న చ ప్రాణైర్వియుజ్యన్తే కేచిత్తత్రాస్య సైనికాః। విశ్వామిత్రస్య సంక్రుద్ధైర్వాసిష్ఠైర్భరతర్షభ
అక్కడ విశ్వామిత్రుని సైనికుల్లో ఎవ్వరూ ప్రాణాలు కోల్పోలేదు, ఎందుకంటే వసిష్ఠుని కోపంతో ఉన్న కుమారులు వారిని అదుపులో ఉంచారు.
సా గౌస్తత్సకలం సైన్యం కాలయామాస దూరతః। విశ్వామిత్రస్య తత్సైన్యం కాల్యమానం త్రియోజనమ్
ఆ ఆవు విశ్వామిత్రుని మొత్తం సైన్యాన్ని చాలా దూరానికి తరిమేసింది; ఆ సైన్యం మూడు యోజనాల దూరం వరకు చెల్లాచెదురైంది.
క్రోశమానం భయోద్విగ్నం త్రాతారం నాధ్యగచ్ఛత। `విశ్వామిత్రస్తతో దృష్ట్వా క్రోధావిష్టః స రోదసీ
భయంతో అరుస్తూ, ఆ సైనికులు ఎవ్వరినీ రక్షకుడిగా కనుగొనలేకపోయారు; ఇది చూసి విశ్వామిత్రుడు భయంకరమైన కోపంతో భూమి, ఆకాశాన్ని నింపాడు.
వవర్ష శరవర్షాణి వసిష్ఠే మునిసత్తమే। ఘోరరూపాంశ్చ నారాచాన్క్షురాన్భల్లాన్మహామునిః
ఆ మహర్షి కోపంతో వసిష్ఠ మహర్షిపై బాణాల వర్షాన్ని కురిపించాడు; భయంకరమైన నారాచాలు, కత్తిపొడులు, విశాలమైన బాణాలను వదిలాడు.
విశ్వామిత్రప్రయుక్తాంస్తాన్వైణవేన వ్యమోచయత్। వసిష్ఠస్య తదా దృష్ట్వా కర్మకౌశలమాహవే
విశ్వామిత్రుడు ప్రయోగించిన ఆయుధాలను వసిష్ఠుడు వైణవాస్త్రంతో ఎదుర్కొన్నాడు; అప్పుడు యుద్ధంలో వసిష్ఠుని నైపుణ్యాన్ని చూసారు.
విశ్వామిత్రోఽపి కోపేన భూయః శత్రునిపాతనః। దివ్యాస్త్రవర్షం తస్మై స ప్రాహిణోన్మునయే రుషా
విశ్వామిత్రుడు మరింత కోపంతో శత్రువును సంహరించాలనే ఉద్దేశంతో, మళ్లీ ఆ మహర్షిపై దివ్యాస్త్రాల వర్షాన్ని వదిలాడు.
ఆగ్నేయం వారుణం చైన్ద్రం యామ్యం వాయవ్యమేవ చ। విససర్జ మహాభాగే వసిష్ఠే బ్రహ్మణః సుతే
అగ్ని, వరుణ, ఇంద్ర, యమ, వాయువు ఆయుధాలను, బ్రహ్ముని కుమారుడైన వసిష్ఠునిపై వదిలాడు.
అస్త్రాణి సర్వతో జ్వాలాం విసృజన్తి ప్రపేదిరే। యుగాన్తసమయే ఘోరాః పతఙ్గస్యేవ రశ్మయః
ఆ ఆయుధాలు అన్ని వైపులా అగ్నికిరణాలను వెదజల్లుతూ, యుగాంత సమయంలో సూర్యకిరణాల్లా భయంకరంగా దూసుకొచ్చాయి.
వసిష్ఠోఽపి మహాతేజా బ్రహ్మశక్తిప్రయుక్తయా। యష్ట్యా నివారయామాస సర్వాణ్యస్త్రాణి స స్మయన్
అప్పుడు మహాతేజస్సుతో ఉన్న వసిష్ఠుడు, చిరునవ్వుతో, బ్రహ్మశక్తి కలిగిన దండంతో ఆ ఆయుధాలను అన్నింటినీ నిలిపేశాడు.
