యత్ర ప్రకృతిమాపన్నః శ్రుత్వా ధర్మవినిశ్చయమ్। భీష్మాద్భాగీరథీపుత్రాత్కురురాజో యుధిష్ఠిరః
అక్కడ, భీష్ముడు — భాగీరథి కుమారుడు — చెప్పిన ధర్మసూత్రాన్ని విని, కురువంశానికి చెందిన యుధిష్ఠిరుడు తన సహజ స్వభావాన్ని పొందాడు.
వ్యవహారోఽత్ర కార్త్స్న్యేన ధర్మార్థీయః ప్రకీర్తితః। వివిధానాం చ దానానాం ఫలయోగాః ప్రకీర్తితాః
ఇక్కడ ధర్మార్థాలకు సంబంధించిన న్యాయపద్ధతులు పూర్తిగా వివరించబడ్డాయి. అలాగే, వివిధ రకాల దానాలకు కలిగే ఫలితాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి.
తథా పాత్రవిశేషాశ్చ దానానాం చ పరో విధిః। ఆచారవిధియోగశ్చ సత్యస్య చ పరా గతిః
అలాగే, దానానికి యోగ్యులైనవారు, దానానికి ఉన్న గొప్ప నియమం, సత్కార్యాల ఆచరణ, సత్యానికి ఉన్న ఉత్తమ మార్గం కూడా వివరించబడ్డాయి.
మహాభాగ్యం గవాం చైవ బ్రాహ్మణానాం తథైవ చ। రహస్యం చైవ ధర్మాణాం దేశకాలోపసంహితమ్
ఇక్కడ గోవులకు కలిగే మహా పుణ్యం, బ్రాహ్మణులకు కలిగే గొప్పతనం వివరించబడింది. అలాగే, దేశకాలాన్ని బట్టి ధర్మరహస్యాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి.
ఏతత్సుబహువృత్తాన్తముత్తమం చానుశాసనమ్। భీష్మస్యాత్రైవ సంప్రాప్తిః స్వర్గస్య పరికీర్తితా
ఇది ఎన్నో కథలు, ఉత్తమ ఉపదేశాలతో కూడినది. ఇక్కడే భీష్ముడు స్వర్గప్రాప్తి పొందినదీ వివరించబడింది.
ఏతత్త్రయోదశం పర్వ ధర్మనిశ్చయకారకమ్। అధ్యాయానాం శతం త్వత్ర షట్చత్వారింశదేవ తు
ఇది పదమూడు పర్వం, ధర్మనిర్ణయాన్ని స్థిరపరిచే గ్రంథం. ఇందులో నూట నలభై ఆరు అధ్యాయాలు ఉన్నాయి.
శ్లోకానాం తు సహస్రాణి ప్రోక్తాన్యష్టౌ ప్రసంఖ్యయా। తతోఽశ్వమేధికం నామ పర్వ ప్రోక్తం చతుర్దశమ్
ఇందులో ఎనిమిది వేల శ్లోకాలు ఉన్నాయని లెక్క చెప్పబడింది. ఆ తరువాత, అశ్వమేధికము అనే పద్నాలుగవ పర్వం వివరించబడింది.
తత్సంవర్తమరుత్తీయం యత్రాఖ్యానమనుత్తమమ్। సువర్ణకోశసంప్రాప్తిర్జన్మ చోక్తం పరీక్షితః
దానిలో సంవర్తుడు, మరుత్తుడు కథ, బంగారు నిధిని పొందినదీ, పరిచితుడు జన్మించినదీ చెప్పబడింది.
దగ్ధస్యాస్త్రాగ్నినా పూర్వం కృష్ణాత్సంజీవనం పునః। చర్యాయాం హయముత్సృష్టం పాణ్డవస్యానుగచ్ఛతః
అస్త్రాగ్నిలో కాలిపోయినవాడిని కృష్ణుడు తిరిగి బ్రతికించటం, పాండవుడు విడిచిన గుర్రాన్ని వెంబడిస్తూ చేసిన యాత్ర వివరించబడ్డాయి.
తత్ర తత్ర చ యుద్ధాని రాజపుత్రైరమర్షణైః। చిత్రాఙ్గదాయాః పుత్రేణ స్వపుత్రేణ ధనంజయః
అక్కడ అక్కడ రాజకుమారులతో జరిగిన యుద్ధాలు చెప్పబడ్డాయి. ధనంజయుడు, చిత్రాంగద కుమారుడితో, తన కుమారుడితో యుద్ధం చేసినదీ వివరించబడింది.
