తస్య తచ్చిన్తితం జ్ఞాత్వా ఋషేర్ద్వైపాయనస్య చ। తత్రాజగామ భగవాన్బ్రహ్మా లోకగురుః స్వయమ్
ఆ ఋషి ద్వైపాయనుని ఆలోచనలను తెలుసుకొని, లోకగురువు అయిన బ్రహ్మదేవుడు అక్కడికి తానే వచ్చాడు.
ప్రీత్యర్థం తస్య చైవర్షేర్లోకానాం హితకామ్యయా। తం దృష్ట్వా విస్మితో భూత్వా ప్రాఞ్జలిః ప్రణతః స్థితః
ఆ ఋషికి ఆనందం కలిగించేందుకు, లోకాల మేలు కోసం, ఆయనను చూసి ఆశ్చర్యపడి, చేతులు జోడించి నమస్కరించాడు.
ఆసనం కల్పయామాస సర్వైర్మునిగణైర్వృతః
అందరు మునుల మధ్యలో ఆయనకు ఆసనం ఏర్పాటు చేశాడు.
హిరణ్యమర్భమాసీనం తస్మింస్తు పరమాసనే। పరివృత్యాసనభ్యాశే వాసవేయః స్థితోఽభవత్
ఆ పరమమైన బంగారు ఆసనంపై ఆయన కూర్చున్నాడు; ఆ ఆసనం దగ్గర వసుపుత్రుడు కూడా నిలిచాడు.
అనుజ్ఞాతోఽథ కృష్ణస్తు బ్రహ్మణా పరమేష్ఠినా। నిషసాదాసనాభ్యాశే ప్రీయమాణః శుచిస్మితః
తర్వాత, పరమేశ్వరుడైన బ్రహ్మ అనుమతితో, కృష్ణుడు సంతోషంగా, స్వచ్ఛమైన చిరునవ్వుతో, ఆ ఆసనం దగ్గర కూర్చున్నాడు.
ఉవాచ స మహాతేజా బ్రహ్మాణం పరమేష్ఠినమ్। కృతం మయేదం భగవన్కావ్యం పరమపూజితమ్
ఆ మహాతేజస్వి బ్రహ్మను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: 'భగవంతుడా! ఈ అత్యంత గౌరవనీయమైన కావ్యాన్ని నేను రచించాను.'
బ్రహ్మన్వేదరహస్య చ యచ్చాన్యత్స్థాపితం మయా। సాఙ్గోపనిషదాం చైవ వేదానాం విస్తరక్రియా
'బ్రహ్మదేవా! వేద రహస్యాన్ని, నేను స్థాపించిన ఇతర విషయాలను, ఉపనిషత్తులతో కూడిన వేదాల విస్తృత వివరణను కూడా చెప్పాను.'
ఇతిహాసపురాపానామున్మేషం నిమిషం చ యత్। భూతం భవ్యం భవిష్యచ్చ త్రివిధం కాలసంజ్ఞితమ్
'ఇతిహాసాలు, పురాణాల ఆవిర్భావం, లయ, గత, వర్తమాన, భవిష్యత్తు అనే మూడు కాలాల సంగతులు అన్నీ వివరించాను.'
జరామృత్యుభయవ్యాధిభావాభావవినిశ్చయః। వివిధస్య చ ధర్మస్య హ్యాశ్రమాణాం చ లక్షణమ్
'వృద్ధాప్యం, మరణం, భయం, వ్యాధి, ఉనికి, లేనివాటిని, వివిధ ధర్మాలను, ఆశ్రమాల లక్షణాలను కూడా నిర్ణయించాను.'
చాతుర్వర్ణ్యవిధానం చ పురాణానాం చ కృత్స్నశః। తపసో బ్రహ్మచర్యస్య పృథివ్యాశ్చన్ద్రసూర్యయోః
'నాలుగు వర్ణాల విధానం, అన్ని పురాణాల సంగ్రహం, తపస్సు, బ్రహ్మచర్యం, భూమి, చంద్రుడు, సూర్యుని విషయాలు కూడా వివరించాను.'
