తథా మమ విలాపానాం నాయం దుర్యోధనః స్మరేత్। హతౌ హి పురుషవ్యాఘ్రౌ భీష్మద్రోణౌ త్వమాత్థ వై
నా వేదనలను దుర్యోధనుడు గుర్తు చేసుకోడు; ఎందుకంటే, భీష్ముడు, ద్రోణుడు అనే పురుషవ్యాఘ్రులు చనిపోయారని నీవు చెప్పావు.
తేషాం విదురవాక్యానాముక్తానాం దీర్ఘదర్శనాత్। దృష్ట్వేమాం ఫలనిర్వృత్తిం మన్యే శోచన్తి పుత్రకాః
విదురుడు చెప్పిన జ్ఞానమయమైన మాటలు విని, ఈ ఫలితాన్ని చూసి, నా కుమారులు ఇప్పుడు విచారిస్తున్నారని నేను అనుకుంటున్నాను.
సేనాం దృష్ట్వాఽభిభూతాం మే శైనేయేనార్జునేన చ। శూన్యాన్దృష్ట్వా రథోపస్థాన్మన్యే శోచన్తి పుత్రకాః
శల్యుడు, అర్జునుడు నా సేనను ఓడించడాన్ని, రథాలలో ఖాళీగా ఉన్న స్థానాలను చూసి, నా కుమారులు ఇప్పుడు బాధపడుతున్నారని నేను భావిస్తున్నాను.
హిమాత్యయే యథా కక్షం శుష్కం వాతేరితో మహాన్। అగ్నిర్దహేత్తథా సేనాం మామికాం స ధనఞ్జయః
హేమంతకాలం చివరలో పొడి గడ్డి పెద్ద గాలికి కాలిపోతుంది కదా, అలాగే ధనంజయుడు నా సైన్యాన్ని నాశనం చేస్తున్నాడు.
ఆచక్ష్వ మమ తత్సర్వం కుశలో హ్యసి సఞ్జయ। యదోపయాతాః సాయాహ్నే కృత్వా పార్థస్య కిల్బిషం
సంజయా! నువ్వు నిపుణుడవు, అందుకే నాకు అన్నీ చెప్పు. సాయంత్రం సమయానికి వారు పార్థునిపై చేసిన అపకారాన్ని వివరించు.
అభిమన్యౌ హతే తాత కథమాసీన్మనో హి వః
అభిమన్యుడు చనిపోయినప్పుడు, నా కుమారా, మీ మనసు ఎలా ఉండింది?
న జాతు తస్య కర్మాణి యుధి గాణ్డీవధన్వనః। అపకృత్య మహత్తాత సోఢుం శక్ష్యన్తి మామకాః
గాండీవధారి అర్జునుడి మహత్తర కార్యాలను యుద్ధంలో నా వారు ఎప్పుడూ తట్టుకోలేరు.
కిన్నుః దుర్యోధనః కృత్యం కర్ణః కృత్యం కిమబ్రవీత్। దుఃశాసనః సౌబలశ్చ తేషామేవం గతే సతి
దుర్యోధనుడు ఏమి చేశాడు? కర్ణుడు ఏమని అన్నాడు? దుఃశాసనుడు, సౌబలుడు శకుని వారు ఈ పరిస్థితిలో ఏమన్నారు?
సర్వేషాం సమవేతానాం పుత్రాణాం మమ సఞ్జయ। యద్వృత్తం తాత సఙ్గ్రామే మన్దస్యాపనయైర్భృశమ్
సంజయా! నా కుమారులు అందరూ కలిసిన యుద్ధంలో, వారి బుద్ధి మబ్బవడంతో ఏం జరిగింది చెప్పు.
లోభానుగస్య దుర్బుద్ధేః క్రోధేన వికృతాత్మనః। రాజ్యకామస్య మూఢస్య రాగోపహతచేతసః। దుర్నీతం వా సునీతం వా తన్మమాచక్ష్వ సఞ్జయ
లోభానికి లోనై, కోపంతో మనసు మారిపోయిన, రాజ్యాన్ని కోరుతూ మోహంతో అంధుడైన నా మూర్ఖ కుమారుడి ప్రవర్తన మంచిదా, చెడ్డదా, ఏదైనా నీవు చెప్పు సంజయా.
