విదురో ధృతరాష్ట్రస్య జానన్సర్వం మనోగతమ్। తేనాయం విధినా సృష్టః కుటిలః కపటాశయః
విదురుడు ధృతరాష్ట్రుని మనసులోని అన్నీ తెలిసి, ఈ వక్రమైన, మోసపూరితమైన యుక్తి అతనివల్ల జరిగిందని గ్రహించాడు.
ఇత్యేవం చిన్తయన్రాజన్విదురో విదుషాం వరః। లోకానాం దర్శయన్దుఃఖం దుఃఖితైః సహ బాన్ధవైః
ఇలా ఆలోచిస్తూ, రాజా, జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడైన విదురుడు బంధువులతో కలిసి ప్రజలకు దుఃఖాన్ని చూపిస్తూ ఉన్నాడు.
మనసాఽచిన్తయత్పార్థాన్కియద్దూరం గతా ఇతి। సహితాః పాణ్డవాః పుత్రా ఇతి చిన్తాపరోఽభవత్
తన మనసులో పాండవులు ఎంత దూరం వెళ్లారో ఆలోచిస్తూ, వారు అందరూ బతికే ఉన్నారని భావిస్తూ ఉన్నాడు.
తతః ప్రవ్యథితో భీష్మః పాణ్డురాజసుతాన్మృతాన్। సహ మాత్రేతి తచ్ఛ్రుత్వా విలలాప రురోద చ
అప్పుడూ, పాండు రాజు కుమారులు తల్లితో కలిసి మరణించారని విని, భీష్ముడు తీవ్రంగా విచారించి, బాగా ఏడ్చాడు.
హా యుధిష్ఠిర హా భీమ హా ధనఞ్జయ హా యమౌ। హా పృథే సహ పుత్రైస్త్వమేకరాత్రేణ స్వర్గతా
అయ్యో యుధిష్ఠిరా! అయ్యో భీమా! అయ్యో ధనంజయా! అయ్యో అశ్వినీ కుమారులారా! అయ్యో పృథ, నీవు నీ కుమారులతో ఒక్క రాత్రిలోనే స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయావు.
మాత్రా సహ కుమారాస్తే సర్వే తత్రైవ సంస్థితాః। న హి తౌ నోత్సహేయాతాం భీమసేనధనఞ్జయౌ
వాళ్ళు అందరూ తల్లితో కలిసి అక్కడే ఉన్నారు. భీమసేనుడు, ధనంజయుడు లాంటి వారు ఓడిపోవడం అసాధ్యమే.
తరసా వేగితాత్మానౌ నిర్భేత్తుమపి మన్దరమ్। పరాసుత్వం న పశ్యామి పృథాయాః సహ పాణ్డవైః
వాళ్ళిద్దరూ ఎంత వేగంగా, బలంగా ఉన్నా మందర పర్వతాన్ని కూడా చీల్చగలరు. పాండవులతో పాటు పృథకు ఓటమి సంభవించదని నాకు అనిపించదు.
సర్వథా వికృతం తత్తు యది తే నిధనం గతాః। ధర్మరాజః స నిర్దిష్టో నను విప్రైర్యుధిష్ఠిరః
వాళ్లు మరణించారని నిజమైతే, ఇది ఎంత విచిత్రంగా, అన్యాయంగా ఉంది! బ్రాహ్మణులు యుధిష్ఠిరుడిని ధర్మరాజుగా ప్రకటించలేదా?
పృథివ్యాం చ రథిశ్రేష్ఠో భవితా స ధనఞ్జయః। సత్యవ్రతో ధర్మదత్తః సత్యవాక్ఛుభలక్షణః
ఈ భూమిపై ధనంజయుడు రథయోధుల్లో శ్రేష్ఠుడు, సత్యవంతుడు, ధర్మానికి నిబద్ధుడూ, శుభలక్షణాలతో ఉన్నవాడుగా ఉండేవాడు.
కథం కాలవశం ప్రాప్తః పాణ్డవేయో యుధిష్ఠిరః। ఆత్మానముపమాం కృత్వా పరేషాం వర్తతే తు యః
పాండవుడైన యుధిష్ఠిరుడు, ఎప్పుడూ ఇతరులను తనలాగే చూసేవాడు, అతడు కాలానికి లోబడి ఎలా పడిపోయాడు?
మాత్రా సహైవ కౌరవ్యః కథం కాలవశం గతః। పాలితః సుచిరం కాలం ఫలకాలే యథా ద్రుమః
కౌరవుడు తన తల్లితో కలిసి కాలానికి లోనయ్యాడేలా? ఎంతకాలం రక్షణ పొందిన వృక్షాన్ని ఫలకాలంలో వదిలినట్టు.
