અગ્નિપુરાણમ્

રાવણ અને તેની સેના પર વિજય મેળવ્યા પછી, હે રાણી, મને કોઈ નિશાની આપો—એવું હું સીતા પાસે કહ્યું. ત્યારે સીતાજીએ મારો સંદેશો લઈને ગયેલા વાનર હનુમાનને એક કિંમતી મણિ આપી. સીતાજીએ કહ્યું, “રામજી જેમ ઝડપથી મને મુક્ત કરશે, તેમ તું પણ કર. કાગડાની કથા તેમને સંભળાવજે અને જા, હે દુઃખહર.” હું એ મણિ અને કથા લઈને રવાના થવા લાગ્યો. મેં સીતાજીને આશ્વાસન આપ્યું—“તમારા પતિ આવશે.” અથવા તો, જો કોઈ સ્ત્રી ઈચ્છે, તો મારા પીઠે ચડી શકે તેમ પણ કહ્યું. પછી મેં કહ્યું, “આજે હું તમને સુગ્રીવ સાથે રાઘવ પાસે લઈ જઈશ.” ત્યારે સીતાજીએ મને વિનંતી કરી—“હે હનુમાન, મને રાઘવ પાસે લઈ જા.” હું, હનુમાન, દશમુખ રાવણને મળવાનો ઉપાય વિચાર્યો. પછી મેં લંકાની વનરાજીને ઉથલાવી નાખી, દાંત અને નખથી રાક્ષસ રક્ષકોનો સંહાર કર્યો. કિંકર અને મંત્રીઓના સાત પુત્રોને મારી નાખ્યા. પછી ઈન્દ્ર દ્વારા જીતાયેલા અક્ષકુમારને બાંધી લીધો. આ રીતે, સાપના ફાંસથી મેં પીળા આંખવાળા રાવણને બતાવ્યો. રાવણે પૂછ્યું, “તું કોણ છે?” ત્યારે મેં જવાબ આપ્યો, “હું રામનો દૂત છું. સીતાજીને રાઘવને પરત કર, નહિંતર તારો નાશ નિશ્ચિત છે. રામના તીરો વડે તું અને લંકાના રાક્ષસો નિશ્ચિતપણે સંહાર પામશો.” રાવણ મને મારવા ઉત્સુક હતો, પણ વિભીષણે તેને રોક્યો. પછી મારા પૂંછે આગ લગાવી, હું અગ્નિમય પૂંછ સાથે લંકામાં ફરી ગયો. લંકા અને રાક્ષસોને દહન કર્યા પછી, મેં સીતાજીને ફરી જોયા, તેમને વંદન કર્યું અને સમુદ્ર પાર કરીને વાપસ આવ્યો—“હું સીતાજીને જોઈ આવ્યો છું,” એમ સૌને સંભળાવ્યું. અંગદ અને અન્ય વાનરોએ મધુવનમાં મધ પીધું. દધિમુખ અને બીજા વાનરોને હરાવીને બધાએ કહ્યું, “સીતાજી મળી ગઈ.” રામજી આનંદિત થયા અને હનુમાનને પૂછ્યું, “તમે સીતાને કેવી રીતે જોયા? તેમણે મારા માટે શું સંદેશો આપ્યો?” રામજી બોલ્યા, “મારે સીતાની કથા સાંભળવાની તીવ્ર ઈચ્છા છે—મને એ અમૃત સમાન કથા કહો.” હનુમાને કહ્યું, “હું સમુદ્ર પાર કરીને લંકા ગયો, સીતાજીને જોયા અને લંકાને દહન કરી. આ સીતાજીની મણિ લો. રાવણને સંહારશો, તો સીતાજી પાછી મળશે. હે રામ, દુઃખ ન કરો.” રામજી એ મણિ લઈને, સીતાજીથી વિયોગના દુઃખથી રડી પડ્યા. મણિ જોઈને બોલ્યા, “મારે સીતાજી મળી ગઈ છે. હે સીતે, મને તારી પાસે લઈ જા. તારા વિના હું જીવતો રહી શકતો નથી.” સુગ્રીવ અને અન્ય વાનરોએ તેમને શાંત કર્યા. પછી રામજી દરિયાકાંઠે ગયા, જ્યાં વિભીષણ મળ્યા. વિભીષણ પોતાના ભાઈ રાવણ દ્વારા ત્યજાયા હતા. તેમણે કહ્યું, “સીતાજીને રામને પરત કર,” પણ તેઓ એકલા અને સહાય વિના હતા. રામજીએ વિભીષણને પોતાનો મિત્ર બનાવ્યો અને લંકાનો રાજા નિમણૂંક કર્યો. જ્યારે દરિયાએ માર્ગ આપ્યો નહીં, ત્યારે રામજીએ તીરો વડે દરિયાને ભેદી નાખ્યો. દરિયો પ્રગટ થયો અને રામજીને કહ્યું, “નલ સાથે સમુદ્ર પર પુલ બાંધી લંકા જાઓ. હું પહેલેથી જ તમારો માર્ગ છું.” નલના પુલ વડે રામજી અને વાનરોએ વૃક્ષો અને પર્વતો વડે મહાસમુદ્ર પાર કર્યો. નારદજી કહે છે: ત્યારબાદ રામના આદેશે અંગદ રાવણ પાસે ગયો અને કહ્યું, “જનકીને રાઘવને તરત પરત કર, નહિંતર તારો વિનાશ થશે.” રાવણ, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક અને ક્રૂર, રામને સંદેશ મોકલ્યો—“દશમુખ રાવણ એકલા યુદ્ધ કરવા તૈયાર છે.” આ સાંભળીને રામજી વાનરો સાથે લંકા તરફ યુદ્ધ માટે ગયા. હનુમાન, મેઇંદ, દ્વિવિદ, જાંબવન, નલ તેમ જ નીલ, તારા, અંગદ, ધુભ્ર, સુશેન, કેસરી, ગયા, પનસ, વિનતા, રંભા, શરભ, કઠના અને મહાબલી વાનરો જોડાયા. ગવાક્ષ, દધિવક્ત્ર, ગવય, ગંધમાદન, સુગ્રીવ અને અનેક વાનરો સાથે હતા. રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થયું. રાક્ષસોએ તીરો, ભાલા, ગદાઓ અને અન્ય શસ્ત્રોથી વાનરોને ઘાયલ કર્યા. વાનરોએ પોતાના નખ, દાંત, પથ્થરો વડે રાક્ષસોને સંહાર્યા. રાક્ષસોની હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિ સેના નાશ પામી. હનુમાને દુશ્મન ધૂમરાક્ષને પર્વતશિખર વડે મારી નાખ્યો. નીલે અકંપન અને પ્રહસ્તનો સંહાર કર્યો. ઇન્દ્રજિતના તીરો વડે બંધાયેલા રામ અને લક્ષ્મણ, ગરુડના દર્શન પછી મુક્ત થયા અને રાક્ષસ સેના પર તીરો વરસાવ્યા. રામે યુદ્ધમાં રાવણને ઘાયલ કર્યો. રાવણ દુઃખી થઈ કુંભકર્ણને જાગૃત કર્યો. જાગૃત થયા પછી કુંભકર્ણે હજાર ઘડાં મદિરા પીધી, ભેંસા વગેરે પ્રાણીઓ ભક્ષ્યા અને રાવણને કહ્યું, “હે ભાઈ, તું સીતાનું અપહરણ કરીને પાપ કર્યું છે. હવે હું યુદ્ધમાં જઈને રામ અને વાનરોને સંહાર કરીશ.” આવું કહીને કુંભકર્ણે અનેક વાનરોને મરડ્યા, સુગ્રીવને પકડી તેના કાન અને નાક કાપી નાખ્યા. કાન-નાક વિહિન સુગ્રીવ વાનરોમાં ભક્ષિત થયો. ત્યારબાદ કુંભ, નિકુંભ અને રાક્ષસ મકરાક્ષ યુદ્ધમાં આવ્યા. કુંભકર્ણે તેમના પગ કાપી, માથાં જમીન પર ફેંકી દીધાં. પછી મહોદર, મહાપાર્શ્વ, પ્રઘાસ, ભાસકર્ણ અને વિરૂપાક્ષ યુદ્ધમાં જોડાયા. દેવાંતક, નરાંતક અને મહાબલી ત્રિશિરા—all these, along with the Vānaras and Vibhīṣaṇa, were opposed by Rāma and Lakṣmaṇa. આ અને અન્ય રાક્ષસો યુદ્ધમાં માર્યા ગયા. ઇન્દ્રજિતે માયાથી રામ અને અન્ય વાનરોને યુદ્ધમાં બંધ્યા. સર્પાસ્ત્રના પ્રભાવથી બંને બંધાયા, પણ પવનપુત્ર હનુમાન લંકા પરથી સંજીવની લાવી, બંનેને નિરોગી કર્યા. હનુમાને તે પર્વત લાવ્યો, જ્યાં સંજીવની હતી. ત્યાં લક્ષ્મણે નિકુંભિલા પર યજ્ઞ કરતા ઇન્દ્રજિત પર આક્રમણ કર્યું.