త్రాయస్వ మాం మహాభాగ పతిం చేమం విముఞ్చ మే। గన్ధర్వీ శరణం ప్రాప్తా నామ్నా కుమ్భీనసీ ప్రభో
మహాభాగుడా! నన్ను రక్షించు, నా భర్తను విడిపించు. నేను గంధర్వకన్య అయిన కుంభీనసీ, నీ ఆశ్రయానికి వచ్చాను ప్రభూ!
యుద్ధే జితం యశోహీనం స్త్రీనాథమపరాక్రమమ్। కో నిహన్యాద్రిపుం తాత ముఞ్చేమం రిపుసూదన
పోరులో ఓడిపోయి, కీర్తి కోల్పోయి, స్త్రీలకు రక్షకుడై, ధైర్యం లేని శత్రువును ఎవరు చంపతారు తండ్రీ? శత్రువులను సంహరించువాడా, ఇతనిని విడిపించు.
జీవితం ప్రతిపద్యస్వ గచ్ఛ గన్ధర్వ మా శుచః। ప్రదిశత్యభయం తేఽద్య కురురాజో యుధిష్ఠిరః
నీ ప్రాణాన్ని తిరిగి పొందు, గంధర్వా! విచారించకుము. ఈ రోజు కురురాజు యుదిష్ఠిరుడు నీకు భయమేమీ లేదని అనుగ్రహిస్తున్నాడు.
జితోఽహం పూర్వకం నామ ముఞ్చామ్యఙ్గారపర్ణతామ్। యశోహీనం న చ శ్లాఘ్యం స్వం నామ జనసంసది
నేను పూర్వకుడిగా ఓడిపోయాను. అంగారపర్ణుడిని విడిపిస్తున్నాను. కీర్తి కోల్పోయినవాడు జనసమూహంలో తన పేరును పొగడడు.
సాధ్విమం లబ్ధవాఁల్లాభం యోఽహం దివ్యాస్త్రధారిణమ్। గాన్ధర్వ్యా మాయయేచ్ఛామి సంయోజయితుమర్జునమ్
ఇలాంటి అదృష్టం నాకు లభించిందంటే ఎంత సంతోషం! నేను స్వయంగా ఇష్టపడి దివ్యాస్త్రాలవంతుడైన అర్జునుడిని గంధర్వకన్యతో కలిపేందుకు కోరుతున్నాను.
అస్త్రాగ్నినా విచిత్రోఽయం దగ్ధో మే రథ ఉత్తమః। సోఽహం చిత్రరథో భూత్వా నామ్నా దగ్ధరథోఽభవం
అస్త్రాగ్ని వల్ల నా ఉత్తమ రథం కాలిపోయింది. అందువల్ల నేను చిత్రరథుడిగా ఉండి, ఇప్పుడు 'దగ్ధరథుడు' అనే పేరుతో పిలవబడుతున్నాను.
సంభృతా చైవ విద్యేయం తపసేహ మయా పురా। నివేదయిష్యే తామద్య ప్రాణదాయ మహాత్మనే
నేను దీర్ఘకాలంగా తపస్సు చేసి సంపాదించిన ఈ విద్యను, నాకు ప్రాణదాత అయిన మహాత్ముడికి ఇప్పుడు నేనిచ్చేందుకు సిద్ధంగా ఉన్నాను.
సంస్తమ్భయిత్వా తరసా జితం శరణమాగతమ్। యో రిపుం యోజయేత్ప్రాణైః కల్యాణం కిం న సోఽర్హతి
బలవంతంగా ఓడించిన శత్రువు ఆశ్రయానికి వచ్చినప్పుడు, తన ప్రాణాలతో అతడిని కలిపినవాడు శుభాన్ని పొందకపోతాడా?
చాక్షుషీ నామ విద్యేయం యాం సోమాయ దదౌ మనుః। దదౌ స విశ్వావసవే మమ విశ్వావసుర్దదౌ
ఈ విద్యను 'చాక్షుషీ' అంటారు. మనువు సోమునికి ఇచ్చాడు, సోము విశ్వావసువుకు ఇచ్చాడు, విశ్వావసువు నాకు ఇచ్చాడు.
సేయం కాపురుషం ప్రాప్తా గురుదత్తా ప్రణశ్యతి। ఆగమోఽస్యా మయా ప్రోక్తో వీర్యం ప్రతినిబోధ మే
ఈ విద్యను గురువు ఇచ్చినవాడు, అర్హత లేని వాడికి ఇస్తే అది నశిస్తుంది. దీని పరంపరను చెప్పాను, ఇప్పుడు దీని శక్తిని విను.
