తాభ్యాం సహ సమాః సప్త విహరన్పృథివీపతిః। విచిత్రవీర్యస్తరుణో యక్ష్మణా సమగృహ్యత
విచిత్రవీర్యుడు ఆ ఇద్దరితో ఏడు సంవత్సరాలు ఆనందంగా గడిపాడు. కానీ ఆ యువరాజు క్షయవ్యాధితో బాధపడసాగాడు.
సుహృదాం యతమానానామాప్తైః సహ చికిత్సకైః। జగామాస్తమివాదిత్యః కౌరవ్యో యమసాదనమ్
స్నేహితులు, నిపుణులైన వైద్యులు ఎంత ప్రయత్నించినా, ఆ కౌరవుడు సూర్యుడు అస్తమించునట్లు, యమలోకానికి వెళ్లిపోయాడు.
ధర్మాత్మా స తు గాఙ్గేయః చిన్తాశోకపరాయణః। ప్రేతకార్యాణి సర్వాణి తస్య సమ్యగకారయత్
ధర్మపరుడు అయిన గంగేయుడు, ఆలోచనలతో, శోకంతో మునిగిపోయి, అతని అంత్యక్రియలను సక్రమంగా నిర్వహించాడు.
రాజ్ఞో విచిత్రవీర్యస్య సత్యవత్యా మతే స్థితః। ఋత్విగ్బిః సహితో భీష్మః సర్వైశ్చ కురుపుఙ్గవైః।। ప్రసీద యజ్ఞసేనేహ గతిర్మే భవ సోమక
సత్యవతీ మాటను గౌరవిస్తూ, భీష్ముడు, యజ్ఞకారులు మరియు కురువంశంలోని ప్రముఖులతో కలిసి, రాజు విచిత్రవీర్యుని అంత్యక్రియలను పూర్తిచేశాడు. ఓ సోమకా, ఓ యజ్ఞసేన, దయచేసి నాకు దారి చూపు.
తతః సత్యవతీ దీనా కృపణా పుత్రగృద్ధినీ। పుత్రస్య కృత్వా కార్యాణి స్నుషాభ్యాం సహ భారత
తర్వాత, సత్యవతీ దుఃఖంతో, కన్నతల్లి ప్రేమతో, తన కుమారుడి అంత్యక్రియలు కోడళ్లతో కలిసి నిర్వహించింది, ఓ భారతా.
సమాశ్వాస్య స్నుషే తే చ భర్తృశోకనిపీడితే। ధర్మం చ పితృవంశం చ మాతృవంశం చ భామినీ। ప్రసమీక్ష్య మహాభాగా గాఙ్గేయం వాక్యమబ్రవీత్
భర్తను కోల్పోయి బాధపడుతున్న కోడళ్లను ఓదార్చి, తండ్రి, తల్లి వంశ ధర్మాన్ని బాగా ఆలోచించిన సత్యవతీ, గంగేయుడైన భీష్మునితో ఇలా చెప్పింది.
దుఃఖార్దితా తు సా దేవీ మజ్జన్తీ శోకసాగరే। శన్తనోర్ధర్మనిత్యస్య కౌరవ్యస్య యశస్వినః।' త్వయి పిణ్డశ్చ కీర్తిశ్చ సంతానశ్చ ప్రతిష్ఠితః
ఆ రాణి, దుఃఖంలో మునిగి, శోకసాగరంలో తేలుతూ, ఇలా చెప్పింది: 'శాంతనువు ధర్మాన్ని పాటించే మహాపురుషుడు. ఆయనకు సంబంధించిన పిండప్రదానం, కీర్తి, వంశ పరంపర అన్నీ నీవల్ల నిలిచాయి, భీష్మా.'
భ్రాతా విచిత్రవీర్యస్తే భూతానామన్తమేయివాన్।' యథాకర్మ శుభం కృత్వా స్వర్గోపగమనం ధ్రువమ్। యథా చాయుర్ధ్రువం సత్యే త్వయి ధర్మస్తథా ధ్రువః
నీ అన్నయ్య విచిత్రవీర్యుడు, మంచి పనులు చేసి, యథాకర్మ స్వర్గానికి చేరాడు. జీవితం ఎంత నిజమో, నీలో ధర్మం కూడా అంతే స్థిరంగా ఉంది.
వేత్థ ధర్మాంశ్చ ధర్మజ్ఞ సమాసేనేతరేణ చ। వివిధాస్త్వం శ్రుతీర్వేత్థ వేదాఙ్గాని చ సర్వశః
నీవు ధర్మాన్ని, చిన్న విషయాల్లోనూ, పెద్ద విషయాల్లోనూ బాగా తెలుసు. ఎన్నో శాస్త్రాలు, వేదాంగాలు నీవు పూర్తిగా తెలుసు.
