క్షిప్తం క్షిప్తం రణే చైతత్త్వయా మాధవ శత్రుషు। హత్వాఽప్రతిహతం సఙ్ఖ్యే పాణిమేష్యతి తే పునః
మాధవా, యుద్ధంలో నీవు శత్రువుల మీద ఎన్ని సార్లు వేసినా, వారిని సంహరించిన తర్వాత ఆ అపరాజిత ఆయుధం మళ్లీ నీ చేతికి తిరిగి వస్తుంది.
వరుణశ్చ దదౌ తస్మై గదామశనినిఃస్వనామ్। దైత్యాన్తకరణీం ఘోరాం నామ్నా కౌమోదకీం ప్రభుః
వరుణుడు కూడా అతనికి మేఘగర్జనలా మ్రోగే, దైత్యులను నాశనం చేసే భయంకరమైన, 'కౌమోదకీ' అనే గదను ఇచ్చాడు.
తతః పావకమబ్రూతాం ప్రహృష్టావర్జునాచ్యుతౌ। కృతాస్త్రౌ శస్త్రసంపన్నౌ రథినౌ ధ్వజినావపి
ఆ సమయంలో, ఆయుధాల్లో నిపుణులైన అర్జునుడు, అచ్యుతుడు ఆనందంతో అగ్నిదేవునితో ఇలా అన్నారు.
కల్యౌ స్వో భగవన్యోద్ధుమపి సర్వైః సురాసురైః। కిం పునర్వజ్రిణైకేన పన్నగార్థే యుయుత్సతా
ప్రభూ, ఈ రోజు మేము దేవతలు, అసురులు అందరితో కూడి యుద్ధం చేయగలము. అలాంటప్పుడు ఒక్క ఇంద్రుడు, పాముల కోసం యుద్ధానికి వచ్చినా, మాకు ఏమాత్రం భయం లేదు.
చక్రపాణిర్హృషీకేశో విచరన్యుధి వీర్యవాన్। చక్రేణ భస్మసాత్సర్వం విసృష్టేన తు వీర్యవాన్। త్రిషు లోకేషు తన్నాస్తి యన్న కుర్యాజ్జనార్దనః
చక్రాన్ని ధరించిన హృషీకేశుడు యుద్ధంలో పరాక్రమవంతుడు. ఆయన వదిలిన చక్రంతో అన్నీ బూడిద చేస్తాడు. ఈ మూడు లోకాలలో జనార్దనుడు చేయలేని పని ఏదీ లేదు.
గాణ్డీవం ధనురాదాయ తథాఽక్షయ్యే మహేషుధీ। అహమప్యుత్సహే లోకాన్విజేతుం యుధి పావక
గాండీవ ధనుస్సు, అక్షయ బాణాలను చేతిలో పట్టుకుని, నేనూ యుద్ధంలో లోకాలన్నింటినీ జయించగలను, అగ్నిదేవా!
సర్వతః పరివార్యైవం దావమేతం మహాప్రభో। కామం సంప్రజ్వలాద్యైవ కల్యౌ స్వః సాహ్యకర్మణి
ఈ అగ్నిని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి, మహాప్రభూ, ఇది ఎంతగా మండినా మాకు అభ్యంతరం లేదు. మేము సహాయానికి సిద్ధంగా ఉన్నాము.
యది ఖాణ్డవమేష్యతి ప్రమాదా- త్సగణో వా పరిరక్షితుం మహేన్ద్రః। శరతాడితగాత్రకుణ్డలానాం కదనం ద్రక్ష్యతి దేవవాహినీనామ్
ఇక్కడ ఖాండవాన్ని రక్షించేందుకు మహేంద్రుడు తన సేనతో వచ్చినా, మా పదునైన బాణాలతో గాయపడి, కుండలాలు ధరించిన ఆ దేవతల సైన్యాల సంహారం ఆయన చూడాల్సి వస్తుంది.
ఏవముక్తః స భగవాన్దాశార్హేణార్జునేన చ। తైజసం రపమాస్థాయ దావం దగ్ధుం ప్రచక్రమే
దాశార్హుడు, అర్జునుడు ఇలా చెప్పిన తర్వాత, ఆ భగవంతుడు అగ్నిరూపంలో ప్రవేశించి, అటవిని కాల్చడం ప్రారంభించాడు.
