Agni Purana

षट्‌कपञ्चभिर्गायत्रैः षड्‌भिश्च जगती भवेत् । एकेन त्रिष्टुव्ज्योतिष्मती तथैव जगतोरिता ।। ३३०.

With six and five Gāyatrīs, and six Jagatīs; with one, Triṣṭubh Jyotiṣmatī, likewise Jagatī is said.

पुरस्ताज्जयोतिः प्रथमे मध्ये ज्योतिश्च मध्यतः । उपरिष्टाज्जोतिरन्त्यादेकस्मिन् पञ्चके तथा ।। ३३०.

Jyotiṣ is first in the beginning, Jyotiṣ in the middle, and above, Jyotiṣ at the end, likewise in one of the five.

भवेच्छन्दः शङ्कुमती षट्‌के छन्दः ककुद्मती । त्रिपादशिशुमध्या स्यात् सा पिपीलिकमध्यमा ।। ३३०.

The meter Śaṅkumatī is in the six, and the meter Kakudmatī; three-footed, with a child in the middle, it is the middle of the ant.

विपरीता यवमध्या त्रिवृदेकेन वर्जिता । भूमिजैकेनाधिकेन द्विहीना च चिराद्भवेत् ।। ३३०.

The reversed form with barley in the middle, lacking one threefold, having one more earth-born, and reduced by two, becomes long-lasting.

स्वराट्‌स्याद्‌द्वाभ्यामधिकं सन्दिग्धो दैवतादितः । आदिपादान्निश्चयः स्याच्छन्दसां देवता क्रमात् ।। ३३०.

The sovereign arises with two added; if uncertain from the deity onward, certainty is determined from the initial foot, and so the meters and deities proceed in order.

अग्निः सूर्य्यः शशी जीवो वरुणश्चन्द्र एव च । विश्वेदेवाश्च षड़ जाद्याः स्वराः षड़ जो वृषः क्रमात् ।। ३३०.

Agni, the Sun, the Moon, Life, Varuṇa, and also the Moon; the Viśvedevas, six in succession, the vowels, six in order, and the bull likewise.

गान्धारो मध्यमश्चैव पञ्चमो धैवतस्तथा । निषादवर्णाः श्वेतश्च साहड्गश्च पिसड्गकः ।। ३३०.

Gāndhāra, the middle, the fifth, and likewise Dhaivata; Niṣāda, white, Sāhaḍga, and Pisaḍgaka.

कृष्णो नीलो लोहितश्च गौरी गायत्रिमुख्यके । गोरोचनाभाः कृतयो ज्योतिश्छन्दो हि श्यामलं ।। ३३०.

Black, blue, red, and fair; in the chief Gāyatrī; resembling gorocanā are the forms; the light, the meter, indeed dark.

अग्निर्वैश्यः काश्यपश्च गौतमाह्गिरसौ क्रमात् । भार्गवः कौशिकश्चैव वाशिष्ठो गोत्रमीरितं ।। ३३०.

Agni, Vaiśya, Kāśyapa, Gautama, Āṅgiras in order; Bhārgava, Kauśika, and Vāśiṣṭha—these are the declared lineages.

अग्निरुवाच चतुःशतमुत्कृतिः स्यादुकृतेश्चतुरस्त्यजेत् । अभिसंव्या प्रत्यकृतिस्तानि छन्दांसि वै पृथक् ।। ३३१.

Agni spoke: Four hundred is the measure; for the defective, four are to be abandoned. The countermeasure is the opposite; these meters are indeed distinct.

कृतिश्चातिधृतिवृत्ती अत्यष्टिष्चाष्टिरित्यतः । अतिशर्क्करी शक्करीति अतिजगती जगत्यपि ।। ३३१.

The measure is the function of excess; 'atyaṣṭi' and 'aṣṭi' are thus. 'Atiśarkkarī' and 'śarkkarī', 'atijagatī' and also 'jagatī'.

छन्दोऽत्र लौकिकंस्याच्च आर्षमात्रैष्टुभात् स्मृतम् । त्रिष्टुप्पङ्‌क्तिवृहती अनुष्टुवुष्णिगी रितम् ।। ३३१.

Here, the meter is worldly; the Vedic is remembered as Mātrā, Iṣṭubh, Triṣṭubh, Paṅkti, Vṛhatī, Anuṣṭubh, Uṣṇik, and Ṛtam.

गायत्री स्यात् सुप्रतिष्ठा प्रतिष्ठा मध्यया सह । अत्युक्तात्युक्त आदिश्च एकैकाक्षरवर्जितम् ।। ३३१.

Gāyatrī is well established; Pratiṣṭhā together with the middle; 'Atyuktā', 'Atyukta', and the beginning, each lacking one syllable.

चतुर्भागो भवेत् पादो गण्च्छन्दः प्रदर्श्यते । तावन्तः समुद्रा गणा ह्यादिमध्यान्तसर्वगाः ।। ३३१.

