Agni Purana

शर्क्करामधुलाजादः सुगन्धोऽस्व शुचिर्द्विजः । तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्वो विनीतो बुद्धिमांश्च यः ।। २८८.

A horse born from sugar, honey, and barley is fragrant, pure, and of the Brahmin class; a spirited horse is of the Kshatriya class, disciplined and intelligent.

शूद्रोऽशुचिश्चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः । वल्गया धार्य्यमाणोऽश्वो लालकं यश्च दर्शयेत् ।। २८८.

A Shudra horse is impure, restless, slow, deformed, foolish, and wicked; a horse held by the bridle shows drooling.

धारासु योजनीयोऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः । अश्वादिलक्षणं वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत् ।। २८८.

He should be yoked in harnesses, with control and release; I will describe the characteristics of horses as stated by Shalihotra.

शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैव सुश्रुत् । हीनदन्तो विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः ।। २८९.

Shalihotra said: I will describe the characteristics and treatment of horses, O learned one; a horse with deficient teeth, prominent teeth, fierce, and black-palated.

कृष्णजिह्वश्च यमजो जातमुष्कश्च यस्तथा । द्विशफश्च तथा श्रृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः ।। २८९.

A horse with a black tongue, born of Yama, with descended testicles, cloven hooves, horned, three-colored, and tiger-colored.

शरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश्च काकुदी । श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च ।। २८९.

Arrow-colored, ash-colored, born-colored, hump-backed, vitiligo, crow-headed, and rough-bodied likewise.

वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च । कृष्णप्रोथश्च यश्च तित्तिरिसन्निभः ।। २८९.

Monkey-faced, black-maned, black-genital, black-chinned, and resembling a partridge.

विषमः श्वेतपादश्च ध्रुवावर्त्तविवर्जितः । अशुभावर्त्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः ।। २८९.

Uneven, white-footed, lacking fixed whorls, and possessing inauspicious whorls: such a horse should be avoided.

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः । प्रयाणो च ललाटे च कण्ठावर्त्ताः शुभा दश ।। २८९.

Two whorls each at the nostrils, head, and chest; whorls at the forehead and throat: ten auspicious whorls.

सृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके । बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्त्तास्त्वशुभाः परे ।। २८९.

Whorls at the hips, forehead, base of the ears, base of the arms, and neck are best; other whorls are inauspicious.

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः । सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश्च प्रशस्यास्तु सदैव हि ।। २८९.

Those resembling the color of the moon, indragopa insect, and chandra, and those like a crow; golden-colored and glossy are always praised.

दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश्च ह्रस्वकर्णाश्च शोभनाः । राज्ञान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः ।। २८९.

Where horses have long necks and prominent eye sockets, and beautiful but short ears, the king should avoid sending his cavalry there, for victory will not be attained.

पालितस्तु हयो दन्तो शुभदो दुःखदोऽन्यथा । क्षियः पुत्रास्तु गन्धर्व्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम् ।। २८९.

A well-trained and obedient horse brings good fortune, but otherwise brings suffering; sons are like Gandharvas, horses are the highest treasure.

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते । वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका ।। २८९.

In the Aśvamedha sacrifice, the horse is offered for its purity, along with a bull, nimba, vṛhatī, guḍūcī, and honey.

सिंहा गन्धकरी पिण्डी स्वेदश्च शिरसस्तथा । हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं ।। २८९.

Lion, gandhakarī, piṇḍī, sweat from the head, asafoetida, puṣkaramūla, and dried ginger with sour vetasa are also included.

पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चोष्णवारिणा । नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता विल्वमालिका ।। २८९.

Pippalī and rock salt, a remedy for colic, with warm water; dried ginger, ativiṣā, mustā, sānantā, bael, and mālikā are to be used.

क्काथमेषां पिवेद्वाजी सर्व्वातीसारनाशनम् । प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं श्रृतं पयः ।। २८९.

How should these be taken by the horse? They destroy all types of diarrhea. With priyangu and sārivā, mix goat's milk and cook it together.

पर्य्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते । द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे ।। २८९.

After drinking enough sugar, the horse is relieved from fatigue. Oil and fat should be given to the horse in a trough.

कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् । दाड़िमं त्रिफला व्योषं गुड़ञ्च समभाविकम् ।। २८९.

A vein in the abdomen should be punctured, which brings relief. Pomegranate, triphalā, vyosha, and gur should be given in equal measure.

पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् । प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः ।। २८९.

This bolus should be given to horses to cure cough. The horse should drink bull's juice mixed with priyangu, lodhra, and honey.

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते । प्रस्कन्धेषु च सर्व्वेषु श्रेय आदौ विशोधनम् ।। २८९.

Or milk prepared with pañcakola relieves cough. In all cases, purification should be done first for the best result.

अभ्यङ्गोद्‌वर्त्तनैः स्नेहं नस्यवर्त्तिक्रमः स्मृतः । ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः ।। २८९.

Oiling and massage with unguents, and nasal treatments are prescribed. For feverish horses, the procedure is to use only milk.

लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः । कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः ।। २८९.

The roots of lodhra and kandhara, mātulāṅga, dried ginger, kuṣṭha, asafoetida, vacā, and arsnā—this paste removes swelling.

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् । त्रपुषीवीजमूलानि श्रृङ्गाटककशेरुकम् ।। २८९.

Mañjiṣṭhā, licorice, grapes, vṛhatī, red sandalwood, seeds and roots of trapuṣī, śṛṅgāṭaka, and kaśeruka are to be used.

अजापयः श्रृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं । पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते ।। २८९.

Goat's milk, cooked and well-cooled, mixed with sugar—after drinking this, the horse is freed from blood in the urine.

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः । अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते ।। २८९.

Swelling of the veins in the neck, jaw, and throat, and throat constriction—massage with pungent oil is recommended there.

गलग्रहगदी शोथः प्रायशो गलदेशके । प्रत्यक्पुष्पी तथा वह्निः सैन्धवं सौरसो रसः ।। २८९.

Throat constriction and swelling commonly occur in the throat region; pratyakpuṣpī, fire, rock salt, and sour juice are remedies.

कृष्णाहिङ्गुयुतैरेभिः कृत्वा नस्यं न सीदति । निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु ।। २८९.

With these, mixed with black asafoetida, prepare a nasal remedy—then there will be no failure. At night, use jyotiṣmatī, pāṭhā, kṛṣṇā, kuṣṭha, vacā, and honey.

जिह्वास्तम्भे च लोपोऽयं गुड़मूत्रयुतो हितः । तिलैर्यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश्च योजिता ।। २८९.

For stiffness of the tongue, this mixture with gur and urine is beneficial; with sesame, licorice, turmeric, and neem leaves combined.