Agni Purana

वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर्भुजाक्षिभिः। कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः

The face, chin, and neck are to be formed with portions for the arms and eyes; with the hands shaped like buds, according to the measure of the image.

मुखं प्रति समः कार्या विस्तारादष्टमांशतः। चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते श्रृणु

The face should be made equal, at one-eighth of the breadth; I have described the four-faced, now hear about the three-faced.

कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत्। भुजौ चतुर्भिर्भागैम्तु कर्त्तव्यौ पञ्चिमोर्जितम्

For that one, the ears and feet are more prominent; the forehead and other features should be indicated, and the two arms made with four parts, the fifth being omitted.

विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः। एकवक्त्रं तथा कार्य्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनम्

The emergence of the faces is by one-eighth of the breadth; likewise, the single face should be made, with gentle eyes in the eastern direction.

ललाटनासिकावक्त्रग्नीवायाञ्च विवर्त्तयेत्। भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्

The forehead, nose, mouth, and neck should be fashioned; and the arms, by a fifth part, should be made, or omitted if without arms.

विस्तारस्य षडंशेन मुखैर्निर्गमनं हितम्। सर्वषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटम्

The emergence of the faces is proper by one-sixth of the breadth; for all liṅgas with faces, tin or rooster form is prescribed.

भगवानुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम्। दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्द्धेन तु विस्तृता

The Blessed Lord said: Now I shall explain the pedestal of the images; its length should be equal to the image, and its breadth half of that.

उच्छितायामतोर्द्धेन सुविस्तारार्द्धभागतः। तृतीयेन तु वा तुल्यं तत्त्रिभागेण मेखला

Its height should be half of its length, or, if very broad, a third; the girdle should be by a third part.

खातं च तत्‌प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम्। विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः

The hollow should be measured accordingly, slightly inclined to the north; the outlet for the channel should be by a fourth of the breadth.

सममूलस्य विस्तारमग्ने कुर्य्यात्तदर्द्धतः। विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गन्तु कारयेत्

O Agni, the breadth at the base should be made equal, and its extension should be half of that; the water channel should be constructed as one third of the extension.

उच्छायं पूर्ववत् कुर्य्याद्भागषोडशसङ्‌ख्यया। अधः षट्कं द्विभागन्तु कण्ठं कुर्यात्त्रिभागकम्

The projection should be made as before, with the number sixteen as the measure; the lower part should be six units, the neck should be made two parts, and the throat three parts.

शेषास्त्वेकैकशः कार्याः प्रतिष्ठानिर्गमास्तथा। पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमासु च

The remaining parts should each be made individually, as well as the base and the exit; this band and pedestal are also common in all images.

प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते । गजव्यालकसंयुक्ता प्रभा स्यात् प्रतिमासु च

The door of the image is said to be according to the measurement of the temple door; the radiance (prabhā) of the image should be adorned with elephants and vyālas.

पिण्डिकापि यथाशोभं कर्त्तव्या सततं हरेः। सर्वेषामेव देवानां विष्णूक्तं मानमुच्यते। देवीनामपि सर्वासं लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते

The pedestal too should always be made as is fitting for Hari; for all the gods, the measurement declared by Viṣṇu is to be used; for all the goddesses, the measurement declared by Lakṣmī is to be used.

