Agni Purana

ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः । शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी ।। ३६३.

Granthiparṇa, śuka, varhi, valā, tripuṭā, truṭi, śivā, tāmalakī, and also hanurhaṭṭavilāsinī.

कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् । तपस्विनी जटामांसी पृक्का देवी लता लक्षू ।। ३६३.

Kuṭa, naṭa, daśapura, vāneya, paripelava, tapasvinī, jaṭāmāṃsī, pṛkkā, devī, latā, and lakṣū.

कर्चुरको द्राविड़को गन्धमूली शठी स्मृता । स्यादृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः ।। ३६३.

Karcuraka, drāviraka, gandhamūlī, śaṭhī, ṛkṣagandhā, chagalāntrā, vegī, and vṛddhadāraka.

तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्यऽपि । चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्ठा स्वर्णक्षीरी हिमावती ।। ३६३.

Tuṇḍikerī, raktaphalā, vimbikā, pīluparṇī, cāṅgerī, cukrikā, ambaṣṭhā, svarṇakṣīrī, and himāvatī.

सहस्रवेधी चुक्रोऽम्लवेतसः शतवेध्यपि । जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्बः किरातकः ।। ३६३.

Sahasravedhī, cukra, amlavetasa, śatavedhī, jīvantī, jīvanī, jīvā, bhūminimba, and kirātaka.

कूर्चशीर्षो मधुकरश्चन्द्रः कपिवृकस्तथा । दद्रुघ्नः स्यादेड़गजो वर्षाभूः शोथहारिणी ।। ३६३.

Kūrcaśīrṣa, madhukara, candra, kapivṛka, dadrughna, aderagaja, varṣābhū, and śothahāriṇī.

वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी । शतपुष्पा सिचच्छत्राऽतिच्छत्रा मधुरा मिसिः ।। ३६३.

Vārāhī, vadarā, gṛṣṭi, kākamācī, vāyasī, śatapuṣpā, sicacchatrā, aticchatrā, madhurā, and misi.

अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी । कटम्भरी भद्रवला कर्व्वूरश्च शटी ह्यथ ।। ३६३.

Avākpuṣpī, kāravī, saraṇā, prasāraṇī, kaṭambharī, bhadravalā, karvūra, and śaṭī.

पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः । कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ ।। ३६३.

Paṭola, kulaka, tikta, kāravella, kaṭillaka, kuṣmāṇḍaka, karkāru, vāru, and karkaṭī are feminine.

इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रावरुणी । अर्शोघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः ।। ३६३.

Ikṣvāku, kaṭutumbī, viśālā, indrāvaruṇī, arśoghna, śūraṇa, kanda, mustaka, and kuruvindaka.

वंशे त्वक्सारकर्म्मारवेणुमस्करतेजनाः । छत्रातिच्छत्रपालघ्नी मालातृणकभूस्तृणे ।। ३६३.

In bamboo: tvaksāra, karmāra, veṇu, maskara, tejanā; chatrā, aticchatra, pālaghnī, mālātṛṇa, and bhūstṛṇa.

तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ । शार्दूलद्वीपिनौ व्याघ्ने हर्य्यक्षः केशरी हरिः ।। ३६३.

Tṛṇarāja, tāla, ghoṇṭā, kramuka, puga, śārdūla, dvīpin, vyāghra, haryakṣa, keśarī, and hari.

कोलः पोत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः । लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश्च मर्कटे ।। ३६३.

Kola, potrī, varāha, koka, īhāmṛga, vṛka, lūta, urṇanābha, tantuvāya, and markaṭa.

वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ । कृकवाकुस्ताम्रचूड़ः पिकः कोकिल इत्यपि ।। ३६३.

Vṛścika, śūkakīṭa, sāraṅga, tokaka, kṛkavāku, tāmracūḍa, pika, and kokila.

काके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः । कोकश्चक्रश्चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः ।। ३६३.

Kāka, karaṭa, ariṣṭa, vaka, kahva, koka, cakra, cakravāka, kādamba, and kalahaṃsaka.

पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षइका । द्विरेफपुष्पलिड्‌भृङ्गषट्पदभ्रमराऽलयः ।। ३६३.

Pataṅgikā, puttikā, saraghā, madhumakṣikā, dvirepha, puṣpaliḍ, bhṛṅga, ṣaṭpada, bhramara, and ālaya.

केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः । स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चूस्तोटिरुभे स्त्रियौ ।। ३६३.

Kekī is the female of śikhī; vākkekā, śakunti, śakunidvija, strī, pakṣati, pakṣamūla, cañcu, and toṭi are both feminine.

गतिरुडडीनसण्डीनौ कुलायो नीड़मस्त्रियां । पेशी कोषो द्विहीनेऽण्डं पृथुकः शावकः शिशु ।। ३६३.

