దృష్ట్వా నిర్వేదమాపన్నో వ్యాసవాక్యప్రచోదితః। ధర్మరాజం సమాసాద్య సంన్యాసం సమరోచయత్
ఇవన్నీ చూసి విరక్తుడై, వ్యాస మహర్షి మాటలతో ప్రేరేపించబడి, అర్జునుడు ధర్మరాజును చేరి, సంయాసాన్ని ఆమోదించాడు.
ఇత్యేతన్మౌసలం పర్వ షోడశం పరికీర్తితమ్। అధ్యాయాష్టౌ సమాఖ్యాతాః శ్లోకానాం చ శతత్రయమ్
ఇలా పదహారు వ భాగంగా మౌసలపర్వం చెప్పబడింది. దీనిలో ఎనిమిది అధ్యాయాలు, మూడు వందల శ్లోకాలు ఉన్నాయి.
శ్లోకానాం వింశతిశ్చవ సంఖ్యాతా తత్త్వదర్శినా। మహాప్రస్థానికం తస్మాదూర్ధ్వం సప్తదశం స్మృతమ్
సత్యాన్ని గ్రహించిన వారు ఇరవై శ్లోకాలు కూడా లెక్కిస్తారు. దీని తర్వాత మహాప్రస్థానికం అనే పదహేడు వ భాగం గుర్తించబడింది.
యత్ర రాజ్యం పరిత్యజ్య పాణ్డవాః పురుషర్షభాః। ద్రౌపద్యా సహితా దేవ్యా మహాప్రస్థానమాస్థితాః
అక్కడ పాండవులు, మానవులలో శ్రేష్ఠులు, దేవి ద్రౌపదితో కలిసి రాజ్యాన్ని వదిలి మహాప్రస్థానాన్ని ప్రారంభించారు.
యత్ర తేఽగ్నిం దదృశిరే లౌహిత్యం ప్రాప్య సాగరమ్। యత్రాగ్నినా చోదితశ్చ పార్థస్తస్మై మహాత్మనే
అక్కడ వారు లౌహిత్య నదిని చేరి సముద్రాన్ని చూసి, అగ్నిని దర్శించారు. అగ్ని ప్రేరణతో అర్జునుడు ఆ మహాత్మునికి—
దదౌ సంపూజ్య తద్దివ్యం గాణ్డీవం ధనురుత్తమమ్। యత్ర భ్రాతృన్నిపతితాన్ద్రౌపదీం చ యుధిష్ఠిరః
—సక్రమంగా పూజించి, ఆ దివ్యమైన గాండీవ ధనుస్సును సమర్పించాడు. అక్కడ యుదిష్ఠిరుడు తన అన్నదమ్ములు, ద్రౌపదిని పడిపోయినవారిగా చూశాడు.
దృష్ట్వా హిత్వా జగామైవ సర్వాననవలోకయన్। ఏతత్సప్తదశం పర్వ మహాప్రస్థానికం స్మృతమ్
చూసి, అందరినీ వదిలిపెట్టి, ఎవ్వరినీ తిరిగి చూసుకోకుండా వెళ్లిపోయాడు. ఇదే పదిహేడు వ భాగంగా ప్రసిద్ధమైన మహాప్రస్థానికము.
యత్రాధ్యాయాస్త్రయః ప్రోక్తాః శ్లోకానాం చ శతత్రయమ్। వింశతిశ్చ తథా శ్లోకాః సంఖ్యాతాస్తత్త్వదర్శినా
దీనిలో మూడు అధ్యాయాలు, మూడు వందల పద్యాలు, ఇంకా ఇరవై పద్యాలు ఉన్నాయని తత్త్వజ్ఞులు లెక్కపెట్టారు.
స్వర్గపర్వ తతో జ్ఞేయం దివ్యం యత్తదమానుషమ్। ప్రాప్తం దైవరథం స్వర్గాన్నేష్టవాన్యత్ర ధర్మరాట్
ఆ తరువాత దివ్యమైన, మానవులకు అందని స్వర్గపర్వం అని పిలుస్తారు. అక్కడ ధర్మరాజు దేవతల రథాన్ని పొందాడు, స్వర్గాన్ని చేరాడు.
ఆరోదుం సుమహాప్రాజ్ఞ ఆనృశంస్యాచ్ఛునా వినా। తామస్యావిచలాం జ్ఞాత్వా స్థితిం ధర్మే మహాత్మనః
అక్కడ, పరమ జ్ఞాని, కుక్కను వదిలి, అతని ధర్మనిష్ఠను గుర్తించి, దయతో పైకి ఎక్కాడు.
