Agni Purana

प्रकोपोत्तरके काले रामस्तेषां प्रकीर्त्तितः । अतिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च ।। २८०.

The time after their aggravation is called remission; this is described for them, O sage, due to overeating as well as not eating.

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः । अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत् ।। २८०.

All diseases arise from the suppression or forceful release of urges; fill two parts of the stomach with food, and one part with drink.

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् । व्याधेर्न्निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम् ।। २८०.

One should leave a space for vāyu and the other humors; likewise, for the cause of disease, the remedy should be contrary.

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्त्तितम् । नाभेरुद्‌र्ध्वमधश्चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च ।। २८०.

This should be done here; I have declared the essence: above and below the navel, and likewise at the anus and hips.

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्त्तितं । तथापि सर्वगाश्चैते देहे वायुर्विशेषतः ।। २८०.

The locations of strength, blood, pitta, and vāyu in the body have been described; yet all these are pervasive in the body, especially vāyu.

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् । कृशोऽल्पकेशश्चपलो बहुवाग्विषमानलः ।। २८०.

In the center of the body, the heart is considered the seat of the mind; one who is thin, has little hair, is restless, talks much, and has irregular digestion.

व्योमगश्च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते । अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः ।। २८०.

One whose nature is vāta is said to be sky-moving and so in dreams; prematurely gray, irritable, prone to sweating, and fond of sweet things.

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिको नरः । तामसा राजसाश्चैव सात्विकाश्च तता स्मृता ।। २८०.

In dreams, one who sees radiant things is of pitta nature; tamasic, rajasic, and sattvic types are also remembered thus.

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः । तामसा राजसाश्चैव सात्विकाश्च तथा स्मृताः ।। २८०.३९ मनुष्या मुनिशार्दूल वातपित्तकफात्मकाः । रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्म्मप्रवर्त्तनैः ।। २८०.

One who sees clear clouds in dreams is of kapha nature; tamasic, rajasic, and sattvic types are likewise remembered.

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा कद्विज । अत्यम्बुपानगुर्व्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम ।। २८०.

O twice-born, pitta becomes aggravated by fear, by drinking too much water, eating heavy foods, and by eating and then lying down.

श्लेष्मा प्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः । वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्ष्णैः ।। २८०.

Kapha becomes aggravated in those who are lazy; knowing diseases arising from vāyu and others, one should pacify them by their symptoms.

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा । जृम्भणं लोमहर्षश्च वातिकव्याधिलक्षणम् ।। २८०.

Fracture of bones, astringency in the mouth, dryness of the mouth, yawning, and goosebumps are symptoms of vāta disorders.

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे । तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम् ।। २८०.

Yellowing of nails, eyes, and veins, bitterness in the mouth, thirst, burning, and heat are indications of pitta disorders.

आलस्यञ्च प्रसेकश्च गुरुता मधुरास्यता । उष्णाभिलाषिता चेति श्लेष्मिकव्याधिलक्षणम् ।। २८०.

Laziness, excessive salivation, heaviness, sweetness in the mouth, and desire for warmth are symptoms of kapha disorders.

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् । आज्यं क्षीरांसिताद्यं च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत् ।। २८०.

Oily, warm food, massage, oil-drinking, and similar things pacify vāta; clarified butter, milk, and things cooled by moon rays pacify pitta.

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् । सर्वरोगप्रशान्त्यै स्याद्विष्णोर्ध्यानञ्च चपूजनम् ।। २८०.

Honey, oil of triphala, exercise and similar practices dispel phlegm; for the pacification of all diseases, meditation and worship of Vishnu are also effective.

धन्वन्तरिरुवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं श्रृणु । रसवीर्य्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः ।। २८१.

Dhanvantari said: I will explain the characteristics of rasa and other qualities of medicines; listen to their virtues. One who knows rasa, potency, and post-digestive effect can protect kings and others.

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्त्तिताः । कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज ।। २८१.

The tastes sweet, sour, and salty are said to arise from Soma; bitter, pungent, and astringent are declared to be from Agni, O mighty-armed one.

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्‌वम्ल्लवणआत्मकः । द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च ।। २८१.

The post-digestive effect of a substance is threefold: pungent, sour, or salty in nature. Potency is described as twofold: hot or cold.

अनिर्देश्यप्रभावश्च ओषधीनां द्विजोत्तम । मधुरश्च कषायश्च तिक्तश्चैव तथा रसः ।। २८१.

The influence of medicinal herbs is sometimes indescribable, O best of twice-born; the tastes are sweet, astringent, and bitter.

शीतवीर्य्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाः प्रकीर्त्तिताः । गुडुची तत्र तिक्तापि भवत्युष्णातिवीर्यतः ।। २८१.

Cold potency is specified; the rest are declared to be hot. Guduchi, though bitter, is considered to have very strong hot potency.

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद । मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्त्तितः ।। २८१.

Pathya is also hot, though astringent; honey and meat are likewise regarded as hot.

लवणो मधुरश्चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ । अम्लोष्णश्च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः ।। २८१.

Salt and sweet are remembered as having sweet post-digestive effect; sour is said to be hot, and the rest have pungent post-digestive effect.

वीर्य्यपाके विपर्य्यस्ते प्रभावात्तत्र निश्चयः । मधुरोऽपि कटुः पाके यच्चः क्षौद्रं प्रकीर्त्तितं ।। २८१.

When potency and post-digestive effect are opposed, the influence determines the outcome; honey, though sweet, is considered pungent in post-digestive effect.

क्काथयेत् षोडशगुणं पिवेद्‌द्रव्याच्चतुर्गुणम् । कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत् ।। २८१.

One should boil sixteen times the amount of water and drink four times the amount of the substance; this is the method for decoction where no specific rule is given.

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं । द्रव्यतुल्यं समुद्‌धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्‌बुधः ।। २८१.

For decoction, water should be four times the amount of the substance in oil preparation; after extracting the decoction equal to the substance, the wise should add oil.

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् । तोयवर्ज्जन्तु यद्‌द्रव्यं स्नेहद्रब्यं तथा भवेत् ।। २८१.

The measure of the substance should be equal to the portion of oil added; if the substance excludes water, then the oil substance should be likewise.

संवर्त्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्त्तितः । तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत ।। २८१.१२ स्वच्छमल्पौषधं क्काथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् । अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं ।। २८१.

The preparation of cooked medicine with oil is described; the same proportion applies to electuaries, O Sushruta.

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना । वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा ।। २८१.

This is remembered as the medium dose; there is no variation in dosage. Consider age, time, strength, digestive fire, region, substance, and disease.