భగ్నః స్యాద్వాయువేగేన తథా రాజా యుధిష్ఠిరః। యౌవరాజ్యేఽభిషిక్తేన పితుర్యేనాహృతం యశః
వాయువు బలానికి చెట్టు విరిగిపోవడం లాగా, యువరాజుగా అభిషేకం పొందిన యుధిష్ఠిరుడు, తన తండ్రికి కీర్తిని తెచ్చినవాడు కూడా ఇలా పడిపోయాడా?
ఆత్మనశ్చ పితుశ్చైవ సత్యధర్మప్రవృత్తిభిః। యచ్చ సా వనవాసేన తన్మాతా దుఃఖభాగినీ
తన సత్యధర్మాలకు, తండ్రి ధర్మానికి, తల్లి వనవాసంలో అనుభవించిన బాధలకు కారణంగా యుధిష్ఠిరుడు ఎన్నో కష్టాలు భరించాడు.
కాలేన సహ సంమగ్నో ధిక్కృతాన్తమనర్థకమ్। యచ్చ సా వనవాసేన తన్మాతా దుఃఖభాగినీ
కాలంతో కలిసిపోయి, మరణంతో అపహాస్యం పొందాడు, ఫలితం లేని జీవితం అయింది. వనవాసంలో తల్లి కూడా బాధను పంచుకుంది.
పుత్రగృధ్నుతయా కున్తీ న భర్తారం మృతాత్వను। అల్పకాలం కులే జాతా భర్తుః ప్రీతిమవాప యా
కుమారులపై మమకారంతో కుంతీ భర్త మరణించిన వెంటనే వెళ్ళలేదు. గొప్ప కుటుంబంలో పుట్టినా, భర్త ప్రేమను తక్కువ కాలమే అనుభవించింది.
దగ్ధాఽద్య సహ పుత్రైః సా అసంపూర్ణమనోరా। మృతో భీమ ఇతి శ్రుత్వా మనో న శ్రద్దధాతి మే
ఈ రోజు ఆమె కుమారులతో కలిసి దహించబడింది, ఆశలు నెరవేరలేదు. భీముడు చనిపోయాడని విన్నా, నా మనస్సు నమ్మలేకపోతుంది.
ఏతచ్చ చిన్తయానస్య వ్యథితం బహుధా మనః। అవధూయ చ మే దేహం హృదయేన విదీర్యతే
ఇలా ఆలోచిస్తుంటే నా మనస్సు ఎన్నో విధాల బాధపడుతోంది. శరీరాన్ని మరిచిపోయి, హృదయం చీలిపోతుంది.
పీనస్కన్ధశ్చారుబాహుర్మేరుకూటసమో యువా। మృతో భీమ ఇతి శ్రుత్వా మనో న శ్రద్దధాతి మే
విస్తారమైన భుజాలు, అందమైన చేతులు, యవ్వనంతో మెరిసే వాడు, మేరు శిఖరంలా ఉన్న భీముడు చనిపోయాడని విన్నా, నా మనస్సు నమ్మదు.
అతిత్యాగీ చ యోధీ చ క్షిప్రహస్తో దృఢాయుధః। ప్రపత్తిమాఁల్లబ్ధలక్షో రథయానవిశారదః
అతడు చాలా ఉదారుడు, యోధుడు, వేగంగా చేతులు కదిలించేవాడు, ఆయుధాలలో దృఢుడు, లక్ష్యాన్ని అందుకునే నిపుణుడు, రథసారథ్యంలో ప్రావీణ్యం కలవాడు.
దూరపాతీ త్వసంభ్రాన్తో మహావీర్యో మహాస్త్రవాన్। అదీనాత్మా నరశ్రేష్ఠః శ్రేష్ఠః సర్వధనుష్మతామ్
దూరం వరకు బాణాలు విసురగలవాడు, ఎప్పుడూ స్థిరమనస్సుతో ఉండేవాడు, గొప్ప పరాక్రమం కలవాడు, మహాశస్త్రజ్ఞుడు, ధైర్యవంతుడు, మానవుల్లో శ్రేష్ఠుడు, విలువిద్యలో అందరికీ మించినవాడు.