వ్యవస్థానం చ తే ధర్మే కులాచారం చ లక్షయే। ప్రతిపత్తిం చ కృచ్ఛ్రేషు శుక్రాఙ్గిరసయోరివ
నీలో ధర్మానికి తగిన ప్రవర్తన, కుటుంబ ఆచారాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. కష్టకాలంలో నీ నిర్ణయం శుక్రుడు, అంగిరసులవంటి గొప్పవారి తీర్పులా ఉంది.
తస్మాత్సుభృశమాశ్వస్య త్వయి ధర్మభృతాం వర। కార్యే త్వాం వినియోక్ష్యామి తచ్ఛ్రుత్వా కర్తుమర్హసి
కాబట్టి, నీపై నాకు ఎంతో నమ్మకం ఉంది. ధర్మాన్ని పాటించే వారిలో నీవు శ్రేష్ఠుడు. నేను చెప్పబోయే పనిని నీవు వినిపడిన వెంటనే చేయాలి.
మమ పుత్రస్తవ భ్రాతా వీర్యవాన్సుప్రియశ్చ తే। బాల ఏవ గతః స్వర్గమపుత్రః పురుషర్షభ
నా కుమారుడు, నీ అన్నయ్య, ధైర్యవంతుడు, నీకు ఎంతో ఇష్టమైనవాడు. చిన్న వయసులోనే, సంతానం లేకుండా స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు, పురుషులలో శ్రేష్ఠుడా.
ఇమే మహిష్యౌ భ్రాతుస్తే కాశిరాజసుతే శుభే। రూపయౌవనసంపన్నే పుత్రకామే చ భారత
ఇక్కడ నీ అన్నయ్యకు ఇద్దరు భార్యలు ఉన్నారు. వారు కాశిరాజు కుమార్తెలు, అందం, యవ్వనంతో మెరిసిపోతున్నారు. వారికి సంతానం కావాలని కోరిక ఉంది, ఓ భారతా.
తయోరుత్పాదయాపత్యం సన్తానాయ కులస్య నః। మన్నియోగాన్మహాబాహో ధర్మం కర్తుమిహార్హసి
మా వంశానికి పరంపర కొనసాగేందుకు, నా ఆజ్ఞతో, వీరిలో సంతానం కలిగించాలి, మహాబాహువా. ఇది ధర్మబద్ధంగా చేయాలి.
రాజ్యే చైవాభిషిచ్యస్వ భారతాననుశాధి చ। దారాంశ్చ కురు ధర్మేణ మా నిమజ్జీః పితామహాన్
రాజ్యాన్ని చేపట్టి, భారత వంశాన్ని ధర్మబద్ధంగా పాలించు. భార్యలను కూడా ధర్మానికి అనుగుణంగా స్వీకరించు. మన పితామహుల వంశం అంతరించిపోకుండా చూడాలి.
తథోచ్యమానో మాత్రా స సుహృద్భిశ్చ పరన్తపః। ఇత్యువాచాథ ధర్మాత్మా ధర్మ్యమేవోత్తరం వచః
తల్లి, స్నేహితులు ఇలా చెప్పినప్పుడు, శత్రువులను జయించిన, ధర్మాన్ని ఆచరించే భీష్ముడు, ధర్మానికి తగిన సమాధానం ఇచ్చాడు.
అసంశయం పరో ధర్మస్త్వయా మాతరుదాహృతః। త్వమపత్యం ప్రతి చ మే ప్రతిజ్ఞాం వేత్థ వై పరాం
నిస్సందేహంగా, తల్లి, నీవు పరమధర్మాన్ని చెప్పారు. నాకు సంతానం విషయంలో ఉన్న ప్రతిజ్ఞను కూడా బాగా తెలుసు.
జానాసి చ యథావృత్తం శుల్కహేతోస్త్వదన్తరే। స సత్యవతి సత్యం తే ప్రతిజానామ్యహం పునః
సత్యవతీ, పెళ్లి కాపురం కోసం నీ సమక్షంలో ఏం జరిగిందో నీకు తెలుసు. మళ్లీ నీకుสัตย์ంగా చెబుతున్నాను, ఇదే నిజం.
పరిత్యజేయం త్రైలోక్యం రాజ్యం దేవేషు వా పునః। యద్వాఽప్యధికమేతాభ్యాం న తు సత్యం కథంచన
మూడు లోకాలను, దేవతల రాజ్యాన్ని, వాటికన్నా గొప్పదైనదాన్ని కూడా వదిలిపెడతాను. కానీ, ఎప్పుడూ, ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ, సత్యాన్ని మాత్రం విడిచిపెట్టను.
