మాత్రా సహైవ కౌరవ్యః కథం కాలవశం గతః। పాలితః సుచిరం కాలం ఫలకాలే యథా ద్రుమః
కౌరవుడు తన తల్లితో కలిసి కాలానికి లోనయ్యాడేలా? ఎంతకాలం రక్షణ పొందిన వృక్షాన్ని ఫలకాలంలో వదిలినట్టు.
భగ్నః స్యాద్వాయువేగేన తథా రాజా యుధిష్ఠిరః। యౌవరాజ్యేఽభిషిక్తేన పితుర్యేనాహృతం యశః
వాయువు బలానికి చెట్టు విరిగిపోవడం లాగా, యువరాజుగా అభిషేకం పొందిన యుధిష్ఠిరుడు, తన తండ్రికి కీర్తిని తెచ్చినవాడు కూడా ఇలా పడిపోయాడా?
ఆత్మనశ్చ పితుశ్చైవ సత్యధర్మప్రవృత్తిభిః। యచ్చ సా వనవాసేన తన్మాతా దుఃఖభాగినీ
తన సత్యధర్మాలకు, తండ్రి ధర్మానికి, తల్లి వనవాసంలో అనుభవించిన బాధలకు కారణంగా యుధిష్ఠిరుడు ఎన్నో కష్టాలు భరించాడు.
కాలేన సహ సంమగ్నో ధిక్కృతాన్తమనర్థకమ్। యచ్చ సా వనవాసేన తన్మాతా దుఃఖభాగినీ
కాలంతో కలిసిపోయి, మరణంతో అపహాస్యం పొందాడు, ఫలితం లేని జీవితం అయింది. వనవాసంలో తల్లి కూడా బాధను పంచుకుంది.
పుత్రగృధ్నుతయా కున్తీ న భర్తారం మృతాత్వను। అల్పకాలం కులే జాతా భర్తుః ప్రీతిమవాప యా
కుమారులపై మమకారంతో కుంతీ భర్త మరణించిన వెంటనే వెళ్ళలేదు. గొప్ప కుటుంబంలో పుట్టినా, భర్త ప్రేమను తక్కువ కాలమే అనుభవించింది.
దగ్ధాఽద్య సహ పుత్రైః సా అసంపూర్ణమనోరా। మృతో భీమ ఇతి శ్రుత్వా మనో న శ్రద్దధాతి మే
ఈ రోజు ఆమె కుమారులతో కలిసి దహించబడింది, ఆశలు నెరవేరలేదు. భీముడు చనిపోయాడని విన్నా, నా మనస్సు నమ్మలేకపోతుంది.
ఏతచ్చ చిన్తయానస్య వ్యథితం బహుధా మనః। అవధూయ చ మే దేహం హృదయేన విదీర్యతే
ఇలా ఆలోచిస్తుంటే నా మనస్సు ఎన్నో విధాల బాధపడుతోంది. శరీరాన్ని మరిచిపోయి, హృదయం చీలిపోతుంది.
పీనస్కన్ధశ్చారుబాహుర్మేరుకూటసమో యువా। మృతో భీమ ఇతి శ్రుత్వా మనో న శ్రద్దధాతి మే
విస్తారమైన భుజాలు, అందమైన చేతులు, యవ్వనంతో మెరిసే వాడు, మేరు శిఖరంలా ఉన్న భీముడు చనిపోయాడని విన్నా, నా మనస్సు నమ్మదు.
అతిత్యాగీ చ యోధీ చ క్షిప్రహస్తో దృఢాయుధః। ప్రపత్తిమాఁల్లబ్ధలక్షో రథయానవిశారదః
అతడు చాలా ఉదారుడు, యోధుడు, వేగంగా చేతులు కదిలించేవాడు, ఆయుధాలలో దృఢుడు, లక్ష్యాన్ని అందుకునే నిపుణుడు, రథసారథ్యంలో ప్రావీణ్యం కలవాడు.
దూరపాతీ త్వసంభ్రాన్తో మహావీర్యో మహాస్త్రవాన్। అదీనాత్మా నరశ్రేష్ఠః శ్రేష్ఠః సర్వధనుష్మతామ్
దూరం వరకు బాణాలు విసురగలవాడు, ఎప్పుడూ స్థిరమనస్సుతో ఉండేవాడు, గొప్ప పరాక్రమం కలవాడు, మహాశస్త్రజ్ఞుడు, ధైర్యవంతుడు, మానవుల్లో శ్రేష్ఠుడు, విలువిద్యలో అందరికీ మించినవాడు.