యావత్తు శక్యతే కర్తుమన్తరజ్ఞైర్జనాధిపైః। క్షత్రధర్మరతైః శూరైస్తావత్కుర్వన్తి కౌరవాః
యుద్ధ నైపుణ్యం కలిగిన రాజులు ఎంతవరకు చేయగలరో, అంతవరకు కౌరవులు ప్రయత్నిస్తారు.
యథా తు పురుషవ్యాఘ్రైర్యుద్ధం పరమసఙ్కటమ్। కురూణాం పాణ్డవైః సార్ధం తత్సర్వం శృణు తత్త్వతః
పురుషవ్యాఘ్రా! పాండవులు, కౌరవులు కలిసి ఎంత భయంకరమైన యుద్ధం చేసారో, అది నిజంగా విను.
తే చైకసప్తసాహస్రాస్త్రిసాహస్రాశ్చ సైన్ధవాః
అక్కడ పదిహేడు వేలమంది, మరో మూడు వేలమంది సింధు యోధులు ఉన్నారు.
మత్తానాం సువిరూఢానాం హస్త్యారోహైర్విశారదైః। హస్తినాం భీమరూపాణాం వర్మిణాం రౌద్రకర్మిణామ్
అత్యంత బలమైన, మత్తులో ఉన్న, బాగా శిక్షణ పొందిన ఏనుగులు, నైపుణ్యం గల ఏనుగుపైకారులతో, భయంకరమైన రూపంతో, కవచధారులై, భయానక కార్యాలు చేసే వారు అక్కడ ఉన్నారు.
అధ్యర్ధేన సహస్రేణ పుత్రో దుర్మర్షణస్తవ। అగ్రతః సర్వసైన్యానాం యోత్స్యమానో వ్యవస్థితః
ఇంకా వెయ్యిన్నర మంది తోడుగా, నీ కుమారుడు దుర్మర్షణుడు అన్ని సైన్యాల ముందువైపు యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచాడు.
తతో దుఃశాసనశ్చైవ వికర్ణశ్చ తవాత్మజౌ। సిన్ధురాజార్థసిద్ధ్యర్థమగ్రానీకే వ్యవస్థితౌ
ఆ తరువాత దుఃశాసనుడు, వికర్ణుడు అనే నీ ఇద్దరు కుమారులు, సింధు రాజుకు విజయాన్ని సాధించేందుకు ముందువైపు స్థానం తీసుకున్నారు.
దీర్ఘో ద్వాదశగవ్యూతిః పశ్చార్ధే పఞ్చవిస్తృతః। వ్యూహస్తు చక్రశకటో భారద్వాజేన నిర్మితః
భారద్వాజుడు రూపొందించిన ఆ వ్యూహం పన్నెండు గవ్యుతలు పొడవుగా, వెనుక భాగంలో ఐదు గవ్యుతలు వెడల్పుగా, చక్రం మరియు బండిలా ఆకారంలో విస్తరించింది.
నానానృపతిభిర్వీరైస్తత్రతత్ర వ్యవస్థితైః। రథాశ్వగజపత్త్యోఘైర్ద్రోణేన విహితః స్వయమ్
ద్రోణుడు స్వయంగా ఆ వ్యూహాన్ని ఏర్పాటుచేశాడు. అక్కడ వివిధ రాజులు, వీరులు, రథాలు, కుదిరాలు, ఏనుగులు, కాలాళ్లు అన్నీ వివిధ చోట్ల నిలిపారు.
పశ్చార్ధే తస్య పద్మస్తు గర్భవ్యూహః పునః కృతః। సూచీపద్మస్య గర్భస్థో గూఢో వ్యూహః కృతః పునః
ఆ వ్యూహం వెనుక భాగంలో, మళ్ళీ ఒక పద్మాకార వ్యూహాన్ని, సూచి పద్మం మధ్యలో రహస్యంగా మరొక గర్భవ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.
ఏవమేతం మహావ్యూహం వ్యూహ్య ద్రోణో వ్యవస్థితః। సూచీముఖే మహేష్వాసః కృతవర్మా వ్యవస్థితః
ఇలా ఆ మహా వ్యూహాన్ని ఏర్పాటుచేసి, ద్రోణుడు అక్కడ నిలిచాడు. సూచి అగ్రభాగంలో మహాశూరుడు కృతవర్ముడు నిలిచాడు.