సర్వతః పరివార్యాథ సప్తార్చిర్జ్వలనస్తథా। దదాహ ఖాణ్డవం దావం యుగాన్తమివ దర్శయన్
తర్వాత, ఏడు జ్వాలలతో మండుతున్న అగ్ని, అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి, ఖాండవాన్ని యుగాంత అగ్నిలా కాల్చేశాడు.
ప్రతిగృహ్య సమావిశ్య తద్వనం భరతర్షభ। మేఘస్తనితనిర్ఘోషః సర్వభూతాన్యకమ్పయత్
అనుమతి తీసుకుని, ఆ మేఘం ఆ అటవిలోకి ప్రవేశించి, గర్జనతో అన్ని ప్రాణులను కదిలించేసింది, ఓ భరతవంశశిఖామణీ!
దహ్యతస్తస్య చ బభౌ రూపం దావస్య భారత। మేరోరివ నగేన్ద్రస్య కీర్ణస్యాంశుమతోంశుభిః
ఖాండవం మండుతుండగా, ఆ అగ్నికి రూపం సూర్యకిరణాలతో కప్పబడిన మేరు పర్వతంలా ప్రకాశించింది, ఓ భారతా!
తౌ రథాభ్యాం రథశ్రేష్ఠౌ దావస్యోభయతః స్థితౌ। దిక్షు సర్వాసు భూతానాం చక్రాతే కదనం మహత్
ఆ ఇద్దరు రథశ్రేష్ఠులు, తమ రథాలలో అగ్నికి రెండు వైపులా నిలబడి, అన్ని దిక్కులలో ప్రాణులపై ఘోర సంహారం చేశారు.
యత్ర యత్ర చ దృశ్యన్తే ప్రాణినః ఖాణ్డవాలయాః। పలాయన్తః ప్రవీరౌ తౌ తత్రతత్రాభ్యధావతామ్
ఖాండవంలో ప్రాణులు ఎక్కడెక్కడ పారిపోతున్నారో, అక్కడక్కడ ఆ ఇద్దరు వీరులు వెంటాడారు.
ఛిద్రం న స్మ ప్రపశ్యన్తి రథయోరాశుచారిణోః। ఆవిద్ధావేవ దృశ్యేతే రథినౌ తౌ రథోత్తమౌ
ఆ ఇద్దరు వేగంగా పోయే రథాల దారిలో ఎక్కడా ఖాళీ కనిపించలేదు. ఆ ఇద్దరు రథశ్రేష్ఠులు కలిసిపోయినట్లే అనిపించారు.
ఖాణ్డవే దహ్యమానే తు భూతాన్యథ సహస్రశః। ఉత్పేతుర్భైరవాన్నాదాన్వినదన్తః సమన్తతః
ఖాండవం మండుతుండగా, వేలాది ప్రాణులు భయంకరమైన అరుపులతో అన్ని వైపులా పైకి ఎగిరాయి.
దగ్ధైకదేశా బహవో నిష్టప్తాశ్చ తథాఽపరే। స్ఫుటితాక్షా విశీర్ణాశ్చ విప్లుతాశ్చ తథాఽపరే
చాలామంది ఒక చోటే కాలిపోయారు, మరికొందరు బాగా దగ్ధమయ్యారు, కొందరికి కళ్ళు పగిలిపోయాయి, ఇంకొంతమంది విభిన్నమయ్యారు, మరికొందరు చెల్లాచెదురయ్యారు.
సమాలిఙ్గ్య సుతానన్యే పితౄన్భ్రాతౄనథాఽపరే। త్యక్తుం న శేకుః స్నేహేన తత్రైవ నిధనం గతాః
కొందరు తమ కుమారులను, మరికొందరు తండ్రులను లేదా సోదరులను ఆలింగనం చేసుకున్నారు. ప్రేమతో వదిలిపెట్టలేక, అక్కడే ప్రాణాలు విడిచారు.
సన్దష్టదశనాశ్చాన్యే సముత్పేతురనేకశః। తతస్తేఽతీవ ఘూర్ణన్తః పునరగ్నౌ ప్రపేదిరే
కొంతమంది పళ్లను బిగించి, అనేకంగా పైకి ఎగిరారు. వారు బాగా తికమకపడుతూ మళ్లీ అగ్నిలోకి దూకారు.