యేన ప్రాచ్యాశ్చ సౌవీరా దాక్షిణాత్యాశ్చ నిర్జితాః। ఖ్యాపితం యేన శూరేణ త్రిషు లోకేషు పౌరుషమ్
తూర్పు దేశాలవారు, సౌవీరులు, దక్షిణ దేశాలవారు అతని చేతిలో ఓడిపోయారు. అతని వీరత్వంతో మూడు లోకాలలో పురుషత్వం ప్రసిద్ధి చెందింది.
యస్మిఞ్జాతే విశోకాఽభూత్కున్తీ పాణ్డుశ్చ వీర్యవాన్। పురన్దరసమో జిష్ణుః కథం కాలవశం గతః
అతడు పుట్టినప్పుడు కుంతీ, పరాక్రమశాలి పాండు దుఃఖం లేకుండా పోయింది. ఇంద్రుడితో సమానమైన జిష్ణువు కాలానికి లోనయ్యాడా?
కథం తావృషభష్కన్ధౌ సింహవిక్రాన్తగామినౌ। మర్త్యధర్మమనుప్రాప్తౌ యమావరినివర్హణౌ
ఎలా ఈ ఇద్దరు ఎద్దులా బలంగా, సింహాలా నడకతో, యముని సేవకులకైనా అడ్డుకట్ట వేయలేనివారు, మరణానికి లోనయ్యారు?
వత్సా గతాః క్వ మాం వృద్ధం విహాయ భృశమాతురమ్। హా స్నుషే మమ వార్ష్ణేయి నిధాయ హృది మే శుచమ్
నా పిల్లలు నన్ను వృద్ధుడిని, బాధతో ఉన్నవాడిని వదిలి ఎక్కడికి వెళ్లారు? హాయ్ వృష్ణివంశపు కోడలు, నీవు నా హృదయంలో దుఃఖాన్ని పెట్టి పోయావు.
వారణావతయాత్రాయాం కే స్యుర్వై శకునాః పథి। ఏవమల్పాయుషో లోకే భవిష్యన్తి పృథాసుతాః
వారణావతానికి వారు వెళ్లే దారిలో ఏ సూచనలు కనిపించాయి? ఇంత తక్కువ ఆయుష్షున్న ఈ లోకంలో పృథాసుతులు కూడా ఇలానే తమ విధిని ఎదుర్కొంటారు.
సంశప్తా ఇతి కైర్యూయం వత్సాన్దర్శయ మే పృథే। మమైవ నాథా మన్నాథా మమ నేత్రాణి పాణ్డవాః
మీరు నిజంగా బ్రతికే ఉంటే, పృథే, నా పిల్లలను నాకు చూపించు. పాండవులు నాకు ఆధారం, నా కళ్ళు, నా రక్షకులు.
హా పాణ్డవా మే హే వత్సా హా సింహశిశవో మమ। మాతఙ్గా హా మమోత్తుఙ్గా హా మమానన్దవర్ధనాః
హాయ్ నా పాండవులారా! హాయ్ నా పిల్లలారా! హాయ్ నా సింహపిల్లలారా! హాయ్ నా గొప్ప ఏనుగులారా! హాయ్ నా మహోన్నతులారా, నాకు ఆనందాన్ని ఇచ్చేవారూ!
మమ హీనస్య యుష్మాభిః సర్వలోకాస్తమోవృతాః। కదా ద్రష్టాఽస్మి కౌన్తేయాంస్తరుణాదిత్యవర్చసః
మీరు లేని ఈ లోకంలో నాకు అన్నీ చీకటిగా కనిపిస్తున్నాయి. మళ్లీ ఎప్పుడైనా కుంతీ కుమారులను, ఉదయించే సూర్యుల్లా ప్రకాశించే వారిని చూస్తానో!
అదృష్ట్వా వో మహాబాహూన్పుత్రవన్మమ నన్దనాః। క్వ గతిర్మే క్వ గచ్ఛామి కుతో ద్రక్ష్యామి మే శిశూన్
నా బలమైన చేతుల పిల్లలను చూడక, నా ప్రాణప్రియమైన వారిని చూడక, నా దారి ఎక్కడ? ఎక్కడికి పోవాలి? ఎక్కడి నుంచి నా పిల్లలను చూస్తాను?
హా యుధిష్ఠిర హా భీమ హా హా ఫల్గున హా యమౌ। మా గచ్ఛత నివర్తధ్వం మయి కోపం విముఞ్చత
హాయ్ యుధిష్ఠిరా! హాయ్ భీమా! హాయ్ అర్జునా! హాయ్ అశ్వినీద్వయమూ! మీరు పోవద్దు, తిరిగి రండి, నాపై కోపాన్ని వదిలేయండి.