సఙ్గ్రామే బభ్రువాహేన సంశయం చాత్ర జగ్మివాన్। సుదర్శనం తథాఽఽఖ్యానం వైష్ణవం ధర్మమేవ చ। అశ్వమేధే మహాయజ్ఞే నకులాఖ్యానమేవ చ
బభ్రువాహనుడితో యుద్ధంలో ధనంజయుడు ప్రాణప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు. సుదర్శనుడు కథ, వైష్ణవ కథ, ధర్మవిషయాలు, అశ్వమేధ మహాయజ్ఞంలో నకులుని కథ కూడా ఉన్నాయి.
ఇత్యాశ్వమేధికం పర్వ ప్రోక్తమేతన్మహాద్భుతమ్। అధ్యాయానాం శతం చైవ త్రయోఽధ్యాయాశ్చ కీర్తితాః
ఇలా అశ్వమేధికము అనే ఈ అద్భుతమైన పర్వం వివరించబడింది. ఇందులో నూరు మూడు అధ్యాయాలు ఉన్నాయని చెప్పబడింది.
త్రీణి శ్లోకసహస్రాణి తావన్త్యేవ శతాని చ। వింశతిశ్చ తథా శ్లోకాః సంఖ్యాతాస్తత్త్వదర్శినా
ఇందులో మూడు వేల శ్లోకాలు, అంతే వందలు, అలాగే ఇరవై శ్లోకాలు ఉన్నాయని తత్వవేత్తలు లెక్కించారు.
తతస్త్వాశ్రమవాసాఖ్యం పర్వ పఞ్చదశం స్మృతమ్। యత్ర రాజ్యం సముత్సృజ్య గాన్ధార్యా సహితో నృపః
ఆ తరువాత, ఆశ్రమవాసికము అనే పదిహేనవ పర్వం గుర్తించబడింది. ఇందులో రాజు తన రాజ్యాన్ని వదిలి, గాంధారితో కలిసి ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు.
ధృతరాష్ట్రోశ్రమపదం విదురశ్చ జగామ హ। యం దృష్ట్వా ప్రస్థితం సాధ్వీ పృథాప్యనుయయౌ తదా
ధృతరాష్ట్రుడు, విదురుడు ఆశ్రమానికి వెళ్లారు. వారిని వెళ్లిపోతున్నట్టు చూసి, పృథ కూడా వెంట వెళ్లింది.
పుత్రరాజ్యం పరిత్యజ్య గురుశుశ్రూషణే రతా। యత్ర రాజా హతాన్పుత్రాన్పౌత్రానన్యాంశ్చ పార్థివాన్
తన కుమారుని రాజ్యాన్ని వదిలి, పెద్దవారికి సేవ చేయడంలో తలమునకలై, అక్కడ రాణి తన కుమారులు, మనవళ్లు, మరికొంతమంది రాజులు యుద్ధంలో మరణించిన వారిని చూసింది.
లాకాన్తరగతాన్వీరానపశ్యత్పునరాగతాన్। ఋషేః ప్రసాదాత్కృష్ణస్య దృష్ట్వాశ్చర్యమనుత్తమమ్
వీరు మరణించి వేరే లోకానికి వెళ్లినవారు, ఇప్పుడు తిరిగి వచ్చినట్టు ఆమె చూశారు. కృష్ణుడనే ఋషి కృపతో ఆ అద్భుత దృశ్యాన్ని చూసింది.
త్యక్త్వా శోకం సదారశ్చ సిద్ధిం పరమికాం గతః। యత్ర ధర్మం సమాశ్రిత్య విదురః సుగతిం గతః
భర్తతో కలిసి దుఃఖాన్ని వదిలి, పరమ సిద్ధిని పొందింది. విదురుడు కూడా ధర్మాన్ని ఆశ్రయించి శుభగతిని పొందాడు.
సంజయశ్చ సహామాత్యో విద్వాన్గావల్గణిర్వశీ। దదర్శ నారదం యత్ర ధర్మరాజో యుధిష్ఠిరః
సంజయుడు తన మంత్రులతో కలిసి, ఆత్మనిగ్రహం కలిగిన గావల్గణుడు కూడా, ధర్మరాజు యుదిష్ఠిరుడు ఉన్న చోట నారదుడిని చూశారు.