Gati, ruḍaḍī, nasaṇḍī are feminine; kulāya is neuter; peśī, koṣa, dvihīna, aṇḍa, pṛthuka, śāvaka, and śiśu.

पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः । स्तोमौवनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं ३६३.

Pota, pāka, arbhaka, ḍimbha, sandoha, vyūhaka, gaṇa, stoma, vanikara, vrāta, nikuramba, and kadambaka.

अग्निरुवाच नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गान्वक्ष्येषऽय नामतः । नरः पञ्चजना मर्त्त्या यद्‌योषाऽवला वधूः ।। ३६४.

Agni said: I shall now name the classes of men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras: man, five peoples, mortals, woman, maiden, and bride.

कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साऽभिसारिका । कुलटा पुंश्चल्यसती नग्निका स्त्री च कोटवी ।। ३६४.

She who goes to meet her beloved is called abhisārikā; a wanton woman, a courtesan, an unchaste woman, a naked woman, and koṭavī are all feminine.

कात्यायन्यर्द्धवृद्धा या सैरिन्ध्री परवेश्मगा । असिक्नी स्यादवृद्धा या मलिनी तु रजस्वला ।। ३६४.

Kātyāyanī is a half-aged woman; sairindhrī is one who enters another’s house; asiknī is a young woman; malinī is a menstruating woman.

वारस्त्री गणिका वेश्या भ्रातृजायास्तु यातरः । ननान्दा तु स्वसा पत्युः सपिण्डास्तु सनाभयः ।। ३६४.

Vārastrī, gaṇikā, veśyā, bhrātṛjāyā are yātaraḥ; nanāndā is the husband’s sister; sapiṇḍā are those of the same lineage; sanābhayaḥ are those of the same womb.

समानोदर्य्यसोदर्य्यसगर्भसहजास्समाः । यगोत्रबन्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः ।। ३६४.

Samānodaryā, sodaryā, sagarbha, sahajā are equals; gotra-bandhu, vajñāti, bandhu, and svajana are all equals.

दम्पती जम्पती भार्य्यापती जायापती च तौ । गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वञ्च कललोऽस्त्रियां ।। ३६४.

Dampatī, jampatī, bhāryāpatī, jāyāpatī are husband and wife; garbhāśaya, jarāyu, ulva, and kalala are all feminine.

गर्भो भ्रुण इमौ तुल्यौ क्लीवं शण्डो नपुंसकम् । स्यादुत्तानश्यो डिम्भो बालो माणवकः स्मृतः ।। ३६४.

Embryo and fetus are alike; a eunuch is called klīva, śaṇḍa, or neuter. An infant lying on its back is ḍimba; a child is called bāla or māṇavaka.

पिचिण्डिलो वृहत्‌कुक्षिरवभ्रटो नतनासिके । विकलाङ्गस्तु पोगण्ड आरोग्यं स्यादनामयम् ।। ३६४.

A child with a swollen belly is piciṇḍila; one with a large abdomen is vṛhatkukṣi; one with a protruding navel is avabhraṭa; one with a flat nose is natanāsika. A child with deformed limbs is vikalāṅga; a boy is pogaṇḍa; health is ārogya, and absence of disease is anāmaya.

स्यादेडे वधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुनिः । क्षयः शोषश्च यक्ष्मा च प्रतिश्यायस्तु पीनसः ।। ३६४.

A person with a crooked limb is eḍa; one who is deaf is vadhira; a hunchback is kubja; one who stammers is gaḍula; one with a harsh voice is kukara; one with a crooked hand is kuni. Wasting is kṣaya; emaciation is śoṣa; consumption is yakṣmā; chronic cold is pratiśyāya; nasal congestion is pīnasa.

स्त्री क्षुत्‌क्षुतं क्षयं पुंसि कासस्तु क्षवथुः पुमान् । शोथस्तु श्वयथुः शोफः पादस्फोटो विपादिका ।। ३६४.१೦ ।। किलासं सिध्नकच्छान्तु पाम पामा विचर्च्चिका । कोठो मण्डलकं कुष्ठं श्वित्रो दुर्न्नामकार्शसी ।। ३६४.

In women, sneezing is kṣutkṣuta; wasting is kṣaya; in men, cough is kāsa and sneezing is kṣavathu. Swelling is śotha, dropsy is śvayathu, inflammation is śopha, cracked feet are pādasphoṭa, and fissures of the feet are vipādikā. Leprosy is kilāsa and sidhnakacchā; skin diseases are pāma, pāmā, and vicarccikā; urticaria is koṭha; ringworm is maṇḍalaka; leprosy is kuṣṭha; vitiligo is śvitra; and hemorrhoids of bad name are durnāmaka-arśasī.