తతస్తే భస్మసాద్భూతాః పతన్తి స్మ మహీతలే। అపోహ్య దివ్యాన్యస్త్రాణి వసిష్ఠో వాక్యమబ్రవీత్
ఆ తర్వాత ఆ దివ్యాస్త్రాలు అన్నీ బూడిదై భూమిపై పడిపోయాయి; ఆ దివ్యాయుధాలను తొలగించిన వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు:
నిర్జితోఽసి మహారాజ దురాత్మన్గాధినన్దన। యది తేఽస్తి పరం శౌర్యం తద్దర్శయ మయి స్థితే
ఓ మహారాజా! దురాత్మా! గాధిపుత్రా! నీవు ఓడిపోయావు. ఇంకా నీకు ఏదైనా పరాక్రమం ఉంటే, నేను ఇక్కడ ఉన్నప్పుడు చూపించు.
విశ్వామిత్రస్తథా చోక్తో వసిష్ఠేన నరాధిపః। నోవాచ కించిద్వ్రీడాఢ్యో విద్రావితమహాబలః
వసిష్ఠుడు ఇలా అన్న తర్వాత, విశ్వామిత్రుడు సిగ్గుతో ఏమీ చెప్పలేక, తన గొప్ప సైన్యం ఓడిపోయినందుకు మౌనంగా నిలిచిపోయాడు.
దృష్ట్వా తన్మహదాశ్చర్యం బ్రహ్మతేజోభవం తదా। విశ్వామిత్రః క్షత్రభావాన్నిర్విణ్ణో వాక్యమబ్రవీత్। ధిగ్బలం క్షత్రియబలం బ్రహ్మతేజోబలం బలమ్
ఆ బ్రహ్మతేజస్సు వల్ల కలిగిన ఆ అద్భుతాన్ని చూసి, విశ్వామిత్రుడు తన క్షత్రియ బలంపై నిరుత్సాహంతో ఇలా అన్నాడు: 'క్షత్రియ బలం వృథా, నిజమైన బలం బ్రాహ్మణుల తేజస్సే.'
స రాజ్యం స్ఫీతముత్సృజ్య తాం చ దీప్తాం నృపశ్రియమ్
అతడు తన సంపన్నమైన రాజ్యాన్ని, ఆ ప్రకాశవంతమైన రాజస్వాన్ని వదిలేశాడు.
భోగాంశ్చ పృష్ఠతః కృత్వా తపస్యేవ మనో దధే। స గత్వా తపసా సిద్ధిం లోకాన్విష్టభ్య తేజసా
భోగాలను పక్కనపెట్టి, తపస్సులో మనసు పెట్టాడు; తపస్సుతో సిద్ధిని పొంది, తన తేజస్సుతో లోకాలను నిలబెట్టాడు.
తతాప సర్వాన్దీప్తౌజా బ్రాహ్మణత్వమవాప్తవాన్। అపిబచ్చ తతః సోమమిన్ద్రేణ సహ కౌశికః
అతడు అగ్నిలా తపస్సు చేసి, బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందాడు; ఆ తరువాత కౌశికుడు ఇంద్రునితో కలిసి సోమాన్ని పానమాడాడు.
ఏవంవీర్యస్తు రాజర్షిర్విప్రర్షిః సంబభూవ హ
అంతటి శక్తిశాలి రాజర్షి, బ్రాహ్మణులలో గొప్ప ఋషిగా మారాడు.
ఋష్యోస్తు యత్కృతే వైరం విశ్వామిత్రవసిష్ఠయోః। బభూవ గన్ధర్వపతే శంస తత్సర్వమేవ మే
ఓ గంధర్వాధిపతి! ఋషులైన విశ్వామిత్రుడు, వశిష్ఠుడు ఇద్దరి మధ్య శత్రుత్వం ఎందుకు కలిగిందో నాకు పూర్తిగా చెప్పు.
మాహాత్మ్యం చ వసిష్ఠస్య బ్రాహ్మణ్యం బ్రహ్మతేజసః। విశ్వామిత్రస్య చ తథా క్షత్రస్య చ మహాత్మనః
వశిష్ఠుని గొప్పతనం, అతని బ్రాహ్మణత్వం, బ్రహ్మతేజస్సు, అలాగే విశ్వామిత్రుని మహిమ, అతని రాజశక్తి కూడా వినాలని ఉంది.
