ధర్మం విచరతః పీడా సాపి ద్వాభ్యాం నియచ్ఛతి। అర్థం చాప్యర్థలుబ్ధస్య కామం చాతిప్రవర్తినః
ధర్మాన్ని అనుసరించే వారికి కూడా కొన్ని బాధలు వస్తాయి. అవి రెండు విధాలుగా తగ్గించవచ్చు — ధనానికి అధిక ఆశ కలిగినవారికి, కామానికి మితిమీరిన వారికీ కూడా అలాగే.
అగర్వితాత్మా యుక్తశ్చ సాన్త్వయుక్తోఽనసూయితా। అవేక్షితార్థః శుద్ధాత్మా మన్త్రయీత ద్విజైః సహా
ఎవరైనా అహంకారం లేకుండా, సరిగ్గా ప్రవర్తిస్తూ, శాంతంగా, అసూయ లేకుండా, విషయాన్ని బాగా పరిశీలించి, పవిత్ర హృదయంతో ఉంటే, అలాంటి వారు ద్విజులతో కలిసి ఆలోచించాలి.
కర్మణా యేన కేనైవ మృదునా దారుణేన చ। ఉద్ధరేద్దీనమాత్మానం సమర్థో ధర్మమాచరేత్
ఎవరైనా తమ బాధను తగ్గించుకోవడానికి, మృదువుగా అయినా, కఠినంగా అయినా, ఏ కార్యం చేయగలిగితే చేయాలి. ధర్మాన్ని ఆచరించాలి.
న సంశయమనారుహ్య నరో భద్రాణి పశ్యతి। సంశయం పునరారుహ్య యది జీవతి పశ్యతి
ఎవరైనా సందేహాల చెట్టెక్కకపోతే, శుభమైన విషయాలు చూడలేరు. కానీ, ఎవరైనా ఆ సందేహాన్ని ఎదుర్కొని, బతికుంటే, మంచి ఫలితాలు చూస్తారు.
యస్య బుద్ధిః పరిభవేత్తమతీతేన సాన్త్వయేత్। అనాగతేన దుర్బుద్ధిం ప్రత్యుత్పన్నేన పణ్డితమ్
ఎవరైనా బుద్ధి తప్పిపోయినప్పుడు, గత విషయాలతో వారిని ఓదార్చాలి. మూర్ఖులను రానున్న విషయాలతో, పండితులను ప్రస్తుత విషయాలతో సంతృప్తిపర్చాలి.
యోఽరిణా సహ సన్ధాయ శయీత కృతకృత్యవత్। స వృక్షాగ్రే యథా సుప్తః పతితః ప్రతిబుధ్యతే
శత్రువుతో ఒప్పందం చేసుకుని, పని అయిపోయినట్టు నిద్రపోయేవాడు, చెట్టు మీద నిద్రపోయి, పడిపోయాకే మేల్కొనేవాడిలా ఉంటాడు.
మన్త్రసంవరణే యత్నః సదా కార్యోఽనసూయతా। ఆకారమభిరక్షేత చారేణాప్యనుపాలితః
రహస్యమైన విషయాల్లో ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉండాలి, అసూయ లేకుండా. దర్యాప్తు చేయని సమయంలో కూడా, తన రూపాన్ని కాపాడుకోవాలి.
న రాత్రౌ మన్త్రయేద్విద్వాన్న చ కైశ్చిదుపాసితః। ప్రాసాదాగ్రే శిలాగ్రే వా విశాలే విజనేపి వా
విద్వాన్ రాత్రిపూట, ఇతరుల సమక్షంలో, కోటపై, రాయిమీద, విశాల ప్రదేశంలో లేదా ఒంటరిగా ఉండగా, రహస్యంగా చర్చించకూడదు.
సమన్తాత్తత్ర పశ్యద్భిః సహాప్తైరేవ మన్త్రయేత్। నైవ సంవేశయేత్తత్ర మన్త్రవేశ్మని శారికామ్
చుట్టూ బాగా గమనించే నమ్మకమైన స్నేహితులతో మాత్రమే చర్చించాలి. రహస్యమైన గదిలో శారిక పక్షిని ఎప్పుడూ అనుమతించకూడదు.
శుకాన్వా శారికా వాపి బాలమూర్ఖజడానపి। ప్రవిష్టానపి నిర్వాస్య మన్త్రయేద్ధార్మికైర్ద్విజైః
శుకపక్షులు, శారికలు, పిల్లలు, మూర్ఖులు, మాంద్యం ఉన్నవారు — వీరు లోపలికి వచ్చినా, బయటకు పంపాలి. ధార్మిక ద్విజులతో మాత్రమే చర్చ జరపాలి.