యచ్చక్షుషా ద్రష్టుమిచ్ఛేత్రిషు లోకేషు కించన। తత్పశ్యేద్యాదృశం చేచ్ఛేత్తాదృశం ద్రష్టుమర్హతి
ఈ కళ్లతో ఎవరైనా ఏ లోకంలోనైనా చూడాలని కోరితే, అది చూడగలడు. ఏ రూపాన్ని కావాలనుకున్నా, ఆ రూపాన్ని చూడగలడు.
ఏకపాదేన షణ్మాసాన్స్థితో విద్యాం లభేదిమామ్। అనునేష్యామ్యహం విద్యాం స్వయం తుభ్యం వ్రతే కృతే
ఒక కాలిపై ఆరు నెలలు నిలబడి నేను ఈ విద్యను పొందాను. నీవు వ్రతం చేపడితే, నేను ఈ విద్యను నీకు నేనే నేర్పుతాను.
విద్యయా హ్యనయా రాజన్వయం నృభ్యో విశేషితాః। అవిశిష్టాశ్చ దేవానామనుభావప్రదర్శినః
ఈ విద్య వల్ల మేము రాజా, మనుషులలో ప్రత్యేకంగా నిలిచాము. దేవతలకు కూడా తక్కువేమీ కాకుండా వారి శక్తిని చూపించగలము.
గన్ధర్వజానామశ్వానామహం పురుషసత్తమ। భ్రాతృభ్యస్తవ తుభ్యం చ పృథగ్దాతా శతం శతం
మహాపురుషుడా! గంధర్వుల గుర్రాలలో నీ సోదరులకు వేర్వేరుగా, నీకు వేర్వేరుగా వంద వంద గుర్రాలను ఇస్తాను.
దేవగన్ధర్వవాహాస్తే దివ్యవర్ణా మనోజవాః। క్షీణాక్షీణా భవన్త్యేతే న హీయన్తే చ రంహసః
ఆ దేవగంధర్వ గుర్రాలు దివ్యమైన రూపంతో, మనస్సు వేగంతో పరుగెత్తుతాయి. అవి అలసిపోవడమూ, వేగం తగ్గిపోవడమూ ఉండదు.
పురా కృతం మహేన్ద్రస్య వజ్రం వృత్రనిబర్హణమ్। దశధా శతధా చైవ తచ్ఛీర్ణం వృత్రమూర్ధని
పూర్వం మహేంద్రునికి వృత్రాసురుని సంహరించేందుకు వజ్రాయుధం తయారు చేశారు. అది వృత్రుని తలపై పది, వంద ముక్కలుగా విరిగిపోయింది.
తతో భాగీకృతో దేవైర్వజ్రభాగ ఉపాస్యతే। లోకే యశోధనం కించిత్సైవ వజ్రతనుః స్మృతా
తర్వాత దేవతలు ఆ వజ్రాన్ని పంచుకొని, వాటి వాటా వజ్రాన్ని పూజిస్తున్నారు. ఈ లోకంలో పేరు, ధనం కలిగించే దానిని కూడా వజ్ర స్వరూపంగా భావిస్తారు.
వజ్రపాణిర్బ్రాహ్మణః స్యాత్క్షత్రం వజ్రరథం స్మృతమ్। వైశ్యా వై దానవజ్రాశ్చ కర్మవజ్రా యవీయసః
బ్రాహ్మణుడు చేతిలో వజ్రాన్ని ధరించినవాడిగా చెప్పబడతాడు. క్షత్రియుడు వజ్రరథంగా గుర్తించబడతాడు. వైశ్యులు వజ్రాన్ని దానం చేసే వారు, శూద్రులు చిన్న చిన్న పనులు చేసే వజ్రాలవారు.
క్షత్రవజ్రస్య భాగేన అవధ్యా వాజినః స్మృతాః। రథాఙ్గం వడబా సూతే శూరాశ్చాశ్వేషు యే మతాః
క్షత్రియుని వజ్ర భాగంతో గుర్రాలు ఎవరికీ జయించలేనివారిగా భావించబడతారు. ఆడగుర్రం రథచక్రాన్ని ప్రసవిస్తుంది. గుర్రాల్లో వీరులుగా పేరుగాంచినవారు కూడా అలా పుట్టుతారు.
కామవర్ణాః కామజవాః కామతః సముపస్థితాః। ఇతి గన్ధర్వజాః కామం పూరయిష్యన్తి మే హయాః
ఇష్టమైన రూపంతో, కావలసిన వేగంతో, కావాలనుకున్నప్పుడు ప్రత్యక్షమయ్యే గంధర్వసంతాన గుర్రాలు నా కోరికను నెరవేర్చతాయని చెప్పారు.