గ్రహనక్షత్రతారాణాం ప్రమాణం చ యుగైః సహ। ఋచో యజూషి సామాని వేదాధ్యాత్మం తథైవ చ
గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, తారాగణాల పరిమాణాలు, వాటి యుగాల సహితంగా, ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అలాగే వేదాల సారాంశం కూడా ఇందులో వివరించబడ్డాయి.
న్యాయశిక్షా చికిత్సా చ దానం పాశుపతం తథా। ఇతి నైకాశ్రయం జన్మ దివ్యమానుషసంజ్ఞితమ్
న్యాయం, శిక్ష, వైద్యశాస్త్రం, దానం, పాశుపతవ్రతం — ఇలా అనేక విద్యలు, దేవతలకు, మనుషులకు సంబంధించినవిగా జన్మించాయని చెప్పబడింది.
తీర్థానాం చైవ పుణ్యానాం దేశానాం చైవ కీర్తనమ్। నదీనాం పర్వతానాం చ వనానాం సాగరస్య చ
పవిత్రమైన తీర్థస్థలాలు, పుణ్యప్రదేశాలు, నదులు, పర్వతాలు, అడవులు, సముద్రం — వీటి మహిమను కూడా వర్ణించారు.
పురాణాం చైవ దివ్యానాం కల్పానాం యుద్ధకౌశలమ్। వాక్యజాతివిశేషాశ్చ లోకయాత్రాక్రమశ్చ యః
దివ్యమైన పురాణాలు, సృష్టి చక్రాలు, యుద్ధ నైపుణ్యం, వాక్యాల వైవిధ్యం, లోకంలో జీవన విధానం — ఇవన్నీ ఇందులో వివరించబడ్డాయి.
యచ్చాపి సర్వగం వస్తు తచ్చైవ ప్రతిపాదితమ్। పరం న లేఖకః కశ్చిదేతస్య భువి విద్యతే
ప్రపంచమంతటా వ్యాపించిన వాస్తవాన్ని కూడా ఇందులో వివరించారు. భూమిపై మరెవరూ ఇంత విస్తృతంగా వర్ణించలేదు.
తపోవిశిష్టదపి వై వసిష్ఠాన్మునిపుంగవాత్। మన్యే శ్రేష్ఠవ్యం త్వాం వై రహస్యజ్ఞానవేదనాత్
తపస్సులో ప్రసిద్ధుడైన వసిష్ఠుడు ఉన్నా, రహస్య జ్ఞానం నీకు తెలిసినందువల్ల నిన్ను నేను గొప్పవాడిగా భావిస్తున్నాను.
జన్మప్రభృతి సత్యాం తే వేద్మి గాం బ్రహ్మవాదినీమ్। త్వయాచ కావ్యమిత్యుక్తం తస్మాత్కావ్యం భవిష్యతి
నీ జననం నుంచే నీవు వేదాలకు అంకితుడవని నాకు తెలుసు. నీవే దీనిని కావ్యమని ప్రకటించినందున, ఇది కావ్యమై నిలుస్తుంది.
అస్య కావ్యస్య కవయో న సమర్థా విశేషణే। విశేషణే గృహస్థస్య శేషాస్త్రయ ఇవాశ్రమాః
ఈ కావ్య గుణాలను కవులు వివరించలేరు. గృహస్థాశ్రమాన్ని మిగతా మూడు ఆశ్రమాలు వివరించలేని విధంగా ఇది కూడా అప్రాప్యం.
జడాన్ధబధిరోన్మత్తం తమోభూతం జగద్భవేత్। యది జ్ఞానహుతాశేన త్వయా నోజ్జ్వలియం భవేత్
నీవు జ్ఞానాగ్ని వెలిగించకపోతే, ఈ లోకం మూర్ఖత్వం, అంధత్వం, చెవిటితనం, పిచ్చితనం, చీకటిలో మునిగిపోయేది.