నారదాచ్చైవ శుశ్రావ వృష్ణీనాం కదనం మహత్। ఏతదాశ్రమవాసాఖ్యం పర్వోక్తం మహదద్భుతమ్
నారదుని నుంచి వృష్ణివంశంలో జరిగిన మహా వినాశాన్ని విన్నాడు. ఇదే ఆశ్రమవాసం పేరుతో ప్రసిద్ధమైన అద్భుతమైన ఘట్టం.
ద్విచత్వారింశదధ్యాయాః పర్వైతదభిసఙ్ఖ్యయా। సహస్రమేకం శ్లోకానాం పఞ్చశ్లోకశతాని చ
ఈ భాగంలో నలభై రెండు అధ్యాయాలు, వెయ్యి ఐదు వందల శ్లోకాలు ఉన్నాయి.
షడేవ చ తథా శ్లోకాః సంఖ్యాతాస్తత్త్వదర్శినా। అతః పరం నిబోధేదం మౌసలం పర్వ దారుణమ్
దీంతో పాటు, సత్యాన్ని గ్రహించిన వారు మరో ఆరు శ్లోకాలు కూడా లెక్కిస్తారు. దీని తర్వాత భయంకరమైన మౌసలపర్వాన్ని విను.
యత్ర తే పురుషవ్యాఘ్రాః శస్త్రస్పర్శహతా యుధి। బ్రహ్మదణ్డవినిష్పిష్టాః సమీపే లవణామ్భసః
అక్కడ యుద్ధంలో ఆయుధాల తాకిడికి గురై, బ్రహ్మదండం చేత నాశనం చేయబడి, సముద్రం ఒడ్డున ఆ పురుషవృక్కులు పడిపోయారు.
ఆపానే పానకలితా దైవేనాభిప్రచోదితాః। ఏరకారూపిభిర్వజ్రైర్నిజఘ్నురితరేతరమ్
ఆసవ మందు తాగి మత్తులో, విధి చేత ప్రేరేపించబడి, వజ్రంలా మారిన ఎరుక కఱ్ఱలతో వారు ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు.
యత్ర సర్వక్షయం కృత్వా తావుభౌ రామకేశవౌ। నాతిచక్రామతుః కాలం ప్రాప్తం సర్వహరం మహత్
అక్కడ అన్నీ నాశనం చేసిన తర్వాత, రాముడు, కేశవుడు ఇద్దరూ, సమస్తాన్ని హరించే కాలాన్ని మించలేకపోయారు.
యత్రార్జునో ద్వారవతీమేత్య వృష్ణివినాకృతామ్। దృష్ట్వా విపాదమగమత్పరాం చార్తిం నరర్షభః
అక్కడ అర్జునుడు వృష్ణివంశీయులు లేని ద్వారకను చేరి, ఆపదను చూసి, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన వాడు తీవ్రమైన దుఃఖంలో పడ్డాడు.
స సంస్కృత్య నరశ్రేష్ఠం మాతులం శౌరిమాత్మనః। దదర్శ యదువీరాణామాపానే వైశసం మహత్
తన మామయ్య అయిన శౌరి మహాపురుషుని అంత్యక్రియలు నిర్వహించిన తరువాత, అర్జునుడు యదువీరుల మహా వినాశాన్ని సభలో చూశాడు.
శరీరం వాసుదేవస్య రామస్య చ మహాత్మనః। సంస్కారం లమ్భయామాస వృష్ణీనాం చ ప్రధానతః
వాసుదేవుని, మహాత్ముడైన రాముని శరీరాలను, ముఖ్యంగా వృష్ణివంశీయుల ప్రధానులదీ, అర్జునుడు అంత్యక్రియలు చేయించాడు.
సవృద్ధబాలమాదాయ ద్వారవత్యాస్తతో జనమ్। దదర్శాపది కష్టాయాం గాణ్డీవస్య పరాభవమ్
పెద్దవాళ్లు, చిన్నవాళ్లు, ద్వారకావాసులను తీసుకుని, ఆ కష్టకాలంలో అర్జునుడు తన గాండీవ ధనుస్సు పరాభవాన్ని చూశాడు.
సర్వేషాం చైవ దివ్యానామస్త్రాణామప్రసన్నతామ్। నాశం వృష్ణికలత్రాణాం ప్రభావానామనిత్యతామ్
అన్ని దివ్యాస్త్రాలు సహకరించకపోవడం, వృష్ణివంశపు స్త్రీల నాశనం, అన్ని శక్తుల అనిత్యతను అర్జునుడు చూశాడు.