యక్షాః సాధ్యాః పిశాచాశ్చ గుహ్యకాః పితరస్తథా। తతః ప్రసూతా విద్వాంసః శిష్టా బ్రహ్మర్షిసత్తమాః
యక్షులు, సాధ్యులు, పిశాచులు, గుహ్యకులు, పితృదేవతలు; ఆ తర్వాత జ్ఞానులు, శిష్టులు, ఉత్తమ బ్రహ్మర్షులు జన్మించారు.
మహర్షయశ్చ బహవః సర్వైః సముదితా గుణైః। ఆతో ద్యౌః పృథివీ వాయురన్తరిక్షం దిశస్తయా
అన్ని గుణాలతో కూడిన అనేక మహర్షులు పుట్టారు; వారిలోంచి ఆకాశం, భూమి, గాలి, మధ్యలోని స్థలం, దిక్కులు ఉద్భవించాయి.
సంవత్సరర్తవో మాసాః పక్షాహోరాత్రయః క్రమాత్। యచ్చాన్యదపి తత్సర్వం సంభూతం లోకసాక్షికమ్
సంవత్సరం, ఋతువులు, నెలలు, పక్షాలు, హరదినాలు ఇలా క్రమంగా, ఇంకా ఉన్నది అన్నీ లోకాలకు సాక్షిగా ఉద్భవించాయి.
యదిదం దృశ్యతే కించిద్బూతం స్థావరజఙ్గమమ్। పునఃసంక్షిప్యతే సర్వం జగత్ప్రాప్తే యుగక్షయే
ఇక్కడ కనిపించే స్థావరజంగమమయిన ఏదైనా భూతం, యుగాంతంలో మళ్ళీ మొత్తం జగత్తు లయమవుతుంది.
యథర్తుష్వృతులిఙ్గాని నానారూపాణి పర్యయే। దృశ్యన్తే తాని తాన్యేవ తథా భావా యుగాదిషు
ఋతువుల్లో రుతులింగాలు వివిధ రూపాల్లో మారుతూ కనిపించునట్లు, యుగారంభాల్లో కూడా భావాలు అలా మారుతూ ఉంటాయి.
ఏవమేతదనాద్యన్తం భూతసంఘాతకారకమ్। అనాదినిధనం లోకే చక్రం సంపరివర్తతే
ఇలా ఆద్యాంతం లేని, భూత సమూహాలను కలిపే ఈ చక్రం, ఆది అంతం లేకుండా లోకంలో తిరుగుతూ ఉంటుంది.
త్రయస్త్రింశత్సహస్రాణి త్రయస్త్రింశచ్ఛతాని చ। త్రయస్త్రింశచ్చ దేవనాం సృష్టిః సంక్షేపలక్షణా
ముప్పత్తి మూడు వేల, ముప్పత్తి మూడు వందల, ముప్పత్తి మూడు దేవతలు — వీరి సృష్టి సంక్షిప్తంగా ఇలా చెప్పబడింది.
దివః పుత్రో బృహద్భానుశ్చక్షురాత్మా విభావసుః। సవితా స ఋచీకోఽర్కో భానురాశావహో రవిః
దివిలో పుట్టిన బృహద్భాను, అతడే కన్ను, ఆత్మ, ప్రకాశవంతుడు; అతడే సవిత, ఋచీకుడు, అర్కుడు, భాను, వెలుగు నింపేవాడు, రవి.
పుత్రా వివస్వతః సర్వే మనుస్తేషాం తథాఽవరః। దేవభ్రాట్ తనయస్తస్య సుభ్రాడితి తతః స్మృతః
వివస్వంతుని కుమారులందరూ ప్రసిద్ధులు; వారిలో మనువు చిన్నవాడు. మనువు కుమారుడు దేవభృత్, అందుకే అతడిని సుభ్రాట్ అని అంటారు.
సుభ్రాజస్తు త్రయః పుత్రాః ప్రజావన్తో బహుశ్రుతాః। దశజ్యోతిః శతజ్యోతిః సహస్రజ్యోతిరేవ చ
సుభ్రాట్‌కు ముగ్గురు కుమారులు ఉన్నారు; వారు సంతానవంతులు, జ్ఞానవంతులు. వారు దశజ్యోతి, శతజ్యోతి, సహస్రజ్యోతి.