నీతిజ్ఞైర్న్యాయశాస్త్రజ్ఞైరితిహాసే సునిష్ఠితైః। రక్షాం మన్త్రస్య నిశ్ఛిద్రాం మన్త్రాన్తే నిశ్చయేత్స్వయమ్
నీతి తెలిసినవారు, న్యాయశాస్త్రంలో నిపుణులు, చరిత్రలో స్థిరంగా ఉన్నవారితో కలిసి, రహస్యాన్ని బాగా కాపాడాలి. చివరికి తానే నిర్ణయం తీసుకోవాలి.
వీరోపవర్ణితాత్తస్మాద్ధర్మార్థాభ్యామథాత్మనా। ఏకేన వాథ విప్రేణ జ్ఞాతబుద్ధిర్వినిశ్చయేత్
వీరులు చెప్పిన ధర్మార్ధ విషయాలు వినిన తర్వాత, లేదా తానుగా ఆలోచించి, లేదా పండిత బ్రాహ్మణునితో కలిసి, స్పష్టమైన జ్ఞానంతో నిర్ణయం తీసుకోవాలి.
తృతీయేన న చాన్యేన వ్రజేన్నిశ్చయమాత్మవాన్। షట్కర్ణశ్ఛిద్యతే మన్త్ర ఇతి నీతిషు పఠ్యతే
మూడో వ్యక్తితో లేదా మరెవరితోనూ నిర్ణయం తీసుకోకూడదు. ఆరు చెవులకు రహస్యాన్ని చెప్పితే అది బయటపడిపోతుందని నీతి గ్రంథాలు చెబుతున్నాయి.
నిఃసృతో నాశయేన్మన్త్రో హస్తప్రాప్తామపి శ్రియమ్। స్వమతం చ పరేషాం చ విచార్య చ పునఃపునః। గుణవద్వాక్యమాదద్యాన్నైవ తృప్యేద్విచక్షణః
బయటపడిన రహసం, చేతిలో ఉన్న ఐశ్వర్యాన్నీ నాశనం చేస్తుంది. తన అభిప్రాయం, ఇతరుల అభిప్రాయం పదే పదే పరిశీలించాలి. మంచి మాటలు ఎంచుకోవాలి. తెలివైనవారు ఎప్పుడూ తృప్తి చెందరు.
నాచ్ఛిత్వా పరమర్మాణి నాకృత్వా కర్మ దారుణమ్। నాహత్వా మత్స్యఘాతీవ ప్రాప్నోతి మహతీం శ్రియమ్
అంతర్లీనమైన విషయాలు తెలుసుకోకుండా, కఠినమైన పనులు చేయకుండా, చేపలవేటగాడు లాగా దెబ్బతీయకుండా, గొప్ప ఐశ్వర్యం దక్కదు.
కర్శితం వ్యాధితం క్లిన్నమపానీయమఘాసకమ్। పరివిశ్వస్తమన్దం చ ప్రహర్తవ్యమరేర్బలమ్
శత్రువు బలహీనంగా, అనారోగ్యంతో, తడిగా, నీరు లేక, అలసిపోయి, నమ్మకం ఎక్కువగా, మాంద్యంగా ఉన్నప్పుడు, అలాంటి శత్రు బలాన్ని దెబ్బతీయాలి.
నార్థికోఽర్థినమభ్యేతి కృతార్థే నాస్తి సఙ్గతమ్। తస్మాత్సర్వాణి సాధ్యాని సావశేషాణి కారయేత్
ఎవరైనా లాభం కోసం వెళ్ళేవారు, ఇప్పటికే తన కోరిక నెరవేరినవారిని ఆశ్రయించరు; పని పూర్తయినవారితో సంబంధం ఉండదు. అందుకే, మనం ఎలాంటి పని చేయాలన్నా, అది పూర్తిగా పూర్తిచేసుకోవాలి, ఏదీ మిగిలిపోకుండా చూసుకోవాలి.
సంగ్రహే విగ్రహే చైవ యత్నః కార్యోఽనసూయతా। ఉత్సాహశ్చాపి యత్నేన కర్తవ్యో భూతిమిచ్ఛతా
స్నేహమో శత్రుత్వమో ఏదైనా సందర్భంలో, అసూయ లేకుండా శ్రమించాలి; ధనం, అభివృద్ధి కోరేవాడు ఉత్సాహంగా, పట్టుదలతో పని చేయాలి.
నాస్య కృత్యాని బుధ్యేరన్మిత్రాణి రిపవస్తథా। ఆరబ్ధాన్యేవ పశ్యేరన్సుపర్యవసితాన్యపి
తన పనులు స్నేహితులు, శత్రువులు ఎవ్వరూ ముందుగానే గ్రహించకూడదు; వారు మొదలుపెట్టిన పనులు లేదా పూర్తయిన పనులే చూడాలి.
భీతవత్సంవిధాతవ్యం యావద్భయమనాగతమ్। ఆగతం తు భయం దృష్ట్వా ప్రహర్తవ్యమభీతవత్
భయం రాకముందు, మనం భయపడినట్టు జాగ్రత్తగా వ్యవహరించాలి; కానీ భయం ఎదురైనప్పుడు, ధైర్యంగా ఎదుర్కోవాలి.