తమసాన్ధస్య లోకస్య వేష్టితస్య స్వకర్మభిః। జ్ఞానాఞ్జనశలాకాభిర్బుద్ధినేత్రోత్సవః కృతః
తమ స్వకర్మల వల్ల చీకటిలో మునిగిన ఈ లోకానికి, నీవు జ్ఞానాంజన కట్టుతో బుద్ధికి దృష్టి ఉత్సవాన్ని కలిగించావు.
త్వయా భారతసూర్యేణ నృణాం వినిహతం తమః
భారత సూర్యుడవైన నీవు, మానవుల చీకటిని తొలగించావు.
పురాణపూర్ణచన్ద్రేణ శ్రుతిజ్యోత్స్నాప్రకాశినా। నృణాం కుముదసౌమ్యానాం కృతం బుద్ధిప్రసాదనమ్
పురాణమయమైన పూర్ణచంద్రుడు, వేదజ్యోత్స్నతో ప్రకాశిస్తూ, కమలంలాంటి మృదులమైన మనుషుల మనసులను ఆనందింపజేశాడు.
ఇతిహాసప్రదీపేన మోహావరణఘాతినా। లోకగర్భగృహం కృత్స్నం యథావత్సంప్రకాశితమ్
మోహమనే ఆవరణాన్ని తొలగించే ఇతిహాస దీపంతో, ఈ లోకరూప గర్భగృహాన్ని పూర్తిగా వెలిగించావు.
సంగ్రహాధ్యాయబీజో వై పౌలోమాస్తీకమూలవాన్। సంభవస్కన్ధవిస్తారః సభాపర్వవిటఙ్కవాన్
సంగ్రహాధ్యాయమే విత్తనం, పౌలోమ, ఆస్తిక కథలే మూలాలు; సంభవపర్వమే దాని కాండం, సభాపర్వమే దాని ముడిపట్టు.
ఆరణ్యపర్వరూపాఢ్యో విరాటోద్యోగసారవాన్। భీష్మపర్వమహాశాఖో ద్రోణపర్వపలాశవాన్
ఆరణ్యపర్వం రూపంగా, విరాట, ఉద్యోగపర్వాల సారాన్ని కలిగి, భీష్మపర్వం గొప్ప శాఖగా, ద్రోణపర్వం ఆకులుగా ఉంది.
కర్ణపర్వసితైః పుష్పైః శల్యపర్వసుగన్ధిభిః। స్త్రీపర్వైషీకవిశ్రామః శాన్తిపర్వమహాఫలః
కర్ణపర్వం పువ్వులతో, శల్యపర్వం సువాసనతో అలంకరించబడి, స్త్రీపర్వం విశ్రాంతిగా, శాంతిపర్వం మహాఫలంగా ఉంది.
అశ్వమేధామృతసస్త్వాశ్రమస్థానసంశ్రయః। మౌసలశ్రుతిసంక్షేపః శిష్టద్విజనిషేవితః
అశ్వమేధిక, ఆశ్రమవాసిక పర్వాలు దానిని ఆశ్రయించాయి; మౌసలపర్వం దాని సంగ్రహం, శిష్ట ద్విజులు దీనిని సేవిస్తున్నారు.
సర్వేషాం కవిముఖ్యానాముపజీవ్యో భవిష్యతి। పర్జన్యఇవ భూతానామక్షయో భారద్రుమః
ప్రధాన కవులందరికీ ఇది ఆధారంగా ఉంటుంది. మేఘం సమస్త ప్రాణులకు ఎలా అవసరమో, భారతవృక్షం కూడా అలానే ఉంటుంది.
కావ్యస్య లేఖనార్థాయ గణేశః స్మర్యతాం మునే
ఈ కావ్యం రాయడానికి వినాయకుడిని జ్ఞాపకం చేసుకోవాలి, మునీంద్రా.
ఏవమాభాష్య తం బ్రహ్మా జగామ స్వం నివేశనమ్। భగవాన్స జగత్స్రష్టా ఋషిదేవగణైః సహ
అలా చెప్పి, జగత్తును సృష్టించిన బ్రహ్మ దేవుడు, ఋషులు దేవతలతో కలిసి తన లోకానికి వెళ్లిపోయాడు.