యది ప్రీతేన మే దత్తం సంశయే జీవితస్య వా। విద్యాధం శ్రుతం వాఽపి న తద్గన్ధర్వ రోచయే
నా కోసం ఆనందంతో ఇచ్చినది, లేక ప్రాణాన్ని పణంగా పెట్టి ఇచ్చినది, అది విద్యా లేదా శాస్త్రం అయితే, ఆ గంధర్వుని నుండి నాకు అలాంటిది కావాలని లేదు.
సంయోగో వై ప్రీతికరో మహత్సు ప్రతిదృశ్యతే। జీవితస్య ప్రదానేన ప్రీతో విద్యాం దదామి తే
మహానుభావులలో ఆనందాన్ని కలిగించే కలయిక కనిపిస్తుంది. నీవు ప్రాణాన్ని ఇచ్చినందుకు సంతోషించి, నేను నీకు విద్యను ఇస్తాను.
త్వత్తోఽప్యహం గ్రహీష్యామి అస్త్రమాగ్నేయముత్తమమ్। తథైవ యోగ్యం బీభత్సో చిరాయ మరతర్షభ
నీ నుండి నేను అగ్ని ఆయుధాన్ని, దీర్ఘకాలం ఉపయోగించదగినదాన్ని, స్వీకరిస్తాను, ఓ మహాబాహువంతుడు!
త్వత్తోఽస్త్రేణ వృణోమ్యశ్వాన్సంయోగః శాస్వతోఽస్తునౌ। సఖే తద్బ్రూహి గన్ధర్వ యుష్మభ్యో యద్భయం భవేత్
నీ ఆయుధానికి బదులుగా నేను నీ నుండి గుర్రాలను కోరుతున్నాను. మన స్నేహం శాశ్వతంగా ఉండాలి. సఖా! గంధర్వుడా, మీ వల్ల ఏ ప్రమాదం కలుగుతుందో చెప్పు.
కారణం బ్రూహి గన్ధర్వ కిం తద్యేన స్మ ధర్షితాః। యాన్తో వేదవిదః సర్వే సన్తో రాత్రావరిన్దమాః
గంధర్వుడా, కారణం చెప్పు. మేమంతా వేదపండితులు, సద్గుణాలు కలవారు, రాత్రి ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు ఏ కారణంతో మీరు మమ్మల్ని జయించగలిగారు?
అనగ్నయోఽనాహుతయో న చ విప్రపురస్కృతాః। యూయం తతో ధర్షితాః స్థ మయా వై పాణ్డునన్దనాః
మీ వద్ద అగ్ని లేదు, హోమాలు జరపలేదు, బ్రాహ్మణుడు ముందుండలేదు. అందుకే, ఓ పాండునందనా, నేను మిమ్మల్ని జయించగలిగాను.
యక్షరాక్షసగన్ధర్వపిశాచపతగోరగాః। ధర్షన్తి నరవ్యాఘ్ర న బ్రాహ్మణపురస్కృతాన్
యక్షులు, రాక్షసులు, గంధర్వులు, పిశాచులు, పక్షులు, సర్పాలు — వీరెవరూ బ్రాహ్మణుడు ముందుండే వారిని ఓడించలేరు, ఓ నరశార్దూలా!
జానతాపి మయా తస్మాత్తేజశ్చాభిజనం చ వః। ఇయమగ్నిమతాం శ్రేష్ఠ ధర్షితా వై పురాగతిః
నీ శక్తి, వంశాన్ని నాకు తెలుసు. అయినా, ఓ అగ్నిపూజకులలో శ్రేష్ఠుడా, ఇదే పురాతన సంప్రదాయం ప్రకారం జయించడం జరిగింది.
కో హి వస్త్రిషు లోకేషు న వేద భరతర్షభ। స్వైర్గుణైర్విస్తృతం శ్రీమద్యశోఽగ్ర్యం భూరివర్చసామ్
ఈ లోకాలలో, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, నీ గొప్ప కీర్తి, నీ స్వగుణాలతో వ్యాపించి ఉన్నదాన్ని ఎవరు తెలియనివారు?
యక్షరాక్షసగన్ధర్వాః పిశాచోరగదానవాః। విస్తరం కురువంశస్య ధీమన్తః కథయన్తి తే
యక్షులు, రాక్షసులు, గంధర్వులు, పిశాచులు, సర్పాలు, దానవులు — వీరిలో జ్ఞానులు, కురు వంశ మహిమను విస్తృతంగా వివరించుకుంటారు.