దైవేనోపహతం శత్రుమనుగృహ్ణాతి యో నరః। స మృత్యుముపగృహ్ణాతి గర్భమశ్వతరీ యథా
దురదృష్టవశాత్తు పడిపోయిన శత్రువును ఆదుకునే మనిషి, తన ప్రాణాన్ని ప్రమాదంలో పెడతాడు; అది గర్భవతైన గాడిదకు సమానం.
అనాగతం హి బుధ్యేత యచ్చ కార్యం పురః స్థితమ్। న తు బుద్ధిక్షయాత్కించిదతిక్రామేత్ప్రయోజనమ్
ఇంకా రాని విషయాన్ని, ముందుగా ఎదురయ్యే పనిని మనం ముందే ఊహించాలి; కానీ జాగ్రత్త లేకపోతే, ఏదైనా అవసరమైన పని మన చేతిలోనుండి పోకుండా చూడాలి.
ఉత్సాహశ్చాపి యత్నేన కర్తవ్యో భూతిమిచ్ఛతా। విభజ్య దేశకాలౌ చ దైవం ధర్మాదయస్త్రయః। నైఃశ్రేయసౌ తు తౌ జ్ఞేయౌ దేశకాలావితి స్థితిః
ధనం కోరే వాడు ఉత్సాహంగా, పట్టుదలతో పని చేయాలి; దేశం, కాలాన్ని బట్టి, దైవం, ధర్మం, లాభం, కామం ఇవన్నీ పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. అయితే, దేశం, కాలమే విజయానికి ఆధారం అని తెలుసుకోవాలి.
తాలవత్కురుతే మూలం బాలః శత్రురుపేక్షితః। గహనేఽగ్నిరివోత్సృష్టః క్షిప్రం సంజాయతే మహాన్
చిన్నదిగా ఉన్న శత్రువును నిర్లక్ష్యం చేస్తే, అది తాళిపండు చెట్టు వలె బలపడుతుంది; అడవిలో వదిలిన అగ్ని వలె, త్వరగా పెద్దదవుతుంది.
అగ్నిస్తోకమివాత్మానం సన్ధుక్షయతి యో నరః। స వర్ధమానో గ్రసతే మహాన్తమపి సంచయమ్
తనను తాను చిన్న అగ్ని వలె ప్రేరేపించుకునే వాడు, మొదట చిన్నదైనా, పెరిగిపోతూ పెద్దదైన సంపదను కూడా నాశనం చేయగలడు.
ఆదావేవ దదానీతి ప్రియం బ్రూయాన్నిరర్థకమ్
పనిని ప్రారంభంలోనే, 'ఇస్తాను' అని మధురంగా చెప్పాలి, అది నిజమైనదైనా, కాకపోయినా సరే.
ఆశాం కాలవతీం కుర్యాత్కాలం విఘ్నేన యోజయేత్। విఘ్నం నిమిత్తతో బ్రూయాన్నిమిత్తం వాఽపి హేతుతః
ఆశను కాలానికి అనుసరించి ఉంచాలి; ఆలస్యం కావాలంటే, కారణాలు చూపాలి; అడ్డంకులను కారణంగా చెప్పాలి, లేకపోతే కారణాన్ని అడ్డంకిగా చెప్పాలి.
క్షురో భూత్వా హరేత్ప్రాణాన్నిశితః కాలసాధనః। ప్రతిచ్ఛన్నో లోమహారీ ద్విషతాం పరికర్తనః
రేజరు వలె పదునుగా, సమయాన్ని అందిపుచ్చుకుని, శత్రువులను అంతమొందించాలి; దాచుకుని, వారి బలాన్ని తగ్గిస్తూ, వారిని పూర్తిగా నాశనం చేయాలి.
పాణ్డవేషు యథాన్యాయమన్యేషు చ కురూద్వహ। వర్తమానో న మజ్జేస్త్వం తథా కృత్యం సమాచర
పాండవులు, ఇతరులతో నీవు న్యాయంగా వ్యవహరించినట్టు, ఓ కురువంశశ్రేష్ఠా, అన్ని విషయాల్లోనూ అలాగే నడుచుకో, అప్పుడే నీవు కష్టాల్లో పడవు.
సర్వకల్యాణసంపన్నో విశిష్ట ఇతి నిశ్చయః। తస్మాత్త్వం పాణ్డుపుత్రేభ్యో రక్షాత్మానం నరాధిప
అన్ని మంచి లక్షణాలు కలవాడు ఎప్పుడూ గొప్పవాడే అని నిశ్చయం. అందుకే, ఓ రాజా, పాండు కుమారుల నుండి నీవు నీకు రక్షణ కల్పించుకో.