శ్వరూపం యత్ర తత్త్యక్త్వా ధర్మేణాసౌ సమన్వితః। స్వర్గం ప్రాప్తఃసచ తథా యాతనావిపులా భృశమ్
అక్కడ తన మానవ రూపాన్ని వదిలి, ధర్మంతో కలిసినవాడై, స్వర్గాన్ని పొందాడు. అలాగే, అతను తీవ్రమైన యాతనలను కూడా చూశాడు.
దేవదూతేన నరకం యత్ర వ్యాజేన దర్శితమ్। శుశ్రావ యత్ర ధర్మాత్మా భ్రాతౄణాం కరుణాగిరః
అక్కడ దేవదూత ఒక యుక్తితో నరకాన్ని చూపించాడు. అక్కడే ధర్మాత్ముడు తన అన్నదమ్ముల దయనీయమైన అరుపులు విన్నాడు.
నిదేశే వర్తమానానాం దేశే తత్రైవ వర్తతామ్। అనుదర్శితశ్చ ధర్మేణ దేవరాజ్ఞా చ పాణ్డవః
ఆ ప్రాంతంలో, వారు ఆజ్ఞలో ఉండి, అక్కడే నివసిస్తూ ఉండగా, పాండవుడు ధర్మమూ, దేవేంద్రుడిచేత చూపించబడ్డాడు.
ఆప్లుత్యాకాశగఙ్గాయాం దేహం త్యక్త్వా స మానుషమ్। స్వధర్మనిర్జితం స్థానం స్వర్గే ప్రాప్య స ధర్మరాట్
ఆకాశగంగా లో స్నానం చేసి, తన మానవ దేహాన్ని వదిలి, ధర్మరాజు తన స్వధర్మంతో గెలిచిన స్థానం స్వర్గంలో పొందాడు.
ముముదే పూజితః సర్వైః సేన్ద్రైః సురగణైః సహ। ఏతదష్టాదశం పర్వ ప్రోక్తం వ్యాసేన ధీమతా
ఇంద్రుడు మరియు అన్ని దేవతలతో కూడి, అందరి చేత గౌరవింపబడుతూ, ఆనందించాడు. ఇదే పండితుడు వ్యాసుడు చెప్పిన పదకొండు వ భాగం.
అధ్యాయాః పఞ్చ సంఖ్యాతాః పర్వమ్యస్మిన్మహాత్మనా। శ్లోకానాం ద్వే శతే చైవ ప్రసంఖ్యాతే తపోధాః
ఈ భాగంలో మహాత్ముడు ఐదు అధ్యాయాలు, రెండు వందల పద్యాలు, తపస్సు చేసినవాడు జాగ్రత్తగా లెక్కపెట్టాడు.
నవ శ్లోకాస్తథైవాన్యే సంఖ్యాతాః పరమర్షిణా। అష్టాదశైవమేతాని పర్వాణ్యేతాన్యశేషతః
ఇంకా తొమ్మిది పద్యాలు పరమ ఋషిచేత లెక్కించబడ్డాయి. ఇలా, ఈ పదిహేడు భాగాలు అన్నీ పూర్తిగా వివరించబడ్డాయి.
ఖిలేషు హరివంశశ్చ భవిష్యం చ ప్రకీర్తితమ్। దశ శ్లోకసహస్రాణి వింశచ్ఛ్లోకశతాని చ
ఖిల భాగాలలో, హరివంశం మరియు భవిష్యత్తు విషయాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి. అక్కడ పది వేల ఇరవై వందల పద్యాలు ఉన్నాయి.
ఖిలేషు హరివంశే చ సంఖ్యాతాని మహర్షిణా। ఏతత్సర్వం సమాఖ్యాతం భారతే పర్వసంగ్రహః
ఖిల భాగాలలో, హరివంశంలో, మహర్షి పద్యాల సంఖ్యను లెక్కించాడు. ఇవన్నీ భారతంలో భాగాల సంక్షిప్తంగా వివరించబడ్డాయి.
అష్టాదశ సమాజగ్మురక్షౌహిణ్యో యయుత్సయా। తన్మహాదారుణం యుద్ధమహాన్యష్టాదశాభవత్
పదిహేడు సేనలు యుద్ధానికి సిద్ధమై కూడాయి. ఆ మహా భయంకరమైన యుద్ధం పదిహేడు రోజులు కొనసాగింది.