The foot is divided into four parts; the meter is demonstrated by the gaṇa. As many oceans, so many gaṇas, all beginning, middle, and end.

चतुर्णः पञ्च च गणा आर्य्यालक्षणमुच्यते । स्वरार्द्धञ्चार्य्यार्द्धं स्यादार्य्यांयां विषमेनजः ।। ३३१.

Of four and five gaṇas, the mark of Āryā is stated. Half a vowel and half Āryā, in Āryā, the uneven is called 'enaja'.

षष्ठो जो नलपूर्वा स्याद्‌द्वितीयादिपदं नले । सप्तमेऽन्ते प्रथमा च द्वितीये पञ्चमे नले ।। ३३१.

The sixth is 'jo' preceded by 'na'; the second foot is 'na'. In the seventh, at the end, the first and in the second and fifth, 'na'.

अर्द्धे पदं प्रथमादि षष्ठ एको लघुर्भवेत् । त्रिषु गणेषु पादः स्यादार्य्या पञ्चार्द्धके स्मृता ।। ३३१.

In the half, the first foot at the beginning, the sixth is one light syllable. In three gaṇas, the foot is Āryā, remembered as five and a half.

विपुलान्याथ चपला गुरुमध्यागतौ च जौ । द्वितीयचतुर्थौ पूर्वे च चपला मुखपुर्विका ।। ३३१.

The 'vipulā' and also 'capalā', when the heavy is in the middle and at the beginning. The second and fourth, at the start, 'capalā' with the initial prefix.

द्वितीथे जघनपूर्व्वा चपलार्य्या प्रकीर्त्तिता । उभयोर्महाचपला गीतवाद्यार्द्धतुल्यका ।। ३३१.

In the second, with the prior ending, 'capalā Āryā' is proclaimed. In both, the great 'capalā', equal in song and instrument.

अन्त्येनार्द्धेनोपगीतिरुद्‌गीतिश्चोत्क्रमात् स्मृता । अर्द्धे रक्षगणा आर्य्या गीतच्छन्दोऽथ मात्रया ।। ३३१.

With the final half, 'upagīti' and 'udgīti' are remembered in order. In the half, the protective gaṇas are Āryā; the song meter is by measure.

वैतालीयं द्विस्वरा स्यादयुष्पादे समे नलः । वसवोऽन्ते वनगाश्च गोपुच्छन्दशकं भवेत् ।। ३३१.

Vaitālīya is two-voweled; in the same foot, 'na' is equal. The Vasus at the end, and the Vanagas; the 'gopuccha' meter is formed.

भगणआन्ता पाटलिका शेषे परे च पूर्ववत् । साकं षड्वा मिश्रायुक् प्राच्यवृत्तिः प्रदर्श्यते ।। ३३१.

The pāṭalikā at the end of the division, and the remainder as before; together with six vā, the mixed form with eastern progression is shown.

पञ्चमेन पूर्वसाकं तृतीयेन सहस्रयुक् । उदीच्यवृत्तिर्वाच्यां स्याद् युगपच्च प्रवर्त्तकं ।। ३३१.

With the fifth, together with the previous, and with the third, joined with a thousand; the northern progression is to be stated, and it proceeds simultaneously.

अयुक्चारुहासिनी स्याद्‌युगपच्चान्तिका भवेत् ।। ३३१.

Without a yuga, it is called āruhāsinī, and when simultaneous, it is called āntikā.

सप्तार्च्चिर्वसवश्चैव मात्रासमकमीरितम् । भवेन्नलवमौ लश्च द्वादशो वा नवासिका ।। ३३१.

Seven flames and the Vasus are said to be equal in measure; there may be a half or a la, or twelve, or nine asikās.

विश्वोकः पञ्चमाष्टौ मो चित्र लवमकश्चलः । परयुक्तेनोपचित्रा पादाकुलकमित्यतः ।। ३३१.

Viśvoka is five or eight, or citra, or half a lava, or unsteady; with the addition of a yuga, it is called upacitrā, and pādākulaka is thus named.

गीतार्य्या लोपश्चेत् सौम्या लः पूर्वः ज्योतिरीरिता । स्याच्छिखा विपर्य्यास्तार्द्धा तूलिका समुदाहृता ।। ३३१.

If there is omission in the gītāryā, it is called saumyā; la at the beginning is called jyotiḥ; when the crest is reversed and halved, it is called tūlikā.

एकोनत्रिंशदन्ते गः स्याज्ज्ञेजनसमावला । गु इत्येकगुरुं संख्यावर्णाद्दशविपर्य्ययात् ।। ३३१.

When there are twenty-nine at the end, ga is to be known as samāvalā; gu thus is a single guru, by the count of syllables, from the inversion of ten.

अग्निरुवाच वृत्तं समञ्चार्द्धसमं विषमञ्च त्रिधा वदे । समन्तावत् कृत्वकृतमर्द्धसमञ्च कारयेत् ।। ३३२.

Agni said: Metre is declared to be of three kinds: equal, half-equal, and unequal; having made them all around, one should also make the half-equal.