యేన ప్రాచ్యాశ్చ సౌవీరా దాక్షిణాత్యాశ్చ నిర్జితాః। ఖ్యాపితం యేన శూరేణ త్రిషు లోకేషు పౌరుషమ్
తూర్పు దేశాలవారు, సౌవీరులు, దక్షిణ దేశాలవారు అతని చేతిలో ఓడిపోయారు. అతని వీరత్వంతో మూడు లోకాలలో పురుషత్వం ప్రసిద్ధి చెందింది.
యస్మిఞ్జాతే విశోకాఽభూత్కున్తీ పాణ్డుశ్చ వీర్యవాన్। పురన్దరసమో జిష్ణుః కథం కాలవశం గతః
అతడు పుట్టినప్పుడు కుంతీ, పరాక్రమశాలి పాండు దుఃఖం లేకుండా పోయింది. ఇంద్రుడితో సమానమైన జిష్ణువు కాలానికి లోనయ్యాడా?
కథం తావృషభష్కన్ధౌ సింహవిక్రాన్తగామినౌ। మర్త్యధర్మమనుప్రాప్తౌ యమావరినివర్హణౌ
ఎలా ఈ ఇద్దరు ఎద్దులా బలంగా, సింహాలా నడకతో, యముని సేవకులకైనా అడ్డుకట్ట వేయలేనివారు, మరణానికి లోనయ్యారు?
వత్సా గతాః క్వ మాం వృద్ధం విహాయ భృశమాతురమ్। హా స్నుషే మమ వార్ష్ణేయి నిధాయ హృది మే శుచమ్
నా పిల్లలు నన్ను వృద్ధుడిని, బాధతో ఉన్నవాడిని వదిలి ఎక్కడికి వెళ్లారు? హాయ్ వృష్ణివంశపు కోడలు, నీవు నా హృదయంలో దుఃఖాన్ని పెట్టి పోయావు.
వారణావతయాత్రాయాం కే స్యుర్వై శకునాః పథి। ఏవమల్పాయుషో లోకే భవిష్యన్తి పృథాసుతాః
వారణావతానికి వారు వెళ్లే దారిలో ఏ సూచనలు కనిపించాయి? ఇంత తక్కువ ఆయుష్షున్న ఈ లోకంలో పృథాసుతులు కూడా ఇలానే తమ విధిని ఎదుర్కొంటారు.
సంశప్తా ఇతి కైర్యూయం వత్సాన్దర్శయ మే పృథే। మమైవ నాథా మన్నాథా మమ నేత్రాణి పాణ్డవాః
మీరు నిజంగా బ్రతికే ఉంటే, పృథే, నా పిల్లలను నాకు చూపించు. పాండవులు నాకు ఆధారం, నా కళ్ళు, నా రక్షకులు.
హా పాణ్డవా మే హే వత్సా హా సింహశిశవో మమ। మాతఙ్గా హా మమోత్తుఙ్గా హా మమానన్దవర్ధనాః
హాయ్ నా పాండవులారా! హాయ్ నా పిల్లలారా! హాయ్ నా సింహపిల్లలారా! హాయ్ నా గొప్ప ఏనుగులారా! హాయ్ నా మహోన్నతులారా, నాకు ఆనందాన్ని ఇచ్చేవారూ!
మమ హీనస్య యుష్మాభిః సర్వలోకాస్తమోవృతాః। కదా ద్రష్టాఽస్మి కౌన్తేయాంస్తరుణాదిత్యవర్చసః
మీరు లేని ఈ లోకంలో నాకు అన్నీ చీకటిగా కనిపిస్తున్నాయి. మళ్లీ ఎప్పుడైనా కుంతీ కుమారులను, ఉదయించే సూర్యుల్లా ప్రకాశించే వారిని చూస్తానో!
అదృష్ట్వా వో మహాబాహూన్పుత్రవన్మమ నన్దనాః। క్వ గతిర్మే క్వ గచ్ఛామి కుతో ద్రక్ష్యామి మే శిశూన్
నా బలమైన చేతుల పిల్లలను చూడక, నా ప్రాణప్రియమైన వారిని చూడక, నా దారి ఎక్కడ? ఎక్కడికి పోవాలి? ఎక్కడి నుంచి నా పిల్లలను చూస్తాను?
హా యుధిష్ఠిర హా భీమ హా హా ఫల్గున హా యమౌ। మా గచ్ఛత నివర్తధ్వం మయి కోపం విముఞ్చత
హాయ్ యుధిష్ఠిరా! హాయ్ భీమా! హాయ్ అర్జునా! హాయ్ అశ్వినీద్వయమూ! మీరు పోవద్దు, తిరిగి రండి, నాపై కోపాన్ని వదిలేయండి.