అనన్తరం చ కామ్భోజో జలసన్ధశ్చ మారిష। దుర్యోధనశ్చ కర్ణశ్చ తదనన్తరమేవ చ
తర్వాత కాంభోజుడు, జలసంధుడు, వెంటనే దుర్యోధనుడు, కర్ణుడు కూడా అక్కడే ఉన్నారు.
తతః శతసహస్రాణి యోదానానమనివర్తినామ్। వ్యవస్థితాని సర్వాణి శకటే ముఖరక్షిణామ్
అంతట తరువాత, లక్ష మంది ధైర్యవంతులైన యోధులు బండివ్యూహంలో, దాని ముఖాన్ని కాపాడుతూ నిలిచారు.
తేషాం చ పృష్ఠతో రాజా బలేన మహతా వృతః। జయద్రథస్తతో రాజా సూచీపార్శ్వే వ్యవస్థితః
వారందరి వెనుక, రాజు గొప్ప సైన్యంతో ఉన్నాడు. ఆ తరువాత జయద్రథుడు సూచి పక్కన నిలిచాడు.
శకటస్య తు రాజేన్ద్ర భారద్వాజో ముఖే స్థితః। నాత్ర తస్యాభవద్భోదో జుగోపైనం తతః స్వయమ్
బండివ్యూహం ముఖంలో, ఓ రాజా, భారద్వాజుడు నిలిచాడు. అక్కడ అతనికి ఎలాంటి భయం లేదు, ఎందుకంటే అతను తానే ఆ స్థలాన్ని కాపాడుతున్నాడు.
శ్వేతవర్మామ్బరోష్ణీషో వ్యూఢోరస్కో మహాభుజః। ధనుర్విస్ఫారయన్ద్రోణస్తస్థౌ క్రుద్ధ ఇవాన్తకః। `తస్య సైన్యస్య సర్వస్య నేతా గోప్తా చ వీర్యవాన్
తెల్ల కవచం, తెల్ల పాగ, విశాలమైన ఛాతీ, బలమైన భుజాలతో, ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టుకుంటూ, కోపంతో యమధర్మరాజు లాగా ద్రోణుడు నిలిచాడు. ఆ సైన్యానికి అతనే నాయకుడు, రక్షకుడు.
తాకినం శోణహయం వేదీకృష్ణాజినధ్వజమ్। ద్రోణస్య రథమాలోక్య ప్రహృష్టాః కురవోఽభవన్
ద్రోణుని రథాన్ని, ఎర్రగుర్రాలు, పులిచర్మపు జెండా, నల్ల జింక చర్మపు ధ్వజంతో చూసి, కౌరవులు ఆనందించారు.
సిద్ధచారణసఙ్ఘానాం విస్మయః సుమహానభూత్। ద్రోణేన విహితం దృష్ట్వా వ్యూహం క్షుబ్ధార్ణవోపమమ్
ద్రోణుడు రూపొందించిన ఆ వ్యూహాన్ని, అలజడి సముద్రంలా చూసి, సిద్ధులు, చారణులు గొప్ప ఆశ్చర్యానికి గురయ్యారు.
సశైలసాగరవనాం నానాజనపదాకులామ్। గ్రసేద్వ్యూహః క్షితిం సర్వామితి భూతాని మేనిరే
ఆ వ్యూహం పర్వతాలు, సముద్రాలు, అరణ్యాలు, అనేక జనపదాలతో నిండిపోయి, భూమి అంతటినీ మింగేస్తుందేమో అని అన్ని జీవులు భావించాయి.
బహురథమనుజాశ్వపత్తినాగం ప్రతిభయనిఃస్వనమద్భుతానురూపమ్। అహితహృదయభేదనం మహద్వై శకటమవేక్ష్య కృతం ననన్ద రాజా
అనేక రథాలు, సోదరులు, గుర్రాలు, కాలాళ్లు, ఏనుగులతో నిండిన, భయంకరమైన శబ్దంతో, అద్భుతంగా, శత్రువుల హృదయాలను చీల్చగల బండివ్యూహాన్ని చూసి రాజు ఆనందించాడు.
తయోః శఙ్ఖప్రణాదేన తవ సైన్యే విశామ్పతే। ఆసన్సంహృష్టరోమాణః కమ్పితా గతచేతసః
ఆ శంఖాల ధ్వనితో, ఓ రాజా, నీ సైన్యంలో కొందరికి రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి, మరికొందరు భయంతో వణికిపోయి, మనస్సు కోల్పోయారు.