దశపుత్రసహస్రాణి దశజ్యోతేర్మహాత్మనః। తతో దశగుణాశ్చాన్యే శతజ్యోతేరిహాత్మజాః
మహాత్ముడైన దశజ్యోతికి పది వేల మంది కుమారులు పుట్టారు. శతజ్యోతికి పుట్టినవారు దానికి పది రెట్లు ఎక్కువ.
భూయస్తతో దశగుణాః సహస్రజ్యోతిషః సుతాః। తేభ్యోఽయం కురువంశశ్చ యదూనాం భరతస్య చ
అందులోనూ సహస్రజ్యోతికి పుట్టిన కుమారులు మరింతగా, దశ రెట్లు ఎక్కువగా ఉన్నారు. వారిలో నుంచే కురు, యదు, భారత వంశాలు పుట్టుకొచ్చాయి.
యయాతీక్ష్వాకృవంశశ్చ రాజర్షీణాం చ సర్వశః। సంభూతా బహవో వంశా భూతసర్గాః సువిస్తరాః
యయాతి, ఇక్ష్వాకు, ఇతర రాజర్షుల వంశాల నుంచి అనేక వంశాలు, విస్తృతంగా, విభిన్నంగా ఏర్పడ్డాయి.
భూతస్థానాని సర్వాణి రహస్యం త్రివిధం చ యత్। వేదా యోగః సవిజ్ఞానో ధర్మోఽర్థః కామ ఏవ చ
ప్రాణుల నివాసస్థానాలు, మూడు రకాల రహస్యాలు, వేదాలు, జ్ఞానంతో కూడిన యోగం, ధర్మం, అర్థం, కామం—
ధర్మార్థకామయుక్తాని శాస్త్రాణి వివిధాని చ। లోకయాత్రావిధాన చ సర్వ తద్దృష్టవానృషిః
ధర్మ, అర్థ, కామాలతో కూడిన వివిధ శాస్త్రాలు, లోక వ్యవహార నియమాలు— ఇవన్నీ ఆ ఋషి చూశాడు.
నీతిర్భరతవంశస్య విస్తారశ్చైవ సర్వశః।' ఇతిహాసాః సహవ్యాఖ్యా వివిధాశ్రుతయోఽపి చ
భారత వంశానికి సంబంధించిన నীতি, విస్తరణ, చరిత్రలు, వివిధ వ్యాఖ్యానాలు, పరంపరలు— ఇవన్నీ ఉన్నాయి.
ఇహ సర్వమనుక్రాన్తముక్తం గ్రన్థస్య లక్షణమ్। `సంక్షేపేణేతిహాసస్య తతో వక్ష్యతి విస్తరమ్
ఇక్కడ ఇవన్నీ వివరించబడ్డాయి; గ్రంథ లక్షణాలు చెప్పబడ్డాయి. ఇప్పుడు సంక్షిప్తంగా చరిత్రను చెప్పి, తరువాత పూర్తిగా వివరించబడుతుంది.
విస్తీర్యైతన్మహజ్జ్ఞానమృషిః సంక్షిప్య చాబ్రవీత్। ఇష్టం హి విదుషాం లోకే సమాసవ్యాసధారణమ్
ఈ గొప్ప జ్ఞానాన్ని ఋషి విస్తరించి, మళ్లీ సంక్షిప్తంగా చెప్పాడు. ఎందుకంటే, లోకంలో జ్ఞానులు సంగ్రహం, వివరాలు రెండింటినీ ఇష్టపడతారు.
మన్వాది భారతం కేచిదాస్తీకాది తథాఽపరే। తథోపరిచరాద్యన్యే విప్రాః సమ్యగధీయిరే
కొంతమంది మనువుతో ప్రారంభమయ్యే భారతాన్ని చదువుతారు; మరికొందరు ఆస్తీకునితో, ఇంకొందరు ఉపరిచరునితో ప్రారంభిస్తారు.
వివిధం సంహితాజ్ఞానం దీపయన్తి మనీషిణః। వ్యాఖ్యాతుం కుశలాః కేచిద్గ్రన్థాన్ధారయితుం పరే
జ్ఞానవంతులు వివిధ సంగ్రహాలను వెలిగిస్తారు; కొందరు వ్యాఖ్యానంలో నిపుణులు, మరికొందరు గ్రంథాలను కాపాడడంలో ప్రావీణ్యం కలవారు.