दिक्पालयागकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः ।५६.००१ प्रकृतिः पिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः ॥५६.००१ इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात्प्रतिष्ठा क्रियते नरैः ।५६.००२ गर्भसूत्रं तु निःसार्य(२) प्रासादस्याग्रतो गुरुः ॥५६.००२ अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपञ्चाधमादिकम् ।५६.००३ स्नानं कलशार्थञ्च यागद्रव्यार्थमर्धतः ॥५६.००३ त्रिभागेणार्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम् ।५६.००४ कलशैर्घटिकाभिश्च वितानाद्यैश्च भूषयेत् ॥५६.००४ पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत् ।५६.००५ अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत् ॥५६.००५ अङ्गुलीयप्रभृतिभिर्मूर्तिपान् वलयादिभिः ।५६.००६ कुण्डे कुण्डे स्थापयेच्च मूर्तिपांस्तत्र पारगान् ॥५६.००६ चतुष्कोणे चार्धकोणे वर्तुले पद्मसन्निभे ।५६.००७ पूर्वादौ तोरणार्थन्तु पिप्पलोडुम्बरौ वटं ॥५६.००७ प्लक्षं सुशोभनं पूर्वं सुभद्रन्दक्षतोरणं ।५६.००८ सुकर्म च सुहोत्रञ्च आप्ये सौम्ये समुच्छ्रयम् ॥५६.००८ पञ्चहस्तं तु संस्थाप्य स्योनापृथ्वीति पूजयेत् ।५६.००९ तोरणस्तम्भमूले तु कलशान्मङ्गलाङ्कुरान् ॥५६.००९ प्रदद्यादुपरिष्टाच्च कुर्याच्चक्रं सुदर्शनं ।५६.०१० पञ्चहस्तप्रमाणन्तु ध्वजं कुर्याद्द्विचक्षणः ॥५६.०१० वैपुल्यं चास्य कुर्वीत षोडशाङ्गुलसन्मितं ।५६.०११ सप्तहस्तोच्छ्रितं वास्य कुर्यात्कुण्डं सुरोत्तम(१) ॥५६.०११ अरुणोग्निनिभश्चैव कृष्णः शुक्लोथ पीतकः ।५६.०१२ रक्तवर्णस्तथा श्वेतः श्वेतवर्णादिकक्रमात् (२) ॥५६.०१२ कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोथ वामनः ।५६.०१३ शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः ॥५६.०१३ पूज्या कोटिगुणैर्युक्ताः पूर्वाद्या ध्वजदेवताः ।५६.०१४ जलाढकसुपूरास्तु पक्वविम्बोपमा घटाः ॥५६.०१४ अष्टाविंशाधिकशतं कालमण्डनवर्जिताः ।५६.०१५ सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः सोदकास्तोरणाद्वहिः ॥५६.०१५ घटाः स्थाप्याश्च पूर्वादौ वेदिकायाश्च कोणगान् ।५६.०१६ चतुरः स्थापयेत्कुम्भानाजिघ्रेति च मन्त्रतः ॥५६.०१६ कुम्भेष्वावाह्य शक्रादीन् पूर्वादौ पूजयेत्क्रमात् ।५६.०१७ इन्द्रागच्छ देवराज वज्रहस्त गजस्थित ॥५६.०१७ पूर्वद्वारञ्च मे रक्ष देवैः सह नमोस्तु ते ।५६.०१८ त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण अर्चयित्वा यजेद्बुधः ॥५६.०१८ आगच्छाग्रे शक्तियुत(१) च्छागस्थ बलसंयुत ।५६.०१९ रक्षाग्नेयीं दिशं देवैः पूजां गृह नमोस्तु ते ॥५६.०१९ अग्निमूर्धेतिमन्त्रेण(२) यजेद्वा आग्नेय नमः ।५६.०२० महिषस्थ यमागच्छ दण्डहस्त महाबल ॥५६.०२० रक्ष त्वं दक्षिणद्वारं वैवस्वत नमोस्तु ते ।५६.०२१ वैवस्वतं सङ्गमनमित्यनेन यजेद्यमं ॥५६.०२१ नैर्ऋतागच्छ खड्गाढ्य बलवाहनसंयुत(३) ।५६.०२२ इदमर्घ्यमिदं पाद्यं रक्ष त्वं नैर्ऋतीं दिशं ॥५६.०२२ एष ते नैर्ऋते मन्त्रेण यजेदर्घ्यादिभिर्नरः ।५६.०२३ मकरारूढ वरुण पाशहस्त महाबल ॥५६.०२३ आगच्छ पश्चिमं द्वारं रक्ष रक्ष नमोस्तु ते ।५६.०२४ उरुं हि राजा वरुणं यजेदर्घ्यादिभिर्गुरुः ॥५६.०२४ आगच्छ वायो सबल ध्वजहस्त सवाहन ।५६.०२५ वायव्यं रक्ष देवैस्त्वं समरुद्भिर्नमोस्तु ते ॥५६.०२५ वात इत्यादिभिश्चार्वेदोन्नमो वायवेपि वा ।५६.०२६ आगच्छ सोम सबला गदाहस्त सवाहन ॥५६.०२६ रक्ष त्वमुत्तरद्वारं सकुवेर नमोस्तु ते ।५६.०२७ सोमं राजानमिति वा यजेत्सोमाय वै नमः ॥५६.०२७ आगच्छेशान सबल शूलहस्त वृषस्थित ।५६.०२८ यज्ञमण्डपस्यैशानीं दिशं रक्ष नमोस्तु ते ॥५६.०२८ ईशानमस्येति यजेदीशानाय नमोपि वा ।५६.०२९ ब्रह्मन्नागच्छ हंसस्थ स्रुक्स्रुवव्यग्रहस्तक ॥५६.०२९ सलोकोर्ध्वां दिशं रक्ष यज्ञस्याज नमोस्तु ते ।५६.०३० हिरण्यगर्भेति यजेन्नमस्ते ब्रह्मणेपि वा ॥५६.०३० अनन्तागच्छ चक्राढ्य कूर्मस्थाहिगणेश्वर ।५६.०३१ अधोदिशं रक्ष रक्ष अनन्तेश नमोस्तु ते ।५६.०३१ नमोस्तु सर्पेति यजेदनन्ताय नमोपि वा ॥५६.०३१ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये दिक्पतियागो नाम षट्पञ्चाशत्तमोध्यायः ॥ भगवानुवाच प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः। पिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः

इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात्प्रतिष्ठा क्रियते नरैः। गर्भसूत्रं तु निः सार्य प्रासादस्याग्रतो गुरुः

Therefore, installation is performed by men who desire the fruits of their wishes; the teacher should draw out the garbha-sūtra in front of the temple.

अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपञ्चाधमादिकम्। स्नानार्थं कलशार्थञ्च यागद्रव्यार्थमर्द्धतः

From eight, sixteen, up to twenty, the pavilion and its lower parts are to be made; for bathing, for the water pot, and for half the ritual materials.

त्रिभागेणार्द्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम्। कलशैर्घटिकाभिश्च वितानाद्यैश्च भूषयेत्

The altar should be made beautiful, using three parts and a half part as measure; it should be adorned with water pots, small jars, canopies, and the like.

पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत्। अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत्

After sprinkling everything with pañcagavya, all the materials should be arranged; the adorned teacher, meditating on Viṣṇu, should worship his own self.

अङ्गुलीयप्रभृतिभिर्मूत्तिपान् वलयादिभिः। कुण्डे कुण्डे स्थापयेच्च मूर्त्तिपांस्तत्र पारगान्

With rings and the like, and bracelets and such, the image-bearers should be established in each enclosure, those who are accomplished therein.

चतुष्कोणे चार्द्धकोणे वर्तुले पद्मसन्निभेः। पूर्वादौ तोरणार्थन्तु पिप्पलोडुम्बरौ वटम्

In the square, in the half-square, in the circle, and in the lotus-shaped (enclosure); at the beginning in the east, for the gateway, use the pippala, udumbara, and vaṭa trees.

प्लक्षं सुशोभनं पूर्वं सुभद्रन्दक्षतोरणम्। सुकर्म च सुहोत्रञ्च आप्ये सौम्ये समुच्छयम्

The plakṣa tree, beautiful, should be placed first, and the subhadra and andaka trees for the gateway; sukarman and suhotra for the watery and gentle directions, and for the elevation.

पञ्चहस्तं तु संस्थाप्य स्योनापृथ्वीति पूजयेत्। तोरणस्तम्भमूले तु कलशान्मङ्गलाङ्कुशन्

Having established five hastas, one should worship Syonā and Pṛthivī; at the base of the gateway pillar, water pots with auspicious sprouts should be placed.

प्रदद्यादुपरिष्टाच्च कुर्य्याच्चक्रं सुदर्शनम्। पञ्चहस्तप्रमाणन्तु ध्वजं कुर्य्याद्विचक्षणः

One should offer them above, and also make a Sudarśana wheel; the banner should be made with a measure of five hastas by the wise.

वैपुल्यं चास्य कुर्वीत षोडशाङ्गुलसम्मितम्। सप्तहस्तोच्छितं वास्य कुर्य्यात् कुण्डं सुरोत्तम

Its breadth should be made sixteen aṅgulas; the best enclosure should be made seven hastas high.

अरुणोग्निनिभश्चैव कृष्णः शुक्लोथ पीतकः। रक्तवर्णस्तथा श्वेतः श्वेतवर्णादिकक्रमात्

Of the color of dawn-fire, black, white, or yellow; red in color, and also white, in order from white and so on.

कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोथ वामनः। शङ्कुकर्णः सर्व्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः

Kumuda, Kumudākṣa, Puṇḍarīka, and Vāmana; Śaṅkukarṇa, Sarvanetra, Sumukha, and Supratiṣṭhita.

पूज्या कोटिगुणैर्युक्ताः पूर्व्वाद्या ध्वजदेवताः। जलाढकसुपूरास्तु पक्कविम्बोपमा घटाः

The banner deities, beginning from the east, are to be worshipped with offerings a crore times greater; the water pots should be filled to the brim, round and resembling a ripe fruit.

अष्टविंशाधिकशतं कालमण्डनवर्जिताः। सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः सोदकास्तोरणाद् बहिः

One hundred and twenty-eight pots, free from any decoration, adorned with gold and cloth around the neck, and filled with water, are to be placed outside the gateway.