર દિશા તરફ મોખે, વેદિનું નિરીક્ષણ, કુશથી છાંટવું, મંત્રોચ્ચાર સાથે રક્ષણાત્મક જળ લગાવવું. તલવારથી ગડ્ડો ખોદી, સાફ કરીને સમાન કરવું, પછી રક્ષણાત્મક જળ છાંટવું અને તીર્થથી પાઉંડી નાખવી. પછી, વેદિને સાફ, લીપીને, યોગ્ય માપે ઘડવી, ત્રણ સૂતથી બાંધવી અને રક્ષણાત્મક જળથી પૂજન કરવું. પૂર્વ, આગળ અને નીચે ત્રણ જળ રેખા કરવી; અથવા કુશ અને શિવાસ્ત્રથી ક્રમ બદલવો. વજ્રમય બનાવવા માટેના મંત્રથી, હૃદયથી ચાર ભાગે કુશ પાથરવું; પાત્ર માટેના મંત્રથી આસન ગોઠવવું. હૃદયથી વાગીશ્વરીને બોલાવવી અને ભગવાનનું પૂજન કરવું; યોગ્ય રીતે લાવેલી અગ્નિ શુદ્ધ પાત્રમાં સ્થાપિત કરવી. માંસાહારી માટે યોગ્ય ભાગ કાઢી, નિરીક્ષણથી શુદ્ધ કરી, દેહ, ચંદ્ર અને તત્વ અગ્નિને એકરૂપ કરવી. 'ઓમ હૂં' ઉચ્ચારી, અગ્નિચેતનામાં અગ્નિ બીજથી સ્થાપિત કરવી; સંહિતા મંત્રથી સશક્ત થયેલી અગ્નિ, ગૌમુદ્રાથી અમૃતરૂપ બને છે. શસ્ત્રમંત્રથી રક્ષિત, કવચથી આવૃત, પૂજક દાયી તરફથી વેદિની પરિક્રમા કરે. વાગીશાના ગર્ભમાં શિવ બીજ પર ધ્યાન કરીને, વાગીશ્વર દ્વારા તેને સ્થાપિત થતું કલ્પવું. પૃથ્વી પર બેઠેલો પુરોહિત, હૃદયથી તેને સ્થાપે, પછી નાભિસ્થાને આંતરિક બીજ સમૂહ એકત્ર કરે. હૃદયથી આવરણ એકત્ર, શુદ્ધિ અને આચમન કરે; ગર્ભાગ્નિનું પૂજન કરીને રક્ષણ માટે તીર્થનો ઉપયોગ કરે. પછી, ગર્ભથી ઉત્પન્ન થયેલી દેવીના કોમળ હાથે કંકણ બાંધે; સદ્યોજાતથી ગર્ભસ્થાપન માટે અગ્નિનું પૂજન કરે. પછી, હૃદયમંત્રથી ત્રણ આહુતિ આપે; પુત્રોત્પત્તિ માટે ત્રીજા માસે ડાબી બાજુ પૂજન કરે. ત્રણ આહુતિ, માથા પર જળના ટીપાં સાથે આપે; છઠ્ઠા માસે રૂપાદિ દેવીનું પૂજન કરીને સીમંત વિધિ કરે. મૂળશિખા સાથે ત્રણ આહુતિ આપે, અને મુખ વ્યવસ્થા તથા મુખ શુદ્ધિ વિધિ કરે. દસમો માસ આવે ત્યારે, પૂર્વવત્ જન્મ અને મનુષ્યકરણ વિધિ કરે; કુશ વગેરેથી અગ્નિ પ્રગટાવી, ગર્ભાશુદ્ધિ માટે સ્નાન કરે. ગર્ભસ્થ દેવી માટે સુવર્ણ બંધન પર ધ્યાન કરીને, હૃદયથી પૂજન કરે; જન્મશુદ્ધિ તાત્કાલિક દૂર કરવા માટે શસ્ત્રમંત્રથી જળ છાંટે. પાત્રને બાહ્ય શસ્ત્રથી વાગે અને કવચથી શુદ્ધ કરે; શસ્ત્રથી કુશને બાહ્ય પટ્ટીઓની બહાર, ઉત્તર અને પૂર્વ ભાગે મૂકે. આ રીતે, શ્રદ્ધા અને શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી દેવ, ગ્રંથ અને યજ્ઞસ્થાનનું પૂજન-સ્થાપન કરવું—આ સર્વ વિધિઓમાં ભક્તિ અને શાંતિની મહિમા છે.