దగ్ధపక్షాక్షిచరణా విచేష్టన్తో మహీతలే। తత్రతత్ర స్మ దృశ్యన్తే వినశ్యన్తః శరీరిణః
కొంతమంది రెక్కలు, కళ్ళు, కాళ్లు కాలిపోయి, భూమిపై నొప్పితో తిప్పుకుంటూ, అక్కడక్కడ శరీరాలు నశిస్తూ కనిపించాయి.
జలాశయేషు తప్తేషు క్వాథ్యమానేషు వహ్నినా। గతసత్వాః స్మ దృశ్యన్తే కూర్మమత్స్యాః సమన్తతః
నీటి కుంటలు అగ్నితో వేడెక్కి మరిగిపోతుండగా, అక్కడక్కడా చచ్చిపోయిన తాబేళ్లు, చేపలు కనిపించాయి.
శరీరైరపరే దీప్తైర్దేహవన్త ఇవాగ్నయః। అదృశ్యన్త వనే తత్ర ప్రాణినః ప్రాణిసంక్షయే
కొంతమంది శరీరాలు మంటలతో మండిపోతూ, అగ్నిలా కనిపించారు. ఆ అడవిలో జీవులు అంతమవుతున్నప్పుడు అలా కనిపించారు.
కాంశ్చిదుత్పతతః పార్థః శరైః సంఛిద్య ఖణ్డశః। పాతయామాస విహగాన్ప్రదీప్తే వసురేతసి
అర్జునుడు, ఎగురుతున్న కొంతమందిని బాణాలతో తుంచుతూ, ఆ పక్షులను మండుతున్న ఖాండవంలో పడేశాడు.
తే శరాచితసర్వాఙ్గా నినదన్తో మహారవాన్। ఊర్ధ్వముత్పత్య వేగేన నిపేతుః ఖాణ్డవే పునః
బాణాలతో అంతటా గాయపడిన వారు, పెద్దగా అరుస్తూ, వేగంగా పైకి ఎగిరి మళ్లీ ఖాండవంలో పడిపోయారు.
శరైరభ్యాహతానాం చ సఙ్ఘశః స్మ వనౌకసామ్। విరావః శుశ్రువే ఘోరః సముద్రస్యేవ మథ్యతః
బాణాలతో గాయపడిన అడవి జీవుల గుంపుల నుంచి, సముద్రాన్ని మిక్కిలి చేసినట్టు భయంకరమైన అరుపులు వినిపించాయి.
వహ్నేశ్చాపి ప్రదీప్తస్య ఖముత్పేతుర్మహార్చిషః। జనయామాసురుద్వేగం సుమహాన్తం దివౌకసామ్
మండుతున్న అగ్నిలోంచి పెద్ద మంటలు ఆకాశం వైపు ఎగసిపడి, ఆకాశవాసులకు భయంకరమైన కలవరం కలిగించాయి.
తేనార్చిషా సుసన్తప్తా దేవాః సర్షిపురోగమాః। తతో జగ్ముర్మహాత్మానః సర్వ ఏవ దివౌకసః। శతక్రతుం సహస్రాక్షం దేవేశమసురార్దనమ్
ఆ మంటల వేడి తట్టుకోలేక, ఋషులతో కూడిన దేవతలు, మహాత్ములు అందరూ, శతక్రతువు అయిన సహస్రాక్షుడి వద్దకు వెళ్లారు.
కిం న్విమే మానవాః సర్వే దహ్యన్తే చిత్రభానునా। కచ్చిన్న సంక్షయః ప్రాప్తో లోకానామమరేశ్వర
‘‘ఈ ప్రకాశవంతమైన అగ్నిలో ఎందుకు అందరూ మనుషులు కాలిపోతున్నారు? అమరేశ్వరా! లోకాలకు నాశనం వచ్చిందా?’’ అని అడిగారు.
తచ్ఛ్రుత్వా వృత్రహా తేభ్యః స్వయమేవాన్వవేక్ష్య చ। ఖాణ్డవస్య విమోక్షార్థం ప్రయయౌ హరివాహనః
అలా విన్న వృత్రహంతుడు, తానే ఆలోచించి, ఖాండవాన్ని విడిపించేందుకు హరివాహనుడితో కలిసి బయలుదేరాడు.
మహతా రథబృన్దేన నానారూపేణ వాసవః। ఆకాశం సమవాకీర్య ప్రవవర్ష సురేశ్వరః
వివిధ రూపాల రథాల గొప్ప దళంతో, వాసవుడు ఆకాశాన్ని నింపి, మేఘాల ద్వారా వర్షాన్ని కురిపించసాగాడు.