తపసా బ్రహ్మచర్యేణ వ్యస్య వేదం సనాతనమ్। ఇతిహాసమిమం చక్రే పుణ్యం సత్యవతీత్సుతః
తపస్సు, బ్రహ్మచర్యంతో వ్యాసుడు శాశ్వత వేదాన్ని విభజించి, ఈ పవిత్రమైన చరిత్రను రచించాడు.
పరాశరాత్మజో విద్వాన్బ్రహ్మర్షిః సంశితవ్రతః। మాతుర్నియోగాద్ధర్మాత్మా గాఙ్గేయస్య చ ధీమతః
పరాశరుని కుమారుడు, విద్యావంతుడు, బ్రహ్మర్షి, వ్రతంలో దృఢుడు; తల్లి కోరికతో, ధర్మాత్ముడైన గాంగేయుని అభ్యర్థనతో—
క్షేత్రే విచిత్రవీర్యస్య కృష్ణద్వైపాయనః పురా। త్రీనగ్నీనివ కౌరవ్యాఞ్జనయామాస వీర్యవాన్
విచిత్రవీర్యుని క్షేత్రంలో, కృష్ణద్వైపాయనుడు, మహావీరుడు, మూడు కౌరవులను, మూడు అగ్నుల్లా, జన్మింపజేశాడు.
ఉత్పాద్య ధృతరాష్ట్రం చ పాణ్డుం విదురమేవ చ। జగామ తపసే ధీమాన్పునరేవాశ్రమం ప్రతి
ధృతరాష్ట్రుడు, పాండు, విదురుడు పుట్టిన తరువాత, ఆ మహాత్ముడు మళ్లీ తన ఆశ్రమానికి వెళ్లి తపస్సు చేసాడు.
తేషు జాతేషు వృద్ధేషు గతేషు పరమాం గతిమ్। అబ్రవీద్భారతం లోకే మానుషేఽస్మిన్మహానృషిః
వారు పుట్టి, పెరిగి, పరమ స్థితిని పొందిన తరువాత, ఆ మహర్షి ఈ మానవ లోకంలో భారతాన్ని వివరించాడు.
జనమేజయేన పృష్టః సన్బ్రాహ్మణైశ్చ సహస్రశః। శశాస శిష్యమాసీనం వైశంపాయనమన్తికే
జనమేజయుడు వేలాది బ్రాహ్మణులతో కలిసి అడిగినప్పుడు, ఆయన దగ్గర కూర్చున్న శిష్యుడు వైశంపాయనునికి ఉపదేశం చేశాడు.
స సదస్యైః సహాసీనం శ్రావయామాస భారతమ్। కర్మాన్తరేషు యజ్ఞస్య చోద్యమానః పునః పునః
అతడు సభలో కూర్చున్న వైశంపాయనునితో, యజ్ఞంలో విరామాల సమయంలో పదే పదే కోరబడుతూ, భారతాన్ని వినిపించించాడు.
విస్తారం కురువంశస్య గాన్ధార్యా ధర్మశీలతామ్। క్షత్తుః ప్రజ్ఞాం ధృతిం కున్త్యాః సమ్యగ్ద్వైపాయనోబ్రవీత్
ద్వైపాయనుడు కురు వంశాన్ని విస్తృతంగా వివరించాడు; గాంధారికి ఉన్న ధర్మబుద్ధిని, విధురుని జ్ఞానాన్ని, కుంతికి ఉన్న స్థిరతను వివరంగా చెప్పాడు.
వాసుదేవస్య మాహాత్మ్యం పాణ్డవానాం చ సత్యతామ్। దుర్వృత్తం ధార్తరాష్ట్రాణాముక్తవాన్భగవానృషిః
భగవంతుడు వాసుదేవుని మహత్తును, పాండవుల సత్యనిష్ఠను, ధృతరాష్ట్రుని కుమారుల దురాచారాన్ని వివరించాడు.
ఇదం శతసహస్రం తు శ్లోకానాం పుణ్యకర్మణామ్। ఉపాఖ్యానైః సహ జ్ఞేయం శ్రావ్యం భారతముత్తమమ్
ఈ భారతం ఉపఖ్యానాలతో కలిపి లక్ష శ్లోకాల పవిత్రమైన కార్యాల సమాహారం, శ్రద్ధతో వినవలసిన ఉత్తమమైన భారతంగా పరిగణించాలి.