శ్రుత్వా తత్క్రన్దితం తస్య తిలోదం చ ప్రసిఞ్చతః। దేశం కాలం సమాజ్ఞాయ విదురః ప్రత్యభాషత
అతని విలాపాన్ని, తిలతర్పణం చేస్తున్నదాన్ని వినిన విదురుడు, సమయం, స్థలాన్ని అర్థం చేసుకుని మాట్లాడాడు.
మా శోచీస్త్వం నరవ్యాఘ్ర జహి శోకం మహాధృతే। న తేషాం విద్యతే మృత్యుః ప్రాప్తకాలం కృతం మయా
నీకు శోకం అవసరం లేదు, మానవ సింహా! ధైర్యంగా ఉండి దుఃఖాన్ని వదిలేయి. వారికి మరణం లేదు; వారి కాలం రాలేదు, నేను నమ్మకంగా చెబుతున్నాను.
ఏతచ్చ తేభ్య ఉదకం విప్రసిఞ్చ న భారత। క్షత్తేదమబ్రవీద్భీష్మం కౌరవాణామశృణ్వతామ్
నీకు నేను చెప్పేది, భరతా, వారికి నీరు సమర్పించవద్దు. ఇదే విషయాన్ని క్షత్తా భీష్మునికి, కౌరవులు వింటుండగా చెప్పాడు.
క్షత్తారముపసంగమ్య బాష్పోత్పీడకలస్వరః। మన్దంమన్దమువాచేదం విదురం సంగమే నృప
క్షత్తాను దగ్గరకు వచ్చి, కన్నీళ్లతో గొంతు కట్టుకుని, రాజు ఆ సభలో విదురునితో మెల్లగా ఇలా అన్నాడు.
కథం తే తాత జీవన్తి పాణ్డోః పుత్రా మహాబలాః। కథమస్మత్కృతే పక్షః పాణ్డోర్న హి నిపాతితః
ఎలా పాండువు బలవంతులైన కుమారులు ఇంకా బ్రతికున్నారు, క్షత్తా? నా వల్ల పాండవ వంశం ఎలా నాశనం కాలేదు?
కథం మత్ప్రముఖాః సర్వే ప్రముక్తా మహతో భయాత్। జననీ గరుడేనేవ కురవస్తే సముద్ధృతాః
నా నాయకత్వంలో ఉన్న నా బంధువులందరూ ఆ పెద్ద ప్రమాదం నుంచి ఎలా తప్పించబడ్డారు? గరుడుడు తల్లి పక్షిని రక్షించినట్టు, కురువంశీయులు ఎలా రక్షించబడ్డారు?
ఏవముక్తస్తు కౌరవ్య కౌరవాణామశృణ్వతామ్। ఆచచక్షే స ధర్మాత్మా భీష్మాయాద్భుతకర్మణే
ఇలా అడిగినప్పుడు, కౌరవులు వింటుండగా, ధర్మాత్ముడైన విదురుడు, అద్భుత కార్యాలు చేసిన భీష్మునికి అన్నీ వివరంగా చెప్పాడు.
ధృతరాష్ట్రస్య శకునే రాజ్ఞో దుర్యోధనస్య చ। వినాశే పాణ్డుపుత్రాణాం కృతో మతివినిశ్చయః
ధృతరాష్ట్రుడు, శకుని, రాజు, దుర్యోధనుడు కలిసి పాండుపుత్రులను నాశనం చేయాలని పక్కా నిర్ణయం తీసుకున్నారు.
తత్రాహమపి చ జ్ఞాత్వా తస్య పాపస్య నిశ్చయమ్। తం జిఘాంసురహం చాపి తేషామనుమతే స్థితః
ఆ దుష్టుని ఉద్దేశాన్ని తెలుసుకుని, నేనూ అతన్ని సంహరించాలనే ఆలోచనతో, వారి అనుమతితో అక్కడే ఉన్నాను.
తతో జతుగృహం గత్వా దహనేఽస్మిన్నియోజితే। పృథాయాశ్చ సపుత్రాయా ధార్తరాష్ట్రస్య శాసనాత్
అప్పుడే ధృతరాష్ట్రుని ఆజ్ఞతో, పృథా తన కుమారులతో కలిసి, ఆ జటుగృహానికి వెళ్లింది; దానిని తగలబెట్టే ఏర్పాట్లు జరిగాయి.