త్యజేచ్చ పృథివీ గన్ధమాపశ్చ రసమాత్మనః। జ్యోతిస్తథా త్యజేద్రూపం వాయుః స్పర్శగుణం త్యజేత్
భూమి తన వాసనను, నీరు తన రుచిని, అగ్ని తన రూపాన్ని, గాలి తన స్పర్శను వదిలిపెట్టవచ్చు—
ప్రభాం సముత్సృజేదర్కో ధూమకేతుస్తథోష్మతామ్। త్యజేచ్ఛబ్దం తథాఽఽకాశం సోమః శీతాంశుతాం త్యజేత్
సూర్యుడు తన ప్రకాశాన్ని వదిలిపెట్టవచ్చు, ధూమకేతువు వేడిని విడిచిపెట్టవచ్చు, ఆకాశం శబ్దాన్ని కోల్పోవచ్చు, చంద్రుడు చల్లదనాన్ని త్యజించవచ్చు—
విక్రమం వృత్రహా జహ్యాద్ధర్మం జహ్యాచ్చ ధర్మరాట్। న త్వహం సత్యముత్స్రష్టుం వ్యవసేయం కథంచన
ఇంద్రుడు తన పరాక్రమాన్ని వదిలిపెట్టవచ్చు, ధర్మరాజు ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టవచ్చు; కానీ నేను మాత్రం ఎలాంటి పరిస్థితిలోనైనా సత్యాన్ని వదిలిపెట్టే ఆలోచన కూడా చేసుకోను.
తన్న జాత్వన్యథా కుర్యాం లోకానామపి సంక్షయే। అమరత్వస్య వా హేతోస్త్రైలోక్యస్య ధనస్య చ
లోకాలు నశించిపోయినా, అమరత్వం కోసం అయినా, మూడు లోకాల సంపద కోసం అయినా, నేను ఎప్పటికీ వేరుగా ప్రవర్తించను.
ఏవముక్తా తు పుత్రేణ భూరిద్రవిణతేజసా। మాతా సత్యవతీ భీష్మమువాచ తదనన్తరమ్
అంతటి మహా ధనవంతుడైన, తేజస్సుతో నిండిన తన కుమారుడు ఇలా చెప్పిన తరువాత, సత్యవతి తల్లి భీష్మునితో ఇలా మాట్లాడింది.
జానామి తే స్థితిం సత్యే పరాం సత్యపరాక్రమ। ఇచ్ఛన్సృజేథాస్త్రీంల్లోకానన్యాంస్త్వం స్వేన తేజసా
నీ సత్యనిష్ఠను నాకు బాగా తెలుసు, ఓ సత్యపరాక్రమ! నీవు కోరుకుంటే నీ తేజస్సుతో కొత్తగా మూడు లోకాలను సృష్టించగలవు.
జానామి చైవం సత్యం తన్మదర్థే యచ్చ భాషితమ్। ఆపద్ధర్మం త్వమావేక్ష్య వహ పైతామహీం ధురమ్
ఇది నిజమేనని నాకు తెలుసు, నా కోసం నీవు చెప్పింది కూడా తెలుసు; అయినా, ఆపత్ధర్మాన్ని గుర్తుంచుకుని, పితామహుల బాధ్యతను నీవు భుజాలపై ఎత్తుకో.
యథా తే కులతన్తుశ్చ ధర్మశ్చ న పరాభవేత్। సుహృదశ్చ ప్రహృష్యేరంస్తథా కురు పరన్తప
నీ వంశ పరంపర, నీ ధర్మం ఎప్పటికీ ఓడిపోకుండా, నీ మిత్రులు ఆనందపడేలా నీవు అలాగే చేయి, ఓ శత్రువులను దహించే వాడా.
ఆత్మనశ్చ హితం తాత ప్రియం చ మమ భారత।' లాలప్యమానాం తామేవం కృపణాం పుత్రగృద్ధినీమ్। ధర్మాదపేతం బ్రువతీం భీష్మో భూయోఽబ్రవీదిదమ్
నీ మేలుకోసం, నా ఆనందం కోసం, ఓ భారతా! ఇలా తన కుమారుని కోరికతో, బాధతో, ధర్మానికి విరుద్ధంగా మాట్లాడుతున్న ఆ తల్లిని చూసి, భీష్ముడు మళ్లీ ఇలా అన్నాడు.
రాజ్ఞి ధర్మానవేక్షస్వ మా నః సర్వాన్వ్యనీనశః। సత్యాచ్చ్యుతిః క్షత్రియస్య న ధర్మేషు ప్రశస్యతే
రాణీ, ధర్మాన్ని ఆలోచించు; మమ్మల్ని అందరినీ అపకీర్తికి గురిచేయకు. క్షత్రియుడికి ధర్మ విషయాల్లో సత్యాన్ని వదిలిపెట్టడం ప్రశంసనీయమైనది కాదు.
శాన్తనోరపి సంతానం యథా స్యాదక్షయం భువి। తత్తే ధర్మం ప్రవక్ష్యామి క్షాత్రం రాజ్ఞి సనాతనమ్
శాంతనువు వంశ పరంపర భూమిపై ఎప్పటికీ నిలవాలంటే, ఆ పురాతన రాజధర్మాన్ని నేను నీకు వివరించబోతున్నాను, ఓ రాణీ.