యో విద్యాచ్చతురో వేదాన్సాఙ్గోపనిషదో ద్విజః। న చాఖ్యానమిదం విద్యాన్నైవ స స్యాద్విచక్షణః
నాలుగు వేదాలు, ఉపనిషత్తులతో కూడి తెలిసిన ద్విజుడు, ఈ కథను తెలియకపోతే, నిజంగా జ్ఞాని కాడు.
అర్థశాస్త్రమిదం ప్రోక్తం ధర్మశాస్త్రమిదం మహత్। కామశాస్త్రమిదం ప్రోక్తం వ్యాసేనామితబుద్ధినా
ఇది వ్యాసుడు అపారమైన బుద్ధితో ధనశాస్త్రం, గొప్ప ధర్మశాస్త్రం, కామశాస్త్రంగా ప్రకటించాడు.
శ్రుత్వా త్విదముపాఖ్యానం శ్రావ్యమన్యన్న రోచతే। పుంస్కోకిలగిరం శ్రుత్వా రూక్షా ధ్వాఙ్క్షస్య వాగివ
ఈ కథను విని, ఇంకేదీ వినడానికి మనసు లాగదు. మానవ కోయిల గానం విని, కాకి అరుపు ఇష్టం లేకపోవడంలా.
ఇతిహాసోత్తమాదస్మాఞ్జాయన్తే కవిబుద్ధయః। పఞ్చభ్య ఇవ్ భూతేభ్యో లోకసంవిధయస్త్రయః
ఈ ఉత్తమ ఇతిహాసం వల్ల కవులకు జ్ఞానాలు పుట్టుకొస్తాయి. ఐదు భూతాల నుంచి మూడు లోకాలు పుట్టినట్లే.
అస్యాఖ్యానస్య విషయే పురాణం వర్తతే ద్విజాః। అన్తరిక్షస్య విషయే ప్రజా ఇవ చతుర్విధాః
ఈ కథలోని విషయాన్ని గురించి చెప్పాలంటే, పురాణం ఎప్పటికీ ఉంది, ద్విజులారా. అలాగే, ఆకాశంలో నాలుగు రకాల ప్రజలు నివసిస్తారు.
క్రియాగుణానాం సర్వేషామిదమాఖ్యానమాశ్రయః। ఇన్ద్రియాణాం సమస్తానాం చిత్రా ఇవ మనః క్రియాః
ప్రతి చర్యకూ, ప్రతి గుణానికీ ఈ కథే ఆధారం. మనస్సు ఎలా అన్ని ఇంద్రియాలకు వేర్వేరు విధాలుగా పనిచేస్తుందో, అలాగే ఇది కూడా.
అనాశ్రిత్యైతదాఖ్యానం కథా భువి న విద్యతే। ఆహారమనపాశ్రిత్య శరీరస్యేవ ధారణమ్
ఈ కథను ఆధారంగా చేసుకోకుండా భూమిపై కథలు ఉండవు. ఆహారం, ఊపిరిలేకుండా శరీరం నిలబడలేనట్టు ఇది కూడా.
ఇదం కవివరైః సర్వైరాఖ్యానముపజీవ్యతే। ఉదయప్రేప్సుభిర్భృత్యైరభిజాత ఇవేశ్వరః
ప్రతి కవీ ఈ కథను ఆధారంగా చేసుకుని జీవిస్తారు. ఎదుగుదలకు ఆశపడే సేవకులు యజమానుడిని ఆశ్రయించడంలా ఇది.
అస్య కావ్యస్య కవయో న సమర్థా విశేషణే। సాధోరివ గృహస్థస్య శేషాస్త్రయ ఇవాశ్రమాః
ఈ కావ్యాన్ని కవులు పూర్తిగా వివరించలేరు. మంచివారిలో గృహస్థుడు ఎలా మిగతా ఆశ్రమాలకు మించి ఉంటాడో, ఇదీ అలాగే.
ధర్మే మతిర్భవతు వః సతతోత్థితానాం స హ్యేక ఏవ పరలోకగతస్య బన్ధుః। అర్థాః స్త్రియశ్చ నిపుణైరపి సేవ్యమానా నైవాప్తభావముపయాన్తి న చ స్థిరత్వమ్
మీ మనస్సు ఎప్పుడూ ధర్మంలో నిలవాలని ఆశిస్తున్నాను. ఎందుకంటే పరలోకానికి వెళ్లినవారికి ధర్మమే నిజమైన తోడు. ధనం, స్త్రీలు ఎంత నిపుణులైనా సేవించినా, అవి పూర్తిగా సంతృప్తి ఇవ్వవు, స్థిరంగా ఉండవు.