న శృణ్వానస్త్వహం తృప్తిముపగచ్ఛామి ఖేచర। ఆఖ్యాహి గన్ధర్వపతే శంస తత్సర్వమేవ మే
ఓ ఆకాశంలో సంచరించే వాడా! నేను ఇది వినకపోతే తృప్తి కలగడం లేదు. అందుకే, ఓ గంధర్వాధిపతి! నాకందరాన్ని వివరంగా చెప్పు.
మాహాత్మ్యం చ వసిష్ఠస్య విశ్వామిత్రస్య భాషతే
వాడు వశిష్ఠుడు, విశ్వామిత్రుడు ఇద్దరి గొప్పతనాన్ని వివరించాడు.
ఇదం వాసిష్ఠమాఖ్యానం పురాణం పుణ్యముత్తమమ్। పార్థ సర్వేషు లోకేషు విశ్రుతం తన్నిబోధ మే
ఓ పార్థ! ఈ వశిష్ఠుని పురాతనమైన, పవిత్రమైన గొప్ప కథ అన్ని లోకాలలో ప్రసిద్ధి చెందింది. దాన్ని నన్ను విను.
కల్మాషపాద ఇత్యేవం లోకే రాజా బభూవ హ। ఇక్ష్వాకువంశజః పార్థ తేజసాఽసదృశో భువి
ఓ పార్థ! ఇక్ష్వాకువంశంలో కల్మాషపాదుడు అనే రాజు జన్మించాడు. భూమిపై అతని తేజస్సుకు సమానుడు లేడు.
స కదాచిద్వనం రాజా మృగయాం నిర్యయౌ పురాత్। మృగాన్విధ్యన్వరాహాంశ్చ చచార రిపుమర్దనః
ఒకసారి ఆ రాజు తన పట్టణం నుంచి వనానికి వేటకు వెళ్లాడు. శత్రువులను సంహరించేవాడు, అడవిలో మృగాలను, కందులను వేటాడుతూ తిరిగాడు.
తస్మిన్వనే మహాఘోరే ఖఙ్గాంశ్చ బహుశోఽహనత్। హత్వా చ సుచిరం శ్రాన్తో రాజా నివవృతే తతః
ఆ భయంకరమైన అడవిలో అనేక పులులను వధించాడు. చాలా సేపు వేటాడి అలసిపోయిన రాజు తిరిగి వెళ్లాడు.
అకామయత్తం యాజ్యార్థే విశ్వామిత్రః ప్రతాపవాన్। స తు రాజా మహాత్మానం వాసిష్ఠమృషిసత్తమమ్
ఆ సమయంలో మహాశక్తివంతుడైన విశ్వామిత్రుడు యజ్ఞానికి సిద్ధమవుతున్నాడు. కానీ ఆ రాజు, గొప్ప మనసున్న వశిష్ఠ మహర్షిని ఎదుర్కొన్నాడు.
తృషార్తశ్చ క్షుధార్తశ్చ ఏకాయనగతః పథి। అపశ్యదజితః సఙ్ఖ్యే మునిం ప్రతిముఖాగతమ్
దాహంతో, ఆకలితో బాధపడుతూ, ఒంటరిగా మార్గంలో వెళ్తున్న ఆ అపరాజితుడు, ఎదురుగా వస్తున్న మునిని చూశాడు.
శక్తిం నామ మహాభాగం వసిష్ఠకులవర్ధనమ్। జ్యేష్ఠం పుత్రం పుత్రశతాద్వసిష్ఠస్య మహాత్మనః
వశిష్ఠుని వంశాన్ని పెంపొందించే, శతమంది కుమారుల్లో పెద్దవాడైన, మహాభాగుడైన శక్తి అనే వాడిని చూశాడు.
అపగచ్ఛ పథోఽస్మాకమిత్యేవం పార్థివోఽబ్రవీత్। తథా ఋషిరువాచైనం సాన్త్వయఞ్శ్లక్ష్ణయా గిరా
'మా మార్గం నుంచి తప్పుకో' అని రాజు అన్నాడు. దానికి ఋషి మృదువుగా, సాంత్వనతో మాటలాడుతూ సమాధానం ఇచ్చాడు.
మమ పన్థా మహారాజ ధర్మ ఏష సనాతనః। `వృద్ధభీరునృపస్నాతస్త్రీరోగివరచక్రిణామ్
'మహారాజా! ఇది నా మార్గం. ఇదే శాశ్వత ధర్మం. వృద్ధులు, భయపడేవారు, రాజులు, స్నానం చేసినవారు, స్త్రీలు, రోగులు